INTERNET-TECHNOLOGIE IN INKOOP
... DE KINDERSCHOENEN ONTGROEID ...
Promotiecommissie
Voorzitter / secretaris:
Prof. dr. W. van Rossum
Promotoren:
Prof. dr. J. Telgen
Prof. ir. R. Pieper
Overige leden:
Prof. ir. C.H.V.A. Botter
Prof. dr. G.B. Huitema
Prof. dr. ir. D.R. Muntslag
Prof. mr. dr. ir. S.C. Santema
Prof. dr. R.A. Stegwee
Prof. dr. ir. G.C.J.M. Vos
© J.H.A. Harink, 2003
Behoudens uitzondering door de wet gesteld mag zonder schriftelijke toestemming van de
uitgever van deze uitgave niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins.
ISBN 90-365-1937-3
INTERNET-TECHNOLOGIE IN INKOOP
... DE KINDERSCHOENEN ONTGROEID ...
PROEFSCHRIFT
ter verkrijging van
de graad van doctor aan de Universiteit Twente,
op gezag van de rector magnificus,
prof. dr. F.A. van Vught,
volgens besluit van het College voor Promoties
in het openbaar te verdedigen
op vrijdag 3 oktober 2003 om 16.45 uur
door
Johannes Hendrikus Antonius Harink
geboren op 4 november 1965
te Albergen
Dit proefschrift is goedgekeurd door de promotoren:
Prof. dr. J. Telgen
Prof. ir. R. Pieper
Voorwoord
1998... het begin van mijn promotie-onderzoek. Een jaar eerder hadden Jan Telgen en ik
besloten dat ik mij als senior consultant bij Coopers & Lybrand- moest gaan richten op
inkoop en internet. Dat zou namelijk wel eens een veelbelovend stel kunnen worden. In het
jaar dat volgde had ik mij goed ingelezen, wat toen nog gemakkelijk ging: er was namelijk
nog niet zo heel veel over geschreven. Tijdens dat jaar merkte ik bij mijzelf de behoefte om
ook de wetenschap rondom inkoop en internet beet te pakken. Zo ontstond in 1998 het begin
van mijn promotie-onderzoek.
2003... het einde van mijn promotie-onderzoek. Een jaar eerder hadden Jan Telgen en Roel
Pieper besloten dat ik mij als promovendus aan de Universiteit Twente- kon gaan richten op
de afronding van mijn promotie-onderzoek. Er werd een voorlopige promotiedatum gepland
en ik heb vervolgens het maximale gedaan om deze datum ook te realiseren. Zo werd
ondermeer de laatste hand gelegd aan het schrijven van dit proefschrift en werd ook duidelijk
dat het drukklaar krijgen van een proefschrift onverwacht veel tijd kost.
Tijdens mijn promotie-onderzoek hebben veel mensen mij op allerlei manieren- geholpen.
Een woord van dank is dus op zijn plaats. Als eerste wil ik mijn promotoren, Jan Telgen en
Roel Pieper, bedanken. Jan wil ik bedanken voor het creëren van de mogelijkheid om een
promotie-onderzoek aan te vangen en voor het begeleiden van mijn promotie-onderzoek. Zijn
inzicht en overzicht hebben mij vaak verder geholpen. Roel wil ik bedanken voor zijn
inhoudelijke begeleiding, waarmee mijn promotie-onderzoek vaak in een bredere context
werd geplaatst en vanuit andere perspectieven werd bezien. Ook wil ik de overige leden van
de promotiecommissie bedanken voor hun bijdrage aan mijn promotie-onderzoek, waaronder
hun waardevolle reactie op het concept-proefschrift. Daarnaast wil ik mijn collega's op de
Universiteit Twente bedanken, in het bijzonder Luitzen de Boer en Govert Heijboer, voor hun
raad en daad, maar zeker ook voor hun gezelligheid. Ook mijn sponsor mag ik niet vergeten:
de NEVI (Nederlandse Vereniging voor Inkoopmanagement). Dankzij hun steun heb ik mijn
promotie-onderzoek beter weten te combineren met mijn (eigenlijke) werk.
Tot slot wil ik Hedwig bedanken voor de gegeven steun, die enerzijds bestond uit motiveren
en verzorgen en anderzijds bestond uit het mij achter mijn laptop vandaan halen, om weer
eens wat tijd aan haar en Isabelle te besteden. Terecht!
Jeroen Harink
17 augustus 2003, Deventer
i
Samenvatting
Internet-technologie heeft in het afgelopen decennium een enorme vlucht genomen.
Aanvankelijk werd binnen organisaties internet-technologie met name in het marketing- en
verkoopproces gebruikt, maar al snel deed internet-technologie ook zijn intrede in het
inkoopproces. Sinds 1999 is hiervoor zelfs een Engels woord aan de Nederlandse taal
toegevoegd: e-procurement.
In de afgelopen jaren zijn diverse vormen van e-procurement ontstaan en organisaties willen
meer dan voorheen- een bewuste en onderbouwde keuze maken voor geen, één of meer van
deze vormen. Bij organisaties is dan ook de behoefte geconstateerd aan een methode, die hen
daarbij helpt. Deze behoefte is de aanleiding geweest om een onderzoek op te starten, met als
centrale vraagstelling:-
·
Volgens welke methode kan een willekeurige organisatie de geschiktheid bepalen van
één of meer vormen van e-procurement?
Tijdens het onderzoek is vervolgens de EPOS-methode (E-Procurement Organisation
Suitability) ontworpen: een methode waarmee de geschiktheid van één of meer vormen van e-
procurement voor een organisatie kan worden bepaald. Deze methode is gebaseerd op een
conceptueel model dat geschiktheid beschrijft vanuit twee invalshoeken:-
1.
het willen: vanuit deze invalshoek is een vorm van e-procurement geschikter voor een
organisatie, naarmate de verwachte, structurele effecten van een vorm van e-
procurement meer bijdragen aan het realiseren van de visie en (inkoop)doelstellingen
van de desbetreffende organisatie;
2.
het (aan)kunnen: vanuit deze invalshoek is een vorm van e-procurement geschikter
voor een organisatie, naarmate meer voorwaarden voor gebruik van deze vorm van e-
procurement zijn ingevuld door de desbetreffende organisatie.
De EPOS-methode is in de praktijk beproefd. Het doel van het beproeven van de EPOS-
methode was het verkrijgen van inzicht in de mate waarin toepassing van de methode tot het
beoogde resultaat leidt. Concreet is hiertoe een aantal onderzoeksvragen geformuleerd,
waarbij de beproeving heeft geleid tot inzicht in de antwoorden op deze onderzoeksvragen.
Om vast te kunnen stellen of er sprake is van een succesvolle beproeving, is voorafgaande aan
de beproeving bij elk van deze onderzoeksvragen een gewenst antwoord beschreven.
De beproeving is uitgevoerd door middel van een meervoudige gevalsstudie, in dit onderzoek
bij de Belastingdienst/Centrum voor ICT (B/CICT), bij Essent en bij NS. De gevalsstudie bij
het B/CICT was een voortschrijdende gevalsstudie, hetgeen inhoudt dat de EPOS-methode
daadwerkelijk is toegepast bij het B/CICT om inzicht te krijgen in de mate waarin het
toepassen van de methode op een verzameling van vormen van e-procurement leidt tot een
goed resultaat, dat wil zeggen een resultaat dat qua inhoud wordt geaccepteerd. De
gevalsstudies bij Essent en NS waren retrospectieve gevalsstudies, hetgeen inhoudt dat de
wijze waarop Essent en NS in het verleden hebben bepaald of één of meer vormen van e-
procurement al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen, is vergeleken met de
EPOS-methode.
De beproeving toonde aan dat de werkelijke antwoorden op de onderzoeksvragen in hoge
mate aansloten op de gewenste antwoorden en er dus sprake is van een succesvolle
ii
beproeving. Daarbij heeft de beproeving enkele verbeterpunten opgeleverd, die in de EPOS-
methode zijn verwerkt en hebben geleid tot de verbeterde EPOS-methode.
De verbeterde EPOS-methode wordt hieronder kort beschreven. Een uitgebreidere
beschrijving is te vinden in hoofdstuk 11.
Het eerste onderdeel richt zich op het vaststellen van de uitgangspunten, die de organisatie
wil hanteren bij het uitvoeren van de andere onderdelen. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht
worden aan een uitgangspunt waarmee wordt vastgelegd wie de gebruikers van het
toekomstige systeem zijn.
Tijdens het onderzoek zijn vijf vormen van e-procurement geselecteerd en nader uitgewerkt,
te weten e-sourcing, e-tendering, e-reverse auctioning, e-ordering en purchasing intelligence.
Op basis van deze vijf vormen worden in het tweede onderdeel de vormen van e-procurement
vastgesteld, waarvan de geschiktheid moet worden bepaald.
Het derde en het vierde onderdeel grijpen terug naar de invalshoeken, waarmee geschiktheid
door het conceptuele model wordt beschreven, namelijk het willen en het (aan)kunnen (zie
figuur S.1).
organisatie
visie en (inkoop)doelstellingen (gewenste situatie / `soll'-situatie)
In welke mate dragen effecten bij aan realisatie van visie en (inkoop)doelstellingen?
wil
effecten
effecten
effecten
effecten
effecten
vorm 1
vorm 2
vorm 3
vorm 4
vorm 5
geschiktheid
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
In welke mate zijn voorwaarden in bestaande situatie ingevuld?
kan
bestaande situatie (`ist'-situatie)
organisatie
Figuur S.1: Het conceptuele model
Het derde onderdeel gaat in op het willen en heeft tot doel om voor de desbetreffende
organisatie- helder te krijgen in welke mate de effecten van de vastgestelde vormen van e-
procurement bijdragen aan de realisatie van de visie en (inkoop)doelstellingen van die
organisatie, zie de bovenzijde van figuur S.1.
iii
Hiertoe moeten enerzijds de (inkoop)doelstellingen van de organisatie worden achterhaald (of
vastgesteld) en moeten anderzijds de organisatie-specifieke effecten van elk van de
vastgestelde vormen van e-procurement worden bepaald. Vervolgens wordt de mate, waarin
deze effecten bijdragen aan het realiseren van iedere (inkoop)doelstelling, vastgesteld. Voor
elke vastgestelde vorm van e-procurement en voor elke individuele (inkoop)doelstelling
wordt aangegeven welke bijdrage deze vorm van e-procurement (met haar effecten) levert aan
het realiseren van deze (inkoop)doelstelling. Daarna worden deze bijdragen voor elke
vastgestelde vorm van e-procurement- geïntegreerd (samengenomen) over alle
(inkoop)doelstellingen heen.
Na het uitvoeren van het derde onderdeel is daarmee een helder beeld verkregen van de mate
waarin elke vastgestelde vorm van e-procurement (met haar effecten) bijdraagt aan het
realiseren van het geheel aan (inkoop)doelstellingen. Kort en bondig gezegd, het is duidelijk
welke vormen van e-procurement een organisatie zou moeten willen gebruiken.
Het vierde onderdeel gaat in op het (aan)kunnen en heeft tot doel om voor de desbetreffende
organisatie- helder te krijgen in welke mate voldaan wordt aan de voorwaarden, die horen bij
de vastgestelde vormen van e-procurement, zie de onderzijde van figuur S.1.
Hiertoe moet -voor elke vastgestelde vorm van e-procurement- per voorwaarde worden
bepaald of nu reeds voldaan is aan die voorwaarde. Aangezien een vorm van e-procurement
pas kan worden gebruikt, als aan alle voorwaarden is voldaan, wordt -voor een voorwaarde
waar nu nog niet aan is voldaan- de hoeveelheid tijd en/of geld geraamd, die nodig is om die
voorwaarde ingevuld te krijgen en (vanaf dat moment voor een zekere periode) ingevuld te
houden. Voor voorwaarden waar nu al wel aan is voldaan, wordt de hoeveelheid tijd en/of
geld die nodig is om die voorwaarde ingevuld te houden, op 0 geraamd. In deze ramingen kan
desgewenst ook rekening worden gehouden met invoeringsrisico's. Vervolgens worden de
ramingen voor elke vastgestelde vorm van e-procurement- over de voorwaarden heen
geïntegreerd (samengenomen). Zo ontstaat voor elk van de vastgestelde vormen van e-
procurement een beeld van de hoeveelheid tijd en/of geld die nodig is om aan het geheel van
bijbehorende voorwaarden te voldoen en te blijven voldoen.
Na het uitvoeren van het vierde onderdeel is daarmee een helder beeld verkregen van de
hoeveelheid tijd en/of geld die een organisatie op dit moment nodig heeft om aan alle
voorwaarden van een vastgestelde vorm van e-procurement (blijvend) te voldoen. Kort en
bondig gezegd, na het uitvoeren van dit element is duidelijk welke vormen van e-procurement
een organisatie aan zou moeten kunnen.
Het vijfde onderdeel richt zich vervolgens op het bepalen van de geschiktheid van elk van de
vastgestelde vormen van e-procurement voor de desbetreffende organisatie. Deze
geschiktheid wordt daarbij afgeleid van de mate waarin deze organisatie een vastgestelde
vorm wil en de mate waarin deze organisatie deze vorm aankan. Hierbij kan het zijn dat de
ene organisatie het willen en het aankunnen even belangrijk voor de geschiktheid vindt en dat
een andere organisatie het willen belangrijker voor de geschiktheid vindt dan het aankunnen
(of omgekeerd). In zijn algemeenheid zal echter gelden, des te hoger het willen en des te
hoger het aankunnen, des te geschikter de vorm van e-procurement.
In het zesde onderdeel wordt de geschiktheid die in het vorige onderdeel is bepaald, in het
licht bezien van andere projecten, die binnen de desbetreffende organisatie lopen. Het ligt
iv
enerzijds voor de hand om te verwachten dat de organisatie een vorm van e-procurement meer
wil, naarmate er meer inhoudelijke relaties liggen met andere projecten. Anderzijds ligt het
voor de hand om te verwachten dat een organisatie een vorm van e-procurement minder
aankan, naarmate er meer projecten lopen. Dit moet worden meegenomen in de geschiktheid,
die in het vorige onderdeel is bepaald.
Na het uitvoeren van het zesde onderdeel is dus de geschiktheid van de vastgestelde vormen
van e-procurement voor de desbetreffende organisatie bepaald. De verbeterde EPOS-methode
vormt daarmee een antwoord op de eerder geformuleerde centrale vraagstelling.
v
Summary
Internet-technology has taken off in the past decade. Initially, organisations primarily used
internet-technology in the marketing and sales process, but soon it was also being used in the
procurement process. The use of internet-technology in the procurement process even led to
the introduction of a new word in 1999: e-procurement.
Various forms of e-procurement are currently available and organisations want to make an
explicit and well founded choice for none, one or more of these forms. Many organisations
feel the need for a method that supports them in making this choice. This need was the reason
for initiating a research project around the central question:-
·
What method can an organisation apply in order to determine the suitability of one or
more forms of e-procurement?
During the research project the EPOS-method (E-Procurement Organisation Suitability) was
designed: a method that determines the suitability of one or more forms of e-procurement for
an organisation. This method is based upon a conceptual model that describes suitability from
two angles:-
1.
willingness: from this angle, the suitability of a form of e-procurement for an
organisation increases, as the expected structural effects of this form contribute more to
the vision and (procurement) objectives of this organisation;
2.
readiness: from this angle, the suitability of a form of e-procurement for an organisation
increases, as more of the necessary conditions for use of that form are met.
The EPOS-method had been tested in practice. The purpose of this test was to gain insight in
the extent to which application of the method leads to the desired result. For this purpose a
number of research questions were formulated. The test led to answers to these research
questions. In order to be able to establish whether the test was successful, for every research
question a desired answer was determined before the test took place.
The test was done using a multiple case study. In this research project three case studies were
involved. A case study at a division of the Dutch tax authority was a progressive case study,
meaning that the EPOS-method was actively applied at this division in order to gain insight in
the extent to which application of the method leads to the desired result, that is, a result that is
accepted by this division. Two retrospective case studies were conducted at Essent (a Dutch
energy provider) and NS (the Dutch railways). In the retrospective case studies, the approach
Essent and NS used to determine whether to introduce and use one of more forms of e-
procurement, was compared with the EPOS-method.
The test made clear that the answers to the research questions for the most part match the
desired answers, implying a successful test. The test made also clear that the EPOS-method
could be improved at some points. These improvements have been incorporated in the
improved EPOS-method.
The improved EPOS-method is briefly described below. An extended description (in Dutch)
can be found in chapter 11.
The first part focuses on establishing the preconditions and assumptions, which form the
points of departure for the organisation for the execution of the other parts.
vi
During the research project five forms of e-procurement were selected and analyzed, namely
e-sourcing, e-tendering, e-reverse auctioning, e-ordering and purchasing intelligence. In the
second part those forms of e-procurement for which the suitability has to be determined, are
chosen.
The third and fourth part directly relate to the angles that are used in the conceptual model to
describe suitability, namely the willingness and the readiness (see figure S.2).
organisation
vision and (procurement) objectives (desired situation)
To what extent do effects contribute to vision and (procurement) objectives?
willingness
effects
effects
effects
effects
effects
form 1
form 2
form 3
form 4
form 5
suitability
conditions
conditions
conditions
conditions
conditions
To what extent are conditions met in the current situation?
readiness
current situation
organisation
Figure S.2: The conceptual model
The third part focuses on the willingness. The goal of this part is to make clear to what extent
the effects of the chosen forms of e-procurement contribute to the vision and (procurement)
objectives of the organisation involved (see the upper part of figure S.2).
In order to achieve this goal, the (procurement) objectives of the organisation involved have
to be collected (or set) and the organisation-specific effects of every chosen form of e-
procurement have to be determined. Subsequently, these effects are related to every single
(procurement) objective. For every chosen form of e-procurement and for every single
(procurement) objective, the contibution of this form (with its effects) to this (procurement)
objective is estimated. Finally, for every chosen form of e-procurement, these contributions
are integrated over all the (procurement) objectives.
After the third part has been executed, it becomes clear to what extent the effects of the
chosen forms of e-procurement contribute to the (procurement) objectives of the organisation
vii
involved. In brief, it is clear which forms of e-procurement the organisation involved should
use (willingness).
The fourth part focuses on the readiness. The goal of this part is to make clear to what extent
the conditions that have to be met in order to use the chosen forms of e-procurement, are in
fact met by the organisation involved (see the lower part of figure S.2).
In order to achieve this, the compliance with every single condition of each chosen form of e-
procurement is determined for the organisation involved. Because a form of e-procurement
can only be used when all conditions are met, this is done as follows. For all conditions that
are not currently met by the organisation involved, the amount of time and/or money that is
needed in order to meet a condition and maintain this (for a certain period) is estimated. For
all conditions that are currently met by the organisation involved, the amount of time and/or
money that is needed in order to maintain this, is estimated 0. If desired, introduction risks
can be incorporated in these estimates. Subsequently, these estimates are integrated over all
conditions per chosen form of e-procurement.
After the fourth part has been executed, it becomes clear -for every chosen form of e-
procurement- what the amount of time and/or money is that is needed by the organisation
involved in order to meet and maintain all conditions (for a certain period). In brief, it is clear
which forms of e-procurement the organisation involved could use (readiness).
During the fifth part the suitability of the chosen forms of e-procurement for the organisation
involved is determined, based on the results of previous parts. It is possible that an
organisation wants to treat the willingness and the readiness equally, but it is also possible
that an organisation wants to treat the willingness with greater importance than the readiness
(or vice versa). In general, the suitability of a form of e-procurement increases, if the
willingness and the readiness increase.
During the sixth part, the suitability that has been determined in the fifth part, is related to
other projects in the organization involved. On the one hand side, it seems plausible that the
willingness with regard to a chosen form of e-procurement increases, if there are more links
with other projects. On the other hand side, it seems also plausible that the readiness
decreases, as the total number of projects in the organization involved increases. This has to
be incorporated in the suitability that was determined in the fifth part.
After the execution of the sixth part, the suitability of the chosen forms of e-procurement for
the organization has been determined. Therefore, the improved EPOS-method provides an
answer to the previously formulated central question of the research project.
viii
Leeswijzer
Hieronder wordt kort en bondig de structuur van dit proefschrift aangegeven, opdat een lezer
snel kan nagaan welke delen moeten worden gelezen om een bepaalde behoefte in te vullen.
Indien de lezer niet bekend is met het vakgebied inkoop, wordt aanbevolen om eerst appendix
A te lezen. In deze appendix wordt het vakgebied inkoop in vogelvlucht behandeld.
In hoofdstuk 1 wordt de centrale vraagstelling beschreven evenals het beoogde resultaat van
het onderzoek, waar dit proefschrift uit voortvloeit. Dit beoogde resultaat betreft een methode,
de EPOS-methode (E-Procurement Organisation Suitability), die is gebaseerd op een
conceptueel model dat eveneens in hoofdstuk 1 aan de orde komt. Hoofdstuk 1 wordt
afgesloten met een beschrijving van de methodologie volgens welke de te ontwerpen EPOS-
methode wordt beproefd. Indien de lezer minder geïnteresseerd is in deze wetenschappelijke
beschrijving van het onderzoek, kan worden volstaan met het vluchtig lezen van dit
hoofdstuk.
De hoofdstukken 2 tot en met 8 vormen in feite de uitwerking van het conceptuele model.
In hoofdstuk 2 worden acht verschillende vormen van e-procurement beschreven. Vijf van
deze vormen van e-procurement worden nader uitgewerkt in de hoofdstukken 3 tot en met 7.
Een lezer, die geïnteresseerd is in een bepaalde vorm van e-procurement, kan zich
rechtstreeks wenden tot het desbetreffende hoofdstuk.
In hoofdstuk 8 wordt de uitwerking van het conceptuele model gecompleteerd: de EPOS-
methode, die ontworpen moest worden, wordt daar beschreven. In het kort kan met deze
methode de geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement voor een organisatie
worden bepaald.
Na toepassing van de EPOS-methode weet een organisatie de geschiktheid van één of meer
vormen van e-procurement en kan deze organisatie een keuze voor geen, één of meer vormen
maken. Vervolgens kan de invoering van deze vormen aanvangen. In hoofdstuk 9 is
beschreven hoe deze invoering plaats kan vinden.
Hoofdstuk 10 gaat in op het beproeven van de EPOS-methode. Conform de methodologie, die
in hoofdstuk 1 is beschreven, worden in hoofdstuk 10 de resultaten van het beproeven van de
EPOS-methode weergegeven.
Dit proefschrift sluit af met hoofdstuk 11, waarin de conclusies staan vermeld. In hoofdstuk
11 wordt bovendien de verbeterde EPOS-methode beschreven, die is ontstaan door de
verbeterpunten die tijdens de beproeving naar voren kwamen, te verwerken in de EPOS-
methode.
In dit proefschrift is op diverse plaatsen tekst in grijze kaders geplaatst. Deze tekst hoeft niet
gelezen te worden om de lijn van het proefschrift te kunnen vasthouden. Veelal betreffen het
intermezzo's over aanverwante onderwerpen.
ix
Inhoudsopgave
Voorwoord.................................................................................................................................. i
Samenvatting ............................................................................................................................. ii
Summary .................................................................................................................................. vi
Leeswijzer ................................................................................................................................ ix
1. Probleemformulering, probleemuitwerking en onderzoeksopzet.......................................... 1
1.1 Achtergrond..................................................................................................................... 1
1.2 Probleemformulering....................................................................................................... 5
1.3 Probleemuitwerking ........................................................................................................ 8
1.4 Onderzoeksopzet ........................................................................................................... 18
2. Inleiding in e-procurement .................................................................................................. 27
2.1 Inleiding in internet-technologie ................................................................................... 27
2.2 E-procurement ............................................................................................................... 30
2.3 De relatie van e-procurement met e-commerce en e-business ...................................... 45
3. E-sourcing ........................................................................................................................... 51
3.1 Beschrijving en toepassingsvarianten............................................................................ 51
3.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied ................................................................... 56
3.3 Voorwaarden voor gebruik............................................................................................ 61
4. E-tendering .......................................................................................................................... 65
4.1 Beschrijving en toepassingsvarianten............................................................................ 65
4.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied ................................................................... 70
4.3 Voorwaarden voor gebruik............................................................................................ 72
5. E-reverse auctioning............................................................................................................ 75
5.1. Beschrijving en toepassingsvarianten........................................................................... 75
5.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied ................................................................... 80
5.3 Voorwaarden voor gebruik............................................................................................ 84
6. E-ordering............................................................................................................................ 89
6.1 Beschrijving en toepassingsvarianten............................................................................ 89
6.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied ................................................................... 93
6.3 Voorwaarden voor gebruik............................................................................................ 97
7. Purchasing intelligence...................................................................................................... 107
7.1 Beschrijving en toepassingsvarianten.......................................................................... 107
7.2 Te bereiken effecten .................................................................................................... 111
7.3 Voorwaarden voor gebruik.......................................................................................... 112
8. EPOS-methode ter bepaling van geschiktheid van vormen van e-procurement ............... 115
8.1 Inleiding....................................................................................................................... 115
8.2 Korte beschouwing op het conceptuele model ............................................................ 115
8.3 Uitwerking van conceptuele model naar EPOS-methode ........................................... 117
8.4 Operationalisatie van EPOS-methode (illustratief) ..................................................... 124
9. Invoering en beheer van gekozen vormen van e-procurement .......................................... 131
9.1 Inleiding....................................................................................................................... 131
9.2 Invoering en beheer van gekozen vormen van e-procurement .................................... 131
9.3 Bepaling van invoeringsstrategie................................................................................. 134
9.4 Invoering en beheer van e-ordering............................................................................. 135
9.5 Invoering en beheer van andere vormen van e-procurement....................................... 147
x
10. Beproeving van EPOS-methode in de praktijk................................................................ 153
10.1 Inleiding..................................................................................................................... 153
10.2 De gevalsstudie Belastingdienst/Centrum voor ICT ................................................. 153
10.3 De gevalsstudie Essent .............................................................................................. 168
10.4 De gevalsstudie Nederlandse Spoorwegen................................................................ 180
11. Conclusies ....................................................................................................................... 195
11.1 Inleiding..................................................................................................................... 195
11.2 Conclusies.................................................................................................................. 195
11.3 Verbeterde EPOS-methode........................................................................................ 197
11.4 Aanbevelingen........................................................................................................... 201
Referenties............................................................................................................................. 203
Appendix A. Inleiding in inkoop........................................................................................... 216
A.1 Inkooptheorie in een notendop ................................................................................... 216
A.2 Praktische beschouwingen op inkooptheorie.............................................................. 224
Appendix B. Vragenlijst ten behoeve van het B/CICT ......................................................... 232
Over de auteur ....................................................................................................................... 240
xi
xii
1. Probleemformulering, probleemuitwerking en onderzoeksopzet
Dit proefschrift en het onderzoek dat tot dit proefschrift heeft geleid, is gestructureerd volgens
de fasen die (van der Zwaan, 1992) in een onderzoek onderkent. (Van der Zwaan, 1992) geeft
aan dat elk onderzoek bestaat uit zes fasen, te weten:-
·
de probleemformulering;
·
de probleemuitwerking (leidend tot een conceptueel model);
·
de onderzoeksopzet;
·
de gegevensverzameling;
·
de gegevensverwerking;
·
de rapportage.
In dit hoofdstuk komen de eerste drie fasen aan bod, zijnde de probleemformulering, de
probleemuitwerking en de onderzoeksopzet.
1.1 Achtergrond
In de jaren 1997 en 1998 werd steeds vaker gesproken over de belofte van het internet. Door
verschillende organisaties, waaronder Coopers & Lybrand, Interpay en Harbinger, werd
voorzien dat het internet de wereld drastisch zou veranderen. Ook de inkoopwereld zou door
het internet binnen afzienbare tijd op zijn kop worden gezet. Deze verwachting werd in
Nederland onder andere uitgedragen op de eerste conferenties die hierover in Nederland
werden gehouden, met titels als `Internet in business' (Business seminars, 1997), `Internet
voor de inkoper' (Euroforum, 1998) en `Electronic purchasing & catalog systems' (CKC,
1998). Het woord e-procurement bestond toen nog niet eens.
In die periode kende het gebruik maken van het internet in het inkoopproces feitelijk nog
maar twee verschijningsvormen: surfen en `catalog systems'. Surfen betrof het met de muis
van een PC- doorklikken van de ene `web page' naar de andere `web page' op het World
Wide Web (WWW). Door te surfen kon allerlei informatie worden bekeken, die vanuit het
perspectief van de inkoopfunctie interessant kon zijn. Het grote probleem in die tijd was dat
het surfen ongemerkt uren kon duren en als dan uiteindelijk de balans werd opgemaakt en
werd bekeken welke informatie nu echt boven tafel was gekomen, dan bleek de waarde van
die informatie erg beperkt te zijn. Deze informatie was bovendien veelal georganiseerd per
leverancier en varieerde erg in diepte (zie ook het met de Maple Leaf Award bekroonde
(Telgen, 1998, 2), (Telgen, 1998, 3)). Ofwel, het surfen was een leuk, doch weinig leerzaam
tijdverdrijf. Het mag duidelijk zijn dat dit niet de verschijningsvorm was, die de potentie had
om de inkoopwereld op zijn kop te zetten. Daarnaast waren er de catalog systems:
elektronische catalogi met allerlei producten en diensten, waaruit medewerkers konden
aanvragen en bestellen. Deze catalog systems onderscheidden zich nadrukkelijk van de al
bestaande elektronische verkoopcatalogi, omdat er producten en diensten van diverse
leveranciers in stonden, voornamelijk leveranciers van facilitaire producten en diensten. De
informatie was hierbij georganiseerd per product of dienst en niet per leverancier. Dit soort
catalog systems werd in Nederland geleverd door de leveranciers als Ariba (ORMS),
Commerce One (BuySite), Netscape (BuyerXpert) en SAP (BBP) (Harink, 1999). Behalve
SAP zaten er in die tijd nog geen bekende leveranciers van ERP-systemen1 bij: toen destijds
werd geïnformeerd bij deze leveranciers of zij inspeelden op de ontwikkeling van catalog
1 Hierbij wordt gedoeld op leveranciers zoals Oracle, Baan, Peoplesoft en JDEdwards.
1
systems en zo ja, hoe, reageerde een groot aantal van hen dat zij deze ontwikkeling niet
kenden of er niet op in gingen spelen. Zij wisten nog niet dat catalog systems het begin
markeerden van het uitkomen van de belofte van het internet voor de inkoopfunctie.
In 1999 werd het woord e-procurement2 aan de Nederlandse taal toegevoegd, in navolging op
de woorden e-business en e-commerce. Deze woorden waren toen net vanuit Amerika
overgewaaid. In kranten, in tijdschriften, op congressen: overal werden deze drie nieuwe
woorden driftig gebruikt. Een revolutie was gaande, die volgens sommigen- gevolgen zou
hebben die verder zouden strekken dan de industriële revolutie. Regelmatig werd tijdens
televisieprogramma's een parallel getrokken tussen deze internetrevolutie, die de Nieuwe
Economie inleidde, en de industriële revolutie.
Allerlei e-business- en e-commerce-bedrijven, ook wel `internet start-ups' genoemd, schoten
als paddestoelen uit de grond. Het betrof hierbij bijvoorbeeld bedrijven die via het WWW aan
consumenten verkochten (www.amazon.com), bedrijven die consumenten toegang tot het
WWW boden (Internet Service Providers (ISP's)) (www.worldonline.com) of bedrijven die
elektronische catalogi aan organisaties aanboden (www.e-purchasing.nl). Menig investeerder
nam genoegen met een relatief mager business plan om te investeren in zo'n internet start-up.
De kenmerken waar zo'n internet start-up door werd getypeerd, waren grootheden als verlies
(winst maken hoeft de eerste jaren niet) en `burn rate' (de snelheid waarmee geld werd
uitgegeven). Alles was gericht op de beursgang van zo'n internet start-up: de waarde van
dergelijke aandelen zou snel toenemen en vele internetmiljonairs creëren. Ook de bekende
leveranciers van de ERP-systemen hadden ondertussen systemen ontwikkeld, waarmee op
deze internetrevolutie werd ingespeeld. Dat snelheid daarbij vaak belangrijker was dan
kwaliteit, bleek onder andere uit het e-business systeem 11i dat Oracle in 2000 lanceerde: dit
systeem bevatte destijds niet minder dan 5000 fouten (Management Team, 15-11-2002).
In die tijd wilde een aantal inkopende organisaties in Nederland als eerste de smakelijke
vruchten van e-procurement plukken. Een woord dat toen nog synoniem was met de
hierboven beschreven catalog systems. Rabofacet was eigenlijk al een paar jaar bezig met e-
procurement, zonder dat het e-procurement heette. Ondertussen besloot zij rustig verder te
gaan en het vanaf toen e-procurement te noemen. Philips en KLM hoefden niet lang na te
denken: als e-procurement ook maar 10% zou brengen van wat gezegd werd door consultants
en leveranciers van catalog systems, dan zou de investering al binnen één tot twee jaar zijn
terugverdiend3. Zo gingen in Nederland de eerste organisaties aan de slag met de invoering
van e-procurement, zonder precies te weten waar ze aan begonnen (zie ook (Davila, 2003)).
Vanaf 2000 volgden de ontwikkelingen elkaar snel op. De organisaties, die voor een groot
deel op basis van buikgevoel hadden gekozen voor e-procurement, ondervonden tegenslag bij
de invoering. Het bleek dat de invoering van e-procurement aanzienlijk meer omvatte dan het
installeren van een softwaresysteem. De toekomstige inkoopprocessen moesten in detail
worden beschreven, de inkooporganisatie moest worden aangepast, nieuwe functies
ontstonden en moesten worden ingevuld, leveranciers moesten `content' aanreiken aan de
inkopende organisatie om de elektronische catalogus te vullen en die content moest ook nog
worden bijgehouden. En bijna vergeten- de medewerkers in de inkopende organisatie
moesten er gebruik van willen maken. Ofwel, informeren, communiceren en trainen in grote
2 In hoofdstuk 2 wordt uitgebreid stilgestaan bij het begrip e-procurement en aanverwante begrippen.
3 In (Davila, 2003) wordt gerefereerd aan een in 2001 uitgevoerd onderzoek waaruit blijkt dat
consultants sterk zijn bekritiseerd vanwege `overstating the business case for e-procurement'.
2
aantallen. Snel werd duidelijk dat een overhaaste start met de invoering van e-procurement
geen verstandige keuze was.
Parallel ontstonden andere verschijningsvormen van e-procurement: e-tendering4 en e-reverse
auctioning waren geboren. Deze konden worden ingezet bij het sluiten van contracten met
leveranciers. Door de tegenslag bij de invoering van catalog systems en de gedachte dat e-
tendering en e-reverse auctioning eenvoudiger in te voeren zijn (onder andere omdat alleen de
medewerkers van de afdeling Inkoop ermee te maken krijgen), gingen veel organisaties
hiermee aan de slag. Met name e-reverse auctioning vond gretig aftrek bij menige grote
organisatie in Nederland (KLM, Shell, Campina, ABN AMRO, Sara Lee DE, ...).
In die tijd kwamen ook de e-marketplaces op: web pages op het WWW, waar inkopende
organisaties en (potentiële) leveranciers elkaar kunnen treffen om informatie uit te wisselen of
zaken te doen (bijvoorbeeld met catalog systems of e-reverse auctioning). Bijna elke dag
stond er in de kranten wel een bericht dat er een nieuwe e-marketplace was opgericht.
Eenmaal aangekomen bij de web page die in zo'n krantenbericht stond, kon regelmatig de
melding `under construction' worden gezien (zie figuur 1.1). Het hoorde bij die tijd: een
positie claimen in de Nieuwe Economie werd als cruciaal gezien. Eerst de woorden, later de
daden.
Figuur 1.1: De e-marketplace www.rubbernetwork.com: `under construction'
De zeepbel met beloften, die met e-procurement (en e-commerce en e-business) zouden
uitkomen, werd groter en groter. Catalog systems, e-reverse auctioning, e-tendering, e-
sourcing, business intelligence, e-marketplaces, horizontals, verticals, e-hubs, enzovoort,
4 Ook wel e-sourcing genaamd (zie hoofdstuk 2).
3
enzovoort. Het kon niet op. En toen, bij de overgang van 2000 naar 2001, spatte de zeepbel
uiteen. De waarde van aandelen van internet start-ups, die een beursgang (`Initial Public
Offering (IPO)') achter de rug hadden, nam zeer snel af. Menig internet start-up ging failliet
of werd overgenomen door een ander (bijvoorbeeld Netscape door iPlanet). Drastische
reorganisaties vonden plaats bij organisaties als Ariba en Commerce One. Ontslagen vielen.
De gekte was voorbij.
Toch bleef er na het uiteenspatten van de zeepbel met beloften- één zaak fier overeind staan:
het internet en de bijbehorende technologie. Niemand kon de aanwezigheid daarvan
ontkennen. Ook was helder dat internet-technologie aantrekkelijke gebruiksmogelijkheden
biedt. Het was daarbij wel pijnlijk duidelijk geworden dat goed nagedacht moest worden over
het gebruik van die internet-technologie en de effecten die dat te weeg kan brengen.
Wereldwijd en zeker ook in Nederland- werd (weer) nuchter aangekeken tegen de belofte
van het internet en de bijbehorende technologie.
Diverse organisaties in Nederland hebben zich niet uit het veld laten slaan door het
uiteenspatten van de zeepbel met beloften. Zij zijn doorgegaan met het investeren in internet-
technologie (FEM, 50-2002). Omdat diverse ICT-bedrijven het erg moeilijk hebben, laten
deze bedrijven de prijzen aanzienlijk dalen om toch maar een paar centen te kunnen
verdienen. Zo dienen zich goedkope buitenkansjes aan, die organisaties als Bloemenveiling
Aalsmeer, Rabobank, Wehkamp, Kijkshop en EasyJet concurrentievoordeel opleveren.
Immers, (een groot deel van) de concurrentie zit stil en zij gaan door met het investeren in
internet-technologie. Ook (Davila, 2003) geeft aan dat organisaties, die met e-procurement
voorop (blijven) lopen, een betere concurrentiepositie hebben. (Forrester, 02-2002) toont aan
dat bedrijven (`renovators'), die actief (blijven) samenwerken met leveranciers en hun
processen drastisch (blijven) veranderen, hiervoor beloond worden met grotere
kostenbesparingen.
De krantenkoppen gedurende de eerste jaren van e-procurement
Voor de beeldvorming wordt hieronder een aantal krantenkoppen aangehaald, die horen bij
artikelen die ingaan op e-business, e-commerce of e-procurement. De bij de krantenkoppen
behorende artikelen zijn gepubliceerd in De Financiële Telegraaf op de aangegeven datum.
Europa passeert VS bij gebruik internet (16-09-1999): Europa gaat Amerika passeren op
internetgebied. De huidige achterstand in gebruik zal snel worden omgezet in een voorsprong.
PricewaterhouseCoopers voorziet einde e-business (05-11-1999): De `e' van electronic zal
snel komen te vervallen en e-business zal synoniem worden aan gewoon zaken doen. PwC
steekt de komende drie jaar 2 miljard dollar in het nieuwe fenomeen.
Ook Baan richt pijlen op internet-technologie (11-11-1999): Baan richt zich op de snel
groeiende markt van het zaken doen via internet, e-business
E-business bedrijf Escador zet hoog in op beursgang (23-02-2000): Het is in Nederland
nog maar zelden voorgekomen dat de oprichting van een nieuw bedrijf samenvalt met de
aankondiging van de toekomstige beursgang. Het officieel op 1 februari van dit jaar
opgerichte bedrijf Escador zet echter hoog in. Met een startkapitaal van 25 miljoen gulden
verwacht de onderneming, die zich helemaal specialiseert in e-business, dit jaar een omzet te
behalen van zo'n 33 miljoen gulden. Binnen twee jaar moet dit zijn vervijfvoudigd naar 150
4
miljoen gulden en staat een beursnotering aan Nasdaq op het programma. Rond die tijd kan
ook pas de eerste winst worden verwacht.
Tekort aan programmeurs door explosie e-commerce (07-03-2000): Dat komt doordat de
honderdduizenden Amerikaanse ondernemingen nu opeens allemaal tegelijk on-line willen
om via e-commerce zaken te doen.
Efficiënter werken of samengaan: gezamenlijke e-inkopen zet leveranciers voor blok
(08-04-2000): Het is de trend onder bedrijven: e-business, e-commerce en e-procurement.
Geen onderneming zonder internetstrategie en geen bestuursvoorzitter zonder grootse 'e-
dromen'.
E-commerce stijgt explosief (06-06-2000): De wereldwijde handel via internet gaat explosief
groeien. Over drie jaar beslaat die 1600 miljard dollar, zo voorspelt International Data
Corporation (IDC).
KPN vergroot internetinvesteringen (30-08-2000): KPN Valley zal uit drie onderdelen gaan
bestaan. Een incubator voor nieuwe ondernemingen, een investeringsmaatschappij die in
dotcom-ondernemingen investeert, en een derde poot concentreert zich op de fusie tussen
markten, diensten en technologieën zoals media en breedband, mobiele telefonie en internet,
it en telecom.
Niet begin van einde maar einde van begin (28-11-2000): Momenteel valt de ene na de
andere 'dotcom' ofwel internetonderneming om. De Nasdaq stond in maart van dit jaar even
boven de 5000, maar onlangs dook deze marktindex van technologieondernemingen en
andere snelle groeiers onder de 3000. De Dow Jones Internetindex kelderde vanaf de piek van
519,91 punten met meer dan 70 procent. Voor wie de schade voor beleggers in
internetondernemingen zelf in ogenschouw wil nemen zijn er een aantal interessante websites:
www.afterthehype.com, www.dotcomfailures.com, www.startupfailures.com en zelfs een site
met de intrigerende naam www.fuckedcompany.com.
Letsbuyit.com wil uitstel van betaling (29-12-2000): "Zo groot als de hype vorig jaar was,
zo gering is die nu." De komende tijd wordt gebruikt om nieuwe partners te vinden. Een snel
akkoord verwacht Letsbuyit echter niet. Een aandelenemissie zit er zeker niet in door het
slechte beursklimaat, aldus Bökenkamp.
1.2 Probleemformulering
Aanleiding en centrale vraagstelling
Tegen de hiervoor geschetste achtergrond is de verwachting dat de komende jaren meer en
meer organisaties gaan nadenken over hoe zij internet-technologie kunnen en willen
gebruiken, ook in het inkoopproces, om hun (inkoop)doelstellingen te realiseren. De vraag
wat met e-procurement moet worden gedaan, wordt al bij diverse organisaties gesteld
(Belastingdienst, Gemeente Amsterdam, KLM, Océ). Het gaat hierbij in feite om een keuze
uit de diverse vormen van e-procurement, die de afgelopen jaren zijn ontstaan. Gegeven de
ervaringen van de organisaties, die in de jaren negentig met catalog systems voorop liepen,
willen deze organisaties een bewuste en onderbouwde keuze maken voor geen, één of meer
vormen van e-procurement. Dit wordt nog eens versterkt door het feit dat de economische
5
groei sterk afgenomen is en het allemaal wat minder gaat (zie IMF-cijfers, aangehaald in
(Management Team, 18-10-2002)).
Bij de hierboven genoemde organisaties is een behoefte geconstateerd aan een methode, die
hen helpt bij het maken van een bewuste en onderbouwde keuze voor geen, één of meer
vormen van e-procurement. Een methode die hen helpt bij het nemen van het besluit om één
of meer vormen van e-procurement wel of niet in gebruik te nemen. Deze behoefte is de
aanleiding geweest om een onderzoek op te starten, wat heeft geleid tot dit proefschrift. Deze
behoefte is daarbij tevens de opstap geweest voor de centrale vraagstelling van dit
onderzoek:-
·
Volgens welke methode kan een willekeurige organisatie de geschiktheid bepalen van
één of meer vormen van e-procurement?
In de centrale vraagstelling draait het dus om het woord `geschiktheid'. Het gaat om de
geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement met het oog op het in gebruik nemen
ervan binnen een organisatie5. Zodra deze geschiktheid bekend is, helpt dat deze organisatie
bij het maken van voornoemde bewuste en onderbouwde keuze.
Beoogd resultaat
Het onderzoek moet als beoogd resultaat een methode opleveren, die de bovenstaande
vraagstelling beantwoordt. Het beoogde resultaat is dus een methode waarmee de
geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement voor een willekeurige organisatie
kan worden bepaald. Deze methode wordt gemakshalve de EPOS-methode genoemd (E-
Procurement Organisation Suitability). (Florusse, 1991) omschrijft het beoogde resultaat als
een ontwerp voor het oplossen van bepaalde problemen in organisaties. In (van Aken, 1994)
wordt gesproken over klinische kennis: kennis over problemen en de toegepaste
oplossingsmethoden, die in hun context zijn bestudeerd. Binnen deze klinische kennis
onderscheidt (van Aken, 1994) algoritmen en heuristieken. De EPOS-methode die dit
onderzoek op moet leveren, moet worden gezien als een heuristiek, omdat deze niet formeel
kan worden bewezen.
Aan de EPOS-methode worden uiteraard enkele voor de hand liggende eisen gesteld: de
methode moet een goed resultaat6 opleveren, dit resultaat moet daarbij met argumenten
kunnen worden onderbouwd en de methode moet praktisch gezien uitvoerbaar zijn (dus
bijvoorbeeld niet tijdverslindend zijn).
Aangezien het de verwachting is dat de komende jaren steeds meer organisaties een dergelijke
keuze voor geen, één of meer vormen van e-procurement willen gaan maken, moet de EPOS-
methode ook toekomstvast zijn. Enerzijds moet de methode een organisatie nú ondersteunen
bij het bepalen van de geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement, die die
organisatie in gebruik zou kunnen nemen of niet. Anderzijds moet de methode ook toegepast
kunnen worden door een organisatie die pas over een paar jaar voor de genoemde keuze staat.
Hierbij kan het zo zijn dat er over enkele jaren in vergelijking met nu- enkele nieuwe
vormen van e-procurement zijn bijgekomen (zie hoofdstuk 2). Omdat deze vormen nu nog
5 De praktijkervaringen met e-procurement hebben ondertussen wel duidelijk gemaakt dat niet elke
vorm van e-procurement even geschikt is voor elke organisatie (zie ook (Davila, 2003)). De
geschiktheid van een vorm van e-procurement is dus organisatie-afhankelijk.
6 Later wordt omschreven wat onder een `goed resultaat' wordt verstaan.
6
niet bestaan, kan de EPOS-methode voor dergelijke vormen uiteraard niet worden getoetst. In
ieder geval moet de methode zodanig zijn dat het conceptuele model, waar de methode op is
gebaseerd, ruimte biedt voor nieuwe vormen van e-procurement. Vanuit het verleden
geredeneerd houdt dit dus in dat de EPOS-methode, als die reeds bestaan zou hebben, in 1998
toegepast had kunnen worden door organisaties die wilden besluiten of zij al dan niet catalog
systems in gebruik zouden moeten nemen. Op dit moment zouden diezelfde organisaties de
EPOS-methode weer toe kunnen passen bij het besluiten of zij ook e-tendering en e-reverse
auctioning in gebruik moeten nemen of juist niet. Feitelijk moet de EPOS-methode voor een
willekeurige organisatie dus bepalen wat de geschiktheid van een zekere vorm van e-
procurement is, voor wat betreft het in gebruik nemen van die vorm binnen die organisatie.
Gegeven het bovenstaande moet de EPOS-methode dus toepasbaar zijn op zowel één enkele
vorm van e-procurement als diverse, verschillende vormen van e-procurement. De methode
wordt als het ware toegepast op een verzameling van één of meer vormen van e-procurement
en bepaalt -voor die verzameling en een gegeven organisatie- de geschiktheid van elk van die
vormen voor die organisatie. Dit is als het ware het resultaat van de methode. Indien de
methode tegelijk op een aantal vormen wordt toegepast, ontstaat ineens helderheid over de
geschiktheid van al deze vormen voor de desbetreffende organisatie en daarmee dus een beeld
van de vormen die al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen binnen die
organisatie. De methode legt daarmee dus een basis voor een integrale7 e-procurement visie
voor deze organisatie. Indien de methode eerst op één vorm van e-procurement wordt
toegepast, enige tijd later op een andere vorm en zo voort, dan wordt het beeld van de
vormen, die al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen, in de loop der tijd
opgebouwd.
De EPOS-methode richt zich zoals uit het bovenstaande blijkt- expliciet op organisaties8,
die de geschiktheid willen bepalen van één of meer vormen van e-procurement. De methode
richt zich daarmee niet op ketens, netwerken of groepen van organisaties, die zich met de
centrale vraagstelling zien geconfronteerd. Uiteraard wordt bij het bepalen van de
geschiktheid van een vorm voor een organisatie wel gekeken naar de leveranciers van deze
organisatie en hun invloed op de geschiktheid. Evenmin richt de methode zich op
inkooppakketten: er wordt niet bepaald hoe geschikt een vorm van e-procurement voor een
inkooppakket is. De EPOS-methode richt zich op een organisatie en bij die organisatie hoort
een zeker inkoopvolume, verdeeld over een veelheid van inkooppakketten. Dat inkoopvolume
als kenmerk van die organisatie- wordt wel betrokken bij het bepalen van de geschiktheid.
Het toepassen van de EPOS-methode bij een organisatie kan in principe op vele wijzen
geschieden. De wijze, waarop de EPOS-methode wordt toegepast, kan bijvoorbeeld
afhankelijk zijn van het aanwezig zijn van een formele afdeling Inkoop of het `interview-
moe-zijn' van een organisatie. Het is hierbij belangrijk om vast te stellen dat er een verschil is
tussen de methode en de wijze, waarop deze methode wordt toegepast (zie ook (van
Eijndhoven, 1997)). De methode gaat in principe alleen in op de inhoudelijke kant van het
beantwoorden van de vraag wat de geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement
voor een organisatie is. De wijze, waarop de methode wordt toegepast, geeft daarbij tevens
aan welke activiteiten achtereenvolgens worden uitgevoerd. De wijze kan erg bepalend zijn
voor de acceptatie van en het draagvlak voor het met de methode verkregen resultaat. In het
7 Met integraal wordt hier bedoeld dat het om meer vormen van e-procurement tegelijk gaat. Uiteraard
kunnen er in de toekomst nog vormen bijkomen, die nu nog niet zijn opgenomen.
8 In dit proefschrift wordt het woord `organisaties' gebruikt in de algemene betekenis van het woord.
7
geval de methode `goed' is, dan kan het bij een `slechte' wijze toch voorkomen dat het
resultaat van de (goede) methode niet worden geaccepteerd door de desbetreffende
organisatie. En ook het omgekeerde kan optreden: in het geval de methode `fout' is, dan kan
het bij een `goede' wijze toch voorkomen dat het resultaat van de (foute) methode toch wordt
geaccepteerd door deze organisatie (zie ook (Van Aken, 1994)). Alleen zal in dit geval vaak -
na verloop van tijd- alsnog blijken dat het resultaat (en dus de methode) fout zijn. Tijdens dit
onderzoek wordt gestreefd naar een methode, waarbij de wijze waarop deze wordt toegepast
bij een organisatie willekeurig kan zijn. Zo kan voor een organisatie een wijze worden
gekozen, die het best aansluit op die organisatie, waardoor de wijze zo weinig als mogelijk
(ver)storend werkt.
Relatie tussen beoogd resultaat en business case
Elke organisatie stelt haar eigen eisen en wensen aan datgene wat gereed moet zijn om -op
zeker moment- een bewuste en onderbouwde keuze voor geen, één of meer vormen van e-
procurement te kunnen maken. Voor het gemak wordt datgene wat gereed moet zijn om het
maken van een dergelijke keuze te ondersteunen in dit proefschrift een `business case'
genoemd, aansluitend op het jargon dat hiervoor bij veel organisaties wordt gehanteerd.
Alhoewel business cases van organisatie tot organisatie sterk kunnen variëren (in diepgang,
breedte, vorm en dergelijke), hebben ze inhoudelijk ook zeker overeenkomsten. De EPOS-
methode richt zich op deze inhoudelijke overeenkomsten. Het resultaat van de methode moet
zodanig zijn dat het voor een willekeurige organisatie- een goede, inhoudelijke basis voor
een business case biedt. Het resultaat van de methode hoeft dus geen business case te zijn,
waarmee direct de keuze kan worden gemaakt. Wel moet een organisatie met het resultaat
van de methode relatief snel een business case kunnen ontwikkelen.
Praktische en academische relevantie
Tot slot van deze paragraaf wordt kort stilgestaan bij de praktische en academische relevantie
van het onderzoek. Met betrekking tot de praktische relevantie wordt volstaan met een
verwijzing naar de achtergrond en aanleiding, zoals die hiervoor is beschreven. Hieruit blijkt
dat een aantal organisaties nu min of meer wacht op de te ontwerpen methode en dat het de
verwachting is dat de komende jaren een toenemend aantal organisaties de methode wil gaan
toepassen. Met betrekking tot de academische relevantie kan worden opgemerkt dat er nog
slechts weinig onderzoek op het gebied van e-procurement is gedaan en er bij gevolg ook
weinig theorie op dit gebied beschikbaar is. De centrale vraagstelling is dan ook nog niet door
anderen beantwoord. In (Davila, 2003) wordt zelfs gesproken over het risico dat samenhangt
met `the lack of a clear understanding which e-procurement technologies best suit the needs
of a company'. Dit onderzoek speelt op dit risico in en draagt bij aan de opbouw en de
vergroting van de kennis en het inzicht op het gebied van e-procurement.
1.3 Probleemuitwerking
De hierboven geformuleerde centrale vraagstelling kan in een breder kader worden geplaatst.
Immers, voordat een organisatie de vraag kan beantwoorden wat de geschiktheid van één of
meer vormen van e-procurement voor deze organisatie is, moet eerst bekend zijn uit welke
vormen deze organisatie kan kiezen. Ofwel, welke vormen van e-procurement zijn te
onderscheiden? Als vervolgens op basis van de geschiktheid- een keuze voor één of meer
vormen is gemaakt, volgt direct een volgende vraag, namelijk hoe deze organisatie de
8
gekozen vormen in moet voeren. Dat betekent dus dat er drie, min of meer logisch op elkaar
volgende vragen te beantwoorden zijn, namelijk:-
·
Welke vormen van e-procurement zijn te onderscheiden?
·
Wat is de geschiktheid van elk van deze vormen van e-procurement voor een
willekeurige organisatie?
·
Hoe moeten de gekozen vormen bij die organisatie worden ingevoerd?
Hierbij wordt opgemerkt dat de eerste vraag generiek, dat is organisatie-onafhankelijk, te
beantwoorden is. De antwoorden op de tweede en derde vraag zullen naar verwachting sterk
variëren van organisatie tot organisatie.
In feite doorloopt een organisatie een traject met vier fasen, zoals dat is weergegeven in figuur
1.2 (zie ook (Huff, 1985)). Figuur 1.2 start met `de wolk' e-procurement: een begrip dat
binnen een organisatie vaak nog niet (goed) is gedefinieerd. Met een definitie van het begrip
e-procurement kunnen vervolgens verschillende vormen van e-procurement worden
gedefinieerd. Uitgaande van deze vormen van e-procurement moet deze organisatie
vervolgens bepalen wat de geschiktheid van die vormen voor deze organisatie is. Zodra op
basis van de geschiktheid- een keuze is gemaakt, kan de invoering van de gekozen vormen
aanvangen, hetgeen leidt tot de ingebruikname. Na de ingebruikname kunnen de gekozen
vormen van e-procurement binnen de organisatie worden gebruikt.
e-procurement
vormen van
gekozen
ingebruik-
e-procurement
vormen van
name
e-procurement
tijd
definitie van (vormen van)
bepaling van geschiktheid
invoering van gekozen
gebruik van gekozen
e-procurement
van vormen van e-
vormen van e-
vormen van e-
procurement
procurement
procurement
Figuur 1.2: Het traject dat organisaties voor e-procurement doorlopen
De business case, die in de vorige paragraaf is genoemd, moet daarbij worden gezien als een
`eindproduct' van de tweede fase. De business case is daarbij gebaseerd op de geschiktheid
zoals die voor de vormen van e-procurement is bepaald. De keuze voor geen, één of meer
vormen van e-procurement is vervolgens op basis van die business case gemaakt. Merk op dat
het als alternatief- ook denkbaar is dat een organisatie een deel van de derde fase tot de
tweede fase rekent. Aangezien de derde fase (invoering) veelal begint met het specificeren en
selecteren van een systeem, houdt het alternatief bijvoorbeeld in dat in de tweede fase al een
systeem wordt gespecificeerd en geselecteerd (maar nog niet wordt gecontracteerd). Daarmee
zijn de kosten van dit systeem dus al vroegtijdig bekend en kunnen deze kosten in de business
case als `eindproduct' van de tweede fase- worden meegenomen. Enerzijds wordt de
business case daarmee betrouwbaarder. Anderzijds gaat er meer tijd (en dus geld) zitten in het
ontwikkelen van een dergelijke business case. Zeker als vervolgens wordt besloten niet over
te gaan op de invoering, rijst de vraag of dat besluit al niet eerder te nemen was geweest,
voordat er zoveel tijd (en geld) in de business case zat. Aansluitend bij de dagelijkse
inkooppraktijk, wordt in dit onderzoek niet gekozen voor dit alternatief.
9
Om de centrale vraagstelling te kunnen beantwoorden, moet dus eerst de eerste vraag, welke
vormen van e-procurement zijn te onderscheiden?, worden beantwoord. In hoofdstuk 2
worden de vormen die anno 2002 te onderscheiden zijn, gedefinieerd en in onderlinge
samenhang gepositioneerd. Hierbij wordt intensief gebruik gemaakt van bestaande literatuur
met betrekking tot vormen van e-procurement en modellen, waarmee vormen kunnen worden
gepositioneerd.
Uitgaande van de onderscheiden vormen van e-procurement worden op het eind van
hoofdstuk 2 vijf vormen van e-procurement geselecteerd, die in de hoofdstukken 3 tot en met
7 nader worden uitgewerkt. Het zijn deze vormen van e-procurement, die in dit proefschrift
behoren tot de eerder genoemde verzameling van vormen van e-procurement, waarop de
EPOS-methode kan worden toegepast. Overige vormen van e-procurement vallen buiten de
reikwijdte van het onderzoek.
Voor het beantwoorden van de vraag, wat is de geschiktheid van elk van deze vormen van e-
procurement voor een willekeurige organisatie?, die nauw samenhangt met de centrale
vraagstelling, is beduidend minder literatuur beschikbaar. De bestaande literatuur (zie de
referenties in hoofdstukken 2 tot en met 7) geeft aan wat de generieke effecten van één of
meer vormen van e-procurement zijn, zodat op basis van die effecten kan worden besloten om
een vorm van e-procurement te gaan gebruiken, maar er is geen literatuur aangetroffen, die
aangeeft hoe een willekeurige organisatie de geschiktheid van verschillende vormen van e-
procurement voor die organisatie moet bepalen. Dit proefschrift speelt door middel van de te
ontwerpen EPOS-methode- in op deze lacune.
Om de centrale vraagstelling te beantwoorden en de EPOS-methode te ontwerpen, wordt
gebruik gemaakt van het conceptuele model dat in figuur 1.3 is afgebeeld.
vorm van e-procurement
verwachte, structurele effecten
voorwaarden voor gebruik
In welke mate dragen effecten bij aan
In welke mate zijn voorwaarden in bestaande situatie
realisatie van visie en (inkoop)doelstellingen?
ingevuld?
visie en
bestaande situatie (`ist'-
(inkoop)doelstellingen
situatie)
organisatie
wil
geschiktheid
kan
Figuur 1.3: Het conceptuele model voor het bepalen van de geschiktheid van een vorm van e-
procurement voor een organisatie
10
Uitgaande van een vorm van e-procurement gaat het conceptuele model in lijn met figuur
1.3- uit van:-
·
de effecten van deze vorm van e-procurement: wat zijn de structurele effecten, die
mogen worden verwacht door het gebruiken van die vorm van e-procurement binnen
een organisatie?
·
de voorwaarden voor gebruik van deze vorm van e-procurement: aan welke
voorwaarden moet een organisatie voldoen, om die verwachte, structurele effecten te
krijgen? Het betreft hier de voorwaarden, die een organisatie moet hebben ingevuld om
die vorm van e-procurement te kunnen gebruiken.
Zodra de effecten en de voorwaarden voor gebruik van een vorm van e-procurement bekend
zijn, worden (conform figuur 1.3):-
·
de effecten gerelateerd aan de visie en (inkoop)doelstellingen van de desbetreffende
organisatie. Naarmate de effecten meer bijdragen aan de realisatie van de visie en
(inkoop)doelstellingen, des te meer deze organisatie deze vorm van e-procurement wil9.
De structurele effecten die in de toekomstige situatie worden verwacht, worden dus
gerelateerd aan de visie en (inkoop)doelstellingen, die de gewenste situatie (`soll'-
situatie) vorm geven (zie figuur 1.4);
·
de voorwaarden voor gebruik gerelateerd aan de bestaande situatie van de
desbetreffende organisatie (`ist'-situatie). Naarmate meer voorwaarden in de bestaande
situatie al zijn ingevuld, des te beter deze organisatie deze vorm nu reeds aankan.
Ofwel, des te meer gereed deze organisatie voor deze vorm van e-procurement is. De
voorwaarden voor gebruik, die in de toekomstige situatie moeten zijn ingevuld, worden
dus gerelateerd aan de bestaande situatie (zie figuur 1.5).
Hierdoor ontstaat een beeld van de mate waarin de desbetreffende organisatie deze vorm wil
en aankan. Conform het conceptuele model leidt dit uiteindelijk tot de geschiktheid van deze
vorm van e-procurement voor die organisatie, waarbij geldt dat de geschiktheid toeneemt,
naarmate de organisatie de vorm meer wil en beter aankan.
structurele
dragen effecten bij aan
visie en
effecten
visie en
(inkoop-)
(inkoop)doelstellingen?
doelstellingen
invoering van
organisatie in
vorm van e-
organisatie in
organisatie in
bestaande situatie
procurement
toekomstige situatie,
gewenste situatie
na ingebruikname van
een vorm van e-
procurement
tijd
Figuur 1.4: Structurele effecten gerelateerd aan visie en (inkoop)doelstellingen10
9 Een dergelijke visie en (inkoop)doelstellingen moeten daarbij uiteraard wel aanwezig zijn. (Neef,
2001) geeft aan dat het ontbreken daarvan vaak leidt tot een falende invoering.
10 Zie ook (Gartner, 09-2002) voor een vergelijkbare beschrijving.
11
zijn voorwaarden in
voorwaarden
visie en
bestaande situatie ingevuld?
voor gebruik
(inkoop-)
doelstellingen
invoering van
organisatie in
vorm van e-
organisatie in
organisatie in
bestaande situatie
procurement
toekomstige situatie,
gewenste situatie
na ingebruikname van
een vorm van e-
procurement
tijd
Figuur 1.5: Voorwaarden voor gebruik gerelateerd aan bestaande situatie
Daarmee kan dus het antwoord worden gegeven op de vraag wat de geschiktheid van deze
vorm van e-procurement voor deze organisatie is, gebruik makend van figuur 1.611.
hoog
organisatie kan wel, maar wil niet
organisatie wil en kan
hoge geschiktheid
mate van voldoen
aan voorwaarden
voor gebruik
(aankunnen)
+
gemiddelde geschiktheid
lage geschiktheid
organisatie wil niet en kan niet
organisatie wil wel, maar kan niet
laag
laag
bijdrage van effecten aan visie en (inkoop)doelstellingen (willen)
hoog
= positie van vorm van e-procurement (illustratief)
+
Figuur 1.6: Mogelijke positionering van een vorm van e-procurement
11 Hierna wordt gemakshalve aangenomen dat voor de desbetreffende organisatie het willen en het
aankunnen even belangrijk zijn voor de geschiktheid.
12
Als de vorm van e-procurement gewild is (effecten dragen in hoge mate bij aan de realisatie
van visie en (inkoop)doelstellingen) en de organisatie deze vorm bovendien nu reeds aankan
(voorwaarden voor gebruik zijn al grotendeels ingevuld), dan is de geschiktheid hoog en zou
deze vorm in gebruik moeten worden genomen. Als de vorm niet gewild is (effecten dragen
niet of in beperkte mate bij aan de realisatie van visie en (inkoop)doelstellingen) en de
organisatie deze vorm bovendien nu niet aankan, dan is de geschiktheid laag en zou deze
vorm niet in gebruik moeten worden genomen. In de twee andere gevallen (wel willen en niet
aankunnen òf niet willen en wel aankunnen) is de geschiktheid gemiddeld en zou de
organisatie nader moeten onderzoeken wat het kost om alle voorwaarden voor gebruik
ingevuld te krijgen en te houden, en of dit opweegt tegen de verwachte, structurele effecten,
die horen bij deze vorm van e-procurement.
Door een vorm van e-procurement te positioneren in figuur 1.6 kan een organisatie dus
bepalen of deze vorm van e-procurement in gebruik moet worden genomen of niet. Uiteraard
kan dit voor verschillende vormen van e-procurement worden gedaan, waardoor figuur 1.3 en
figuur 1.6 worden omgevormd naar figuur 1.7 en figuur 1.8. Figuur 1.7 (met de beschreven
uitleg) betreft het conceptuele model van de EPOS-methode (of volgens (van Aken, 1994) de
professionele essentie van de EPOS-methode).
organisatie
visie en (inkoop)doelstellingen (gewenste situatie / `soll'-situatie)
In welke mate dragen effecten bij aan realisatie van visie en (inkoop)doelstellingen?
wil
effecten
effecten
effecten
effecten
effecten
vorm 1
vorm 2
vorm 3
vorm 4
vorm 5
geschiktheid
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
In welke mate zijn voorwaarden in bestaande situatie ingevuld?
kan
bestaande situatie (`ist'-situatie)
organisatie
Figuur 1.7: Het conceptuele model voor het bepalen van de geschiktheid van vormen van e-
procurement voor een organisatie
Opgemerkt wordt dat het conceptuele model geen rekening houdt met vervolg- of
keteneffecten. Door het gebruiken van een vorm van e-procurement treden effecten op, waar
vervolgeffecten uit voort kunnen vloeien. Denk bijvoorbeeld aan e-reverse auctioning: door
13
de lagere prijzen (effect) kan langzaam maar zeker de kwaliteit van het product (of de
customer service) van de leverancier afnemen (vervolgeffect) (zie ook (Davila, 2003)).
Dergelijke vervolgeffecten maken geen deel uit van het conceptuele model. Ook
keteneffecten, die bijvoorbeeld ontstaan omdat leverancier met e-reverse auctioning ook hun
leveranciers tot een lagere prijs willen verleiden, maken geen deel uit van het conceptuele
model.
hoog
organisatie kan wel,
organisatie wil en kan
maar wil niet
+4
+3
mate van voldoen
aan voorwaarden
voor gebruik
(aankunnen)
+5
+1
+2
organisatie wil niet en kan niet
orga
organi ni
sa sa
tie tie
w wil we
il wel, l,
m
aar kan niet
maar kan niet
laag
hoog
laag
bijdrage van effecten aan visie en (inkoop)doelstellingen (willen)
= positie van vorm van e-procurement n (illustratief voor vijf willekeurige vormen)
+n
Figuur 1.8: Mogelijke positionering van vijf vormen van e-procurement
De in het conceptuele model gehanteerde tweedeling in effecten en voorwaarden sluit aan bij
de modellen zoals gebruikt in (Iacovou, 1995) en (Chwelos, 2001), waar de invoering
(`adoption') van EDI is onderzocht. Hierbij is voornamelijk onderzocht wat de invloed van:-
·
verwachte voordelen (`perceived/expected benefits');
·
organisatorisch gereed zijn (`organisational readiness');
·
externe druk (`external pressure')
is op de invoering van EDI. De eerste factor (`perceived/expected benefits') correspondeert
met de verwachte, structurele effecten van het conceptuele model, waar in het conceptuele
model dus niet alleen stil wordt gestaan bij de verwachte voordelen, maar ook eventuele
verwachte nadelen worden meegenomen. De tweede factor (`organisational readiness')
correspondeert met de voorwaarden voor gebruik. Als alle voorwaarden zijn ingevuld, is `the
organization ready' om (in dit geval) EDI te gebruiken. De derde factor (`external pressure')
kent twee varianten: `imposition by trading partners' en `competitive pressure' (Iacovou,
1995). De externe druk, die leveranciers door `imposition by trading partners' van een
inkopende organisatie voelen, omdat deze leveranciers mee moeten doen met een vorm van e-
procurement, kan worden gezien als een voorwaarde die door deze inkopende organisatie
moet worden ingevuld, opdat deze vorm van e-procurement kan worden gebruikt. Ter
14
illustratie: als een inkopende organisatie e-ordering wil gebruiken, moet zij ervoor zorgen
(voorwaarde) dat leveranciers elektronische catalogi beschikbaar (blijven) stellen.
Omgekeerd, als een inkopende organisatie door `imposition by trading partners' externe druk
van een leverancier ondervindt, omdat deze inkopende organisatie mee moet doen met een
vorm van e-sales van die leverancier12, dan kan deze inkopende organisatie zich richten op de
effecten en voorwaarden voor gebruik die aan deze vorm zijn verbonden. Op basis daarvan
kan de inkopende organisatie het besluit nemen om deze vorm wel of niet in gebruik te
nemen. De externe druk die de inkopende organisatie zelf zou kunnen voelen, omdat zij denkt
of weet dat haar concurrenten al wel een vorm van e-procurement in gebruik hebben genomen
en zij zelf (nog) niet (`competitive pressure'), kan worden vertaald naar een verwacht
voordeel van het in gebruik nemen van deze vorm van e-procurement13. Immers, door deze
vorm in gebruik te nemen, neemt deze externe druk af. Om deze reden wordt de derde factor
in het conceptuele model geacht een onderdeel te vormen van de andere twee factoren.
Het conceptuele model sluit eveneens aan op (Huff, 1985), (van Eijndhoven, 1997) en (van
den Ende, 1998). (Huff, 1985) heeft zich gericht op de centrale vraagstelling `how can
organisations properly manage the process of assessing and adopting new information
technology?'. Zijn onderzoek heeft geleid tot vier modellen volgens welk `information
technology assessment and adoption' kan verlopen. Het conceptuele model van figuur 1.7
correspondeert het meest met het ideale model van (Huff, 1985), omdat dit ideale model ook
een onderscheid maakt tussen de bestaande en de gewenste situatie van de organisatie en ook
effecten van `information technology' koppelt aan de gewenste situatie. Als alternatief
onderscheidt (van Eijndhoven, 1997) vier `technology assessment' paradigma's. Het klassieke
paradigma, dat zich richt op het objectief in kaart brengen van de verwachte effecten van
technologie ter ondersteuning van `decision makers', sluit hierbij het beste aan op het
conceptuele model. In tegenstelling tot het klassieke paradigma schenken de andere drie
paradigma's ook expliciet aandacht aan het proces. Dit komt sterk overeen met wat in
paragraaf 1.2 is beschreven over de EPOS-methode in relatie tot de wijze, waarop de EPOS-
methode wordt toegepast. (Van den Ende, 1998) beschrijft vier typen van `technology
assessment (TA)'. Het conceptuele model heeft duidelijk verbinding met het type `awareness
TA', maar heeft ook elementen van het type `backcasting' in zich (namelijk het zich richten
op de gewenste situatie). (Van den Ende, 1998) beschrijft bovendien welke methode voor TA
wordt aanbevolen, afhankelijk van de ontwikkelingsfase van de technologie. Voor de
marktintroductiefase, waar e-procurement zich in bevindt, worden `impact assessment
methods' aanbevolen. Echter, (van den Ende, 1998) geeft daarbij ook aan dat er daar erg
weinig van zijn. De EPOS-methode is te vergelijken met zo'n `impact assessment method'
voor een organisatie. In relatie tot het conceptuele model is in de `technology assessment'
literatuur weinig aangetroffen over voorwaarden en het aankunnen. Op dit punt biedt het
conceptuele model dus een uitbreiding.
Merk tenslotte op dat het conceptuele model dusdanig is opgezet dat deze onafhankelijk is
van het aantal vormen van e-procurement, dat bestaat. Zodra er in de toekomst een nieuwe
vorm van e-procurement bijkomt, kan deze vorm eenvoudigweg aan het conceptuele model
worden toegevoegd.
12 Deze vorm van e-sales wordt door de inkopende organisatie als een vorm van e-procurement
beschouwd (zie ook hoofdstuk 2).
13 In (Davila, 2003) wordt gerefereerd aan een onderzoek, waarbij 33% van de respondenten
(organisaties) aangeeft dat zij denken dat minstens 40% van hun concurrenten met e-procurement bezig
is.
15
In hoofdstuk 2 worden de vormen van e-procurement beschreven, waarmee `de vormenrij' uit
het conceptuele model van figuur 1.7 wordt uitgewerkt. In de hoofdstukken 3 tot en met 7
wordt voor vijf geselecteerde vormen van e-procurement- aangegeven wat de verwachte,
structurele effecten en de voorwaarden voor gebruik zijn. Hiermee worden enerzijds twee
rijen uit het conceptuele model van figuur 1.7 uitgewerkt (de effecten- en de voorwaardenrij)
en wordt anderzijds een beter beeld verkregen van verschillende vormen van e-procurement,
zoals die in hoofdstuk 2 aan bod zijn gekomen.
Ten aanzien van de verwachte, structurele effecten van een vorm van e-procurement wordt
opgemerkt dat de omvang van deze effecten bij een bepaalde organisatie afhangt van (zie
figuur 1.9):-
·
het verschil tussen de bestaande en toekomstige situatie14 bij die organisatie;
·
het toepassingsgebied van deze vorm van e-procurement: dat deel van het
inkoopvolume waar deze vorm kan worden toegepast.
Immers, hoe groter het verschil tussen de bestaande en toekomstige situatie bij deze
organisatie is, des te omvangrijker zijn de effecten. Kort gezegd, de effecten bij organisatie A
met een professionele inkoopfunctie zullen normaal gesproken- minder omvangrijk zijn dan
de effecten bij organisatie B met een minder professionele inkoopfunctie. Ook het
toepassingsgebied van een vorm van e-procurement bepaalt de omvang van de effecten. Hoe
groter het toepassingsgebied, des te omvangrijker zijn de effecten. Aangezien zowel de
bestaande situatie als het toepassingsgebied van organisatie tot organisatie verschillen,
worden de verwachte, structurele effecten van een vorm van e-procurement in de
hoofdstukken 3 tot en met 7 generiek beschreven. Bovendien wordt aangegeven wat -in
generieke zin- het toepassingsgebied is.
hoog
grootte van
toename van omvang van verwachte, structurele effecten
toepassingsgebied
laag
laag
verschil tussen bestaande en toekomstige situatie
hoog
Figuur 1.9: De omvang van verwachte, structurele effecten
Om de voorwaarden voor gebruik van een vorm van e-procurement te structureren kan van
diverse modellen worden uitgegaan. In (Li, 1999) staat bijvoorbeeld een model beschreven
14 De toekomstige situatie moet hierbij gezien worden als de situatie die ontstaat door het gebruiken
van de desbetreffende vorm van e-procurement.
16
dat uitgaat van drie lagen:-
·
`technology (reliable systems, compatibility of standards and networks, et cetera);
·
information exchange (sharing sensitive business information such as stock availability
and production planning data);
·
common knowledge (objectives, culture, structure, procedures, accountabilities, et
cetera)'.
In de derde laag van (Li, 1999) komen echter veel verschillende elementen bijeen. Het
racewagenmodel van (Veeke, 1993)15 kan worden gezien als een uitbreiding van het model
van (Li, 1999), waarbij de derde laag (`common knowledge') is uitgewerkt met duidelijk
onderscheidbare elementen zoals inkoopbeleid, procedures & methoden en personeel &
organisatie. Omdat het racewagenmodel duidelijk onderscheidbare elementen kent, die helder
beschreven zijn en die volledig ogen, is er in dit proefschrift voor gekozen om de
voorwaarden voor gebruik te structureren op basis van het racewagenmodel van (Veeke,
1993).
In lijn met (van der Zwaan, 1992) kent het conceptuele model van figuur 1.7 dus:-
·
als onderzoekselementen: organisaties en vormen van e-procurement;
·
als variabelen van de onderzoekselementen:-
o
de visie, (inkoop)doelstellingen en bestaande situatie van organisaties;
o
de effecten en voorwaarden voor gebruik van vormen van e-procurement;
·
als relaties tussen de variabelen:-
o
de relatie tussen enerzijds de visie en (inkoop)doelstellingen en anderzijds de
effecten;
o
de relatie tussen enerzijds de bestaande situatie en anderzijds de voorwaarden
voor gebruik.
Op basis van het conceptuele model van figuur 1.7 kan een organisatie dus een vorm van e-
procurement voorzien van een `wil-score', zijnde de bijdrage van de effecten aan de visie en
(inkoop)doelstellingen, en een `kan-score', zijnde de mate waarin voorwaarden in de
bestaande situatie reeds zijn ingevuld. Door dit voor alle te onderscheiden vormen van e-
procurement te doen, kunnen deze vormen in figuur 1.8 worden gepositioneerd. Afgeleid van
de wil-score en kan-score van een vorm van e-procurement kan vervolgens de geschiktheid
van deze vorm voor deze organisatie worden bepaald16.
In hoofdstuk 8 wordt -op basis van het hiervoor toegelichte conceptuele model- de EPOS-
methode beschreven. Daarmee vormt hoofdstuk 8 feitelijk de kern van dit proefschrift, omdat
in dat hoofdstuk het in paragraaf 1.2 beschreven beoogde resultaat wordt gepresenteerd: de
EPOS-methode, waarmee de centrale vraagstelling wordt beantwoord.
Als een organisatie vervolgens op basis van het resultaat van de EPOS-methode- de keuze
heeft gemaakt om één of meer vormen van e-procurement in gebruik te nemen, kan worden
gestart met het invoeren van die vormen van e-procurement. Hiertoe moet de derde vraag, hoe
moeten de gekozen vormen bij die organisatie worden ingevoerd?, worden beantwoord.
Tijdens het invoeren wordt ervoor gezorgd dat voldaan gaat worden aan de voorwaarden voor
gebruik, waaraan nu nog niet voldaan is. Net als bij het beantwoorden van de centrale
15 Het racewagenmodel is uitgebreid beschreven in appendix A.
16 Opgemerkt wordt dat een organisatie beide scores even belangrijk kan vinden voor de geschiktheid,
maar het is ook mogelijk dat een organisatie de ene score belangrijker vindt -en dus zwaarder laat
doorwegen in de geschiktheid- dan de andere score.
17
vraagstelling blijkt ook bij het beantwoorden van deze vraag dat er slechts beperkt literatuur
beschikbaar is over het invoeren van vormen van e-procurement. De aanwezige literatuur
wordt in hoofdstuk 9 samengenomen in een invoeringsmodel, op basis waarvan de gekozen
vormen van e-procurement kunnen worden ingevoerd.
1.4 Onderzoeksopzet
In de vorige paragraaf is het conceptuele model beschreven, dat de basis is voor de EPOS-
methode, die in hoofdstuk 8 wordt beschreven. In deze paragraaf wordt ingegaan op het
toetsen van deze methode. Er wordt daarbij aangegeven wat het doel van het toetsen is en hoe
dat is volgens welke methodologie- dat toetsen geschiedt. In hoofdstuk 10 wordt beschreven
wat de resultaten van het feitelijke toetsen zijn, volgens de in deze paragraaf aangegeven
methodologie.
Voordat ingegaan wordt op het toetsen van de EPOS-methode wordt opgemerkt dat geen
toetsing plaatsvindt van de antwoorden op de vragen, die in paragraaf 1.3 zijn toegevoegd, te
weten:-
·
Welke vormen van e-procurement zijn te onderscheiden? (Het antwoord hierop wordt
in hoofdstuk 2 beschreven);
·
Hoe moeten de gekozen vormen bij die organisatie worden ingevoerd? (Het antwoord
hierop wordt in hoofdstuk 9 beschreven).
Toetsing van de verschillende vormen van e-procurement en de bij deze vormen behorende
effecten en voorwaarden vindt om meer redenen niet plaats. Om te beginnen worden in
hoofdstuk 2 vormen van e-procurement gedefinieerd, zoals die in de literatuur op
verschillende plaatsen zijn aan te treffen (zie hoofdstuk 2 voor referenties). Uiteraard bestaan
er ook andere definities (vooral voor wat betreft naamgeving van een vorm), die even zo goed
geldig kunnen zijn en in het conceptuele model hadden kunnen worden gebruikt. In dit
proefschrift is echter gekozen voor de gegeven definities, omdat dit naar verwachting de
meest gangbare definities zijn. Daarnaast is er al relatief veel geschreven over de effecten en
voorwaarden, die horen bij een vorm van e-procurement (zie hoofdstuk 2 voor referenties). In
die zin omvatten de hoofdstukken 2 tot en met 7 de resultaten van een uitgebreide studie,
analyse en structurering van hetgeen reeds beschreven is, aangevuld met de
praktijkervaringen van de onderzoeker17. Toetsing van de wijze, waarop de door een
organisatie gekozen vormen van e-procurement moeten worden ingevoerd, vindt eveneens
niet plaats. De belangrijkste reden hiervoor is dat er naar verwachting nog te weinig gegevens
in de praktijk beschikbaar zijn om deze toetsing geldig en betrouwbaar uit te voeren.
Met betrekking tot het toetsen van de EPOS-methode is het van belang te weten wat de
grondvorm van het onderzoek is. (Van der Zwaan, 1992) onderscheidt hierbij vier
grondvormen, te weten verkennend/explorerend (`exploratory'), beschrijvend/descriptief
(`descriptive'), verklarend (`explanatory') en toetsend (`testing'). Het belangrijkste criterium
dat bepaalt wat de grondvorm is, is de mate waarin reeds theorie voor het onderzoek
beschikbaar is (van der Zwaan, 1992) (Moreno Bragado, 2003).
Het onderzoek, zoals dat in de vorige paragrafen is beschreven, betreft een
verkennend/explorerend onderzoek. De belangrijkste reden hiervoor is dat er nog slechts
weinig onderzoek op het gebied van e-procurement is gedaan en er bij gevolg ook weinig
17 De onderzoeker werkt(e) ondermeer als principal consultant bij Coopers & Lybrand,
PricewaterhouseCoopers, PwC Consulting, IBM Business Consulting Services en Significant.
18
theorie op dit gebied beschikbaar is. Uiteraard is dit ook niet vreemd voor een begrip dat zelf
nog geen vijf jaar oud is.
Zoals (Yin, 1994) aangeeft, is het niet altijd mogelijk om in een verkennend/explorerend
onderzoek aan te geven wat de uitspraken (proposities) zijn, die worden getoetst, omdat er
weinig theorie beschikbaar is. Indien er geen uitspraken zijn aangegeven, moet wel het doel
van het toetsen zijn vastgelegd, evenals de criteria die bepalen wanneer het toetsen succesvol
is. Om die reden spreekt (van der Zwaan, 1992) liever over beproeven dan over toetsen.
Tijdens dit onderzoek wordt hierop aangesloten en worden geen uitspraken aangegeven, maar
worden zowel het doel van het beproeven als de criteria die bepalen wanneer het beproeven
succesvol is, vastgelegd.
Het doel van het beproeven van de EPOS-methode, die voor de centrale vraagstelling wordt
ontworpen, is het verkrijgen van inzicht in de mate waarin toepassing van de methode tot het
beoogde resultaat leidt (zie ook (van Aken, 1994))18. Dit beoogde resultaat kan kort en bondig
als volgt worden omschreven:-
·
het toepassen van de EPOS-methode lost de huidige problemen (op dit vlak) bij
organisaties op (zonder andere problemen te veroorzaken) (c.q. de methode vult de
geconstateerde behoefte in);
·
het resultaat dat met het toepassen van de EPOS-methode bij een organisatie wordt
verkregen is een goed resultaat, dat wil zeggen de geschiktheid van één of meer vormen
van e-procurement wordt qua inhoud door de desbetreffende organisatie geaccepteerd19.
Concreet wordt bij het beproeven gestreefd naar het verkrijgen van inzicht in de antwoorden
op de volgende vragen:-
1.
In welke mate leidt het toepassen van de methode op een verzameling van vormen van
e-procurement bij een organisatie tot een goed resultaat?
2.
In welke mate worden belangrijke inhoudelijke elementen, die door organisaties in het
verleden zijn gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan
niet in gebruik zouden moeten worden genomen, ook door de methode geadresseerd?
3.
In welke mate worden ontbrekende inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden niet zijn gebruikt, maar toen eigenlijk wel
hadden moeten worden gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-
procurement al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen, wel door de
methode geadresseerd?
4.
In welke mate worden overbodige inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden wel zijn gebruikt maar achteraf eigenlijk
niet nodig waren om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen, niet door de methode geadresseerd?
5.
In welke mate is de methode terug te vinden in de wijze die organisaties in het verleden
hebben gevolgd om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen?
6.
Waar kan de methode worden verbeterd?
18 Merk op dat het doel dus niet is om de `waarheid' van de methode aan te tonen (zoals dat bij
theorievormend onderzoek te doen gebruikelijk is). Zoals verderop vermeld betreft het onderhavige
onderzoek ontwerpgericht onderzoek.
19 Er zijn vele manieren mogelijk om een goed resultaat te omschrijven. Een andere manier kan
bijvoorbeeld uitgaan van het verschil tussen de verwachte en gerealiseerde effecten van een vorm van
e-procurement, waarbij een klein verschil overeenkomt met een goed resultaat. Een nadeel van deze
manier is dat het veelal lang duurt voordat bekend is of er sprake is van een goed resultaat.
19
Bovenstaande vragen worden in het navolgende aangeduid als de onderzoeksvragen.
Het beproeven van de EPOS-methode wordt hierbij als succesvol gezien, indien de
bovenstaande onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord op een manier, die vergelijkbaar
is met de onderstaande antwoorden:-
1.
De geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement (zijnde het resultaat van de
methode) wordt qua inhoud geaccepteerd door de organisatie, waar de methode is
toegepast (en -meer specifiek- geaccepteerd door medewerkers binnen die organisatie,
waarvan verwacht mag worden dat zij een inhoudelijk beeld kunnen vormen bij de
geschiktheid);
2.
Belangrijke inhoudelijke elementen worden ook door de methode geadresseerd;
3.
Ontbrekende inhoudelijk elementen worden wel door de methode geadresseerd;
4.
Overbodige inhoudelijke elementen worden niet door de methode geadresseerd;
5.
De methode is (deels) terug te vinden in de wijze die organisaties in het verleden
hebben gevolgd om te bepalen om één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen;
6.
De methode kent geen tot weinig verbeterpunten.
Deze gewenste antwoorden vormen in feite de deterministische uitspraken, die voorafgaande
aan het toetsen worden gedaan (Florusse, 1991).
Om bovenstaand doel te bereiken, wordt ten behoeve van het beproeven gekozen voor een
meervoudige gevalsstudie (`multiple case study') (van der Zwaan, 1992) (Yin, 1994) (van
Aken, 1994). De redenen om te kiezen voor een meervoudige gevalsstudie, worden hieronder
uiteengezet.
Om te beginnen zijn er binnen het verkennend/explorerend onderzoek in de regel twee typen
van onderzoek mogelijk: de gevalsstudie en het simulatie-onderzoek (van der Zwaan, 1992).
Vanwege de wens van de onderzoeker om de EPOS-methode in de praktijk te beproeven, is
gekozen voor de gevalsstudie als type van onderzoek. Deze keuze sluit aan op wat (Yin,
1994) heeft geschreven: de centrale vraagstelling is een `hoe'-vraag, waarvoor de gevalsstudie
een geschikt type van onderzoek is. Voor de `hoe'-vraag noemt (Yin, 1994) nog twee
alternatieve typen van onderzoek, namelijk `histories' en `experiments', die voor het
onderhavige onderzoek echter afvallen. `Histories' valt voor het onderhavige onderzoek af,
omdat dit onderzoek `contemporary' is (en e-procurement weinig geschiedenis kent).
`Experiments' valt voor het onderhavige onderzoek af, omdat de onderzoeker weinig controle
en grip heeft op het relevante gedrag binnen organisaties met betrekking e-procurement (in
tegenstelling tot bijvoorbeeld laboratorium-experimenten). De gevalsstudie is daarom dus een
geschikt type van onderzoek20.
In de literatuur worden ook andere grondvormen van onderzoek dan hierboven genoemd,
onderscheiden. Zo beschrijven (Florusse, 1991), (van Aken, 1994) en (Muntslag, 2001) een
onderscheid tussen theorievormend en ontwerpgericht onderzoek. Theorievormend onderzoek
richt zich op het beschrijven, verklaren en voorspellen van verschijnselen in de werkelijkheid
van organisaties. Ontwerpgericht onderzoek richt zich op het ontwerpen van richtlijnen en
procedures, die nodig zijn om verschijnselen in de werkelijkheid van organisaties doelgericht
te beïnvloeden en te veranderen. (Van Aken, 1994) geeft daarbij aan dat de kennis, die door
middel van ontwerpgericht onderzoek ontstaat, primair bedoeld is voor gebruik door
20 Of zoals (Yin, 1994) schrijft: `a case study when a "how" or "why" question is being asked about a
contemporary set of events over which the investigator has little or no control'.
20
professionals op het desbetreffende gebied (in casu, inkopers en inkoopconsultants), die met
toepassingsvaardigheden wetenschappelijke kennis gebruiken bij het oplossen van problemen
om de aanwezige `waarde' te vergroten (waardeproblemen). Gegeven de centrale
vraagstelling moge duidelijk zijn dat in dit onderzoek sprake is van ontwerpgericht
onderzoek, dat zoals eerder is vermeld- leidt tot klinische kennis (een heuristiek). Hiervoor
wordt de gevalsstudie eveneens als geschikt type van onderzoek bestempeld (van Aken,
1994).
In het licht van het bovenstaande lijkt de keuzen voor de gevalsstudie als type van onderzoek
dus niet omstreden. Toch kleven er ook enkele potentiële nadelen aan de gevalsstudie,
namelijk (Yin, 1994):-
·
De onderzoeker beïnvloedt de richting van constateringen en conclusies, waardoor er
`bias' ontstaat21;
·
De gevalsstudie biedt minder basis voor generalisatie;
·
Gevalsstudies kosten vaak veel tijd en leiden tot omvangrijke documenten.
Om vooral het tweede nadeel te voorkomen, wordt gekozen voor een meervoudige
gevalsstudie (in tegenstelling tot de enkelvoudige gevalsstudie) (van der Zwaan, 1992).
Uitgaande van de centrale vraagstelling van het onderzoek ligt het voor de hand om het geval
(de `case') hierbij gelijk te stellen aan (een duidelijk afgebakend deel van) een organisatie
(zoals een N.V., B.V. of een resultaatverantwoordelijke eenheid) (Yin, 1994). De
meervoudige gevalsstudie houdt dus in dat meer organisaties worden betrokken bij het
beproeven van de EPOS-methode.
Om het eerder gegeven doel van het beproeven te kunnen bereiken en dus inzicht te
verkrijgen in de antwoorden op de gestelde onderzoeksvragen, wordt gebruik gemaakt van
drie gevalsstudies. Elke gevalsstudie richt zich daarbij op een specifieke organisatie (of een
duidelijk afgebakend deel van die organisatie). Hierbij wordt opgemerkt dat de gevalsstudies
zodanig zijn geselecteerd, dat in de eerste gevalsstudie alle vijf vormen van e-procurement en
in de tweede en derde gevalsstudie minimaal twee vormen van e-procurement aan bod komen.
Hierdoor ontstaan er dus in feite minimaal negen gelede gevalsstudies, waardoor een betere
basis voor generalisatie ontstaat. Hieronder worden de gevalsstudies toegelicht.
Eén voortschrijdende gevalsstudie
Het doel van de voortschrijdende gevalsstudie is het krijgen van inzicht in de antwoorden op
de eerste en laatste onderzoeksvraag:-
1.
In welke mate leidt het toepassen van de methode op een verzameling van vormen van
e-procurement bij een organisatie tot een goed resultaat, dat wil zeggen een resultaat dat
qua inhoud door deze organisatie wordt geaccepteerd?
6.
Waar kan de methode worden verbeterd?
Bij de voortschrijdende gevalsstudie wordt de EPOS-methode bij de Belastingdienst/Centrum
voor ICT (B/CICT)22 daadwerkelijk toegepast om te bepalen wat de geschiktheid is van één
of meer vormen van e-procurement voor het B/CICT. Het B/CICT is hiervoor een geschikte
21 (Yin, 1994) merkt daarbij op dat ook andere typen van onderzoek het potentiële nadeel van `bias'
kennen, maar dat het bij de gevalsstudie vaker lijkt op te treden.
22 In feite betreft het B/CICT een eenheid van de Belastingdienst, die in deze gevalsstudie als
organisatie wordt beschouwd.
21
organisatie, omdat zij wel van e-procurement en diverse vormen van e-procurement heeft
gehoord (bewustzijn), maar nog niet heeft bepaald welke vormen in gebruik moeten worden
genomen. Dat houdt dus in dat de methode `in volle omvang' kan worden beproefd: de
methode kan bij het B/CICT worden toegepast op alle vijf vormen van e-procurement, die in
dit proefschrift nader worden uitgewerkt (zie hoofdstuk 2).
Het toepassen van de EPOS-methode gebeurt door de onderzoeker, samen met een
medewerker van het B/CICT, enerzijds om te waarborgen dat de methode correct wordt
toegepast en anderzijds om een duidelijk aanspreekpunt binnen en een bruikbare ingang bij de
organisatie te krijgen. Het toepassen van de methode gebeurt op een wijze die zo veel als
mogelijk aansluit op de wensen en eisen van het B/CICT en dus zo weinig als mogelijk
(ver)storend werkt.
Tijdens het toepassen van de EPOS-methode wordt de wijze, waarop de methode wordt
toegepast, vastgelegd (zie hoofdstuk 10). Hierbij worden daar waar mogelijk- ook
verbeterpunten van de methode of van de gevolgde wijze genoemd. Verbeterpunten van de
methode kunnen onder andere betrekking hebben op:-
·
belangrijke inhoudelijke elementen, die het B/CICT normaal gesproken wel zou
gebruiken, maar die de methode niet adresseert;
·
overbodige inhoudelijke elementen, die het B/CICT normaal gesproken niet gebruikt,
maar die de methode wel adresseert.
Hiermee wordt informatie verkregen ten behoeve van de laatste onderzoeksvraag. Zoals
opgemerkt worden ook verbeterpunten van de gevolgde wijze genoemd. Deze worden niet
gerelateerd aan de methode, maar moeten worden gezien als een `spin-off' van deze
gevalsstudie, waar andere organisaties desgewenst lering uit kunnen trekken.
Nadat de EPOS-methode is toegepast, wordt het resultaat van de methode voorgelegd aan een
vooraf bepaalde groep van medewerkers bij deze organisatie, waarvan verwacht mag worden
dat zij een inhoudelijk beeld kunnen vormen bij de geschiktheid van vormen van e-
procurement voor het B/CICT. Vervolgens is een tweetal gevallen te onderscheiden:-
1.
Als het resultaat overeenkomt met het beeld dat uit deze groep naar voren komt, dan
wordt geconcludeerd dat de methode in deze gevalsstudie tot een goed resultaat leidt.
2.
Als het resultaat niet overeenkomt met het beeld dat uit deze groep naar voren komt,
dan wordt geconcludeerd dat de methode in deze gevalsstudie niet tot een geaccepteerd
resultaat leidt, maar dat het resultaat qua inhoud nog wel goed zou kunnen zijn. In dit
geval kan het zijn dat het beeld van deze groep toch niet blijkt te kloppen23 en/of dat de
wijze waarop de methode is toegepast, toch (ver)storend heeft gewerkt (en het beeld dat
de groep uit niet hetzelfde is als het beeld dat de groep heeft).
Hiermee wordt informatie verkregen ten behoeve van de eerste onderzoeksvraag.
Tot slot wordt opgemerkt dat de voortschrijdende gevalsstudie ook gezien kan worden als
actie-onderzoek. Dit blijkt ook uit hoe (van der Zwaan, 1992) actie-onderzoek beschrijft,
namelijk als een actie-geïntegreerde gevalsstudie.
Twee retrospectieve gevalsstudies
Het doel van elk van de twee retrospectieve gevalsstudies is het krijgen van inzicht in de
antwoorden op de tweede tot en met vijfde onderzoeksvraag:-
23 Uiteraard moet de kans hierop zo veel als mogelijk worden geminimaliseerd.
22
2.
In welke mate worden belangrijke inhoudelijke elementen, die door organisaties in het
verleden zijn gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan
niet in gebruik zouden moeten worden genomen, ook door de methode geadresseerd?
3.
In welke mate worden ontbrekende inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden niet zijn gebruikt, maar toen eigenlijk wel
hadden moeten worden gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-
procurement al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen, wel door de
methode geadresseerd?
4.
In welke mate worden overbodige inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden wel zijn gebruikt maar achteraf eigenlijk
niet nodig waren om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen, niet door de methode geadresseerd?
5.
In welke mate is de methode terug te vinden in de wijze die organisaties in het verleden
hebben gevolgd om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen?
Opgemerkt wordt dat de antwoorden op de bovengenoemde onderzoeksvragen op hun beurt
tot verbeterpunten van de methode kunnen leiden (laatste onderzoeksvraag). Als bijvoorbeeld
belangrijke inhoudelijke elementen niet door de EPOS-methode worden geadresseerd, kunnen
deze mogelijk wel worden verwerkt in de methode.
Elke retrospectieve gevalsstudie richt zich op één organisatie, òf NS òf Essent, en richt zich
op het beschrijven van de wijze waarop deze organisatie in het verleden heeft bepaald of één
of meer vormen van e-procurement al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen.
Het gaat er hierbij nadrukkelijk om hoe de organisatie dat bepaald heeft (over alle vormen
heen) en het gaat er niet om hoe de organisatie dat bij een bepaalde vorm bepaald heeft.
Hierbij is bewust gekozen voor de organisaties NS en Essent, omdat de onderzoeker weet dat
deze twee organisaties elk minimaal twee en samen minimaal drie van de vijf geselecteerde
vormen van e-procurement afdekken, waarbij bovendien voor minimaal één vorm van e-
procurement (e-ordering) door beide organisaties is besloten dat deze vorm in gebruik moet
worden genomen. Bekend is dat de wijze waarop dit besluit bij beide organisaties tot stand is
gekomen sterk verschilt, waardoor de keuze voor deze twee organisaties de basis voor
analytische generalisatie verbetert (Florusse, 1991) (Yin, 1994).
Om de antwoorden op de hierboven vermelde onderzoeksvragen in elke retrospectieve
gevalsstudie te kunnen achterhalen, zijn diverse bronnen mogelijk. (Yin, 1994) noemt als
bronnen `documents, archival records, interviews, direct observation, participant-observation
and physical artifacts'. Gegeven het feit dat bij elke retrospectieve gevalsstudie wordt
ingegaan op het verleden, vallen `direct observation' en `participant-observation' als bronnen
af. Ook van `physical artifacts' als bron hoeft bij gevalsstudies niet veel verwacht te worden
(Yin, 1994). Aangezien interviews bij gevalsstudies essentieel zijn, wordt bij elke
retrospectieve gevalsstudie uitgegaan van interviews met medewerkers van òf NS òf Essent,
waarbij de onderzoeker tijdens die interviews ook andere bronnen binnen die organisatie op
het spoor kan komen (`documents', `archival records' en eventueel nog andere interviews).
Door het gebruiken van verschillende bronnen is `data triangulation'24 mogelijk, hetgeen leidt
tot een hogere kwaliteit van de onderzoeksopzet (Baarda, 1995).
24 Alternatieven zijn `method triangulation', `researcher triangulation' en `theoretical triangulation'
(Baarda, 1995).
23
Bij elke retrospectieve gevalsstudie, dus zowel bij NS als bij Essent, worden door de
onderzoeker minimaal drie interviews afgenomen met telkens één medewerker die
nadrukkelijk betrokken was bij het bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan
niet in gebruik zouden moeten worden genomen. Opgemerkt wordt dat het totale aantal
medewerkers dat hierbij nadrukkelijk betrokken was, bij een organisatie als NS of Essent,
naar verwachting niet al te groot zal zijn (schatting: 3 tot 5). Omdat deze medewerkers in het
algemeen managementfuncties bekleden en hun tijd (dus) vaak schaars is, wordt gekozen
voor een `focused interview' (Yin, 1994). Hierbij wordt tijdens elk interview separaat
stilgestaan bij elke vorm van e-procurement waarbij die medewerker nadrukkelijk betrokken
was.
Na het inplannen van een interview wordt dit interview bij de te interviewen medewerker
bevestigd. In deze bevestiging wordt tevens de achtergrond, centrale vraagstelling en beoogd
resultaat van het onderzoek beschreven. Bovendien wordt de agenda van het interview
meegestuurd, opdat de medewerker zich alvast kan voorbereiden (minimaal qua gedachten en
herinneringen) op het interview. De agenda voor elk interview is hierbij als volgt:-
1.
Introductie van het onderzoek
2.
Vaststelling van vormen van e-procurement waar geïnterviewde nadrukkelijk betrokken
was bij het bepalen of deze al dan niet in gebruik moesten worden genomen
Per vorm van e-procurement, die onder 2 is genoemd:-
3.
Beschrijving van de wijze waarop is bepaald of deze vorm al dan niet moet worden
ingevoerd en in gebruik moet worden genomen
4.
Beantwoording van vragenlijst
5.
Aanvulling op beschrijving van de wijze
6.
Afronding.
Elk interview wordt dus in eerste instantie niet gestructureerd, opdat de geïnterviewde
vrijelijk de wijze kan beschrijven, inclusief belangrijke, ontbrekende en overbodige
inhoudelijke elementen die bij de geïnterviewde opkomen. In tweede instantie worden de
vragen van de vragenlijst, die nog niet aan de orde zijn gekomen aan de geïnterviewde
voorgelegd. De vragen van de vragenlijst staan rechtstreeks in relatie met de EPOS-methode
en hebben als doel inzicht te krijgen in de mate waarin de methode in de wijze terug te vinden
is. Tot slot krijgt de geïnterviewde de kans om belangrijke, ontbrekende en overbodige
inhoudelijke elementen toe te voegen, die de vragen mogelijk los hebben gemaakt. Van elk
interview wordt een interviewverslag gemaakt dat zo veel als mogelijk aansluit op de
hierboven genoemde agenda. Het interviewverslag kent dus voor elke besproken vorm van
e-procurement- een separaat gedeelte. Het interviewverslag wordt ter verificatie aan de
geïnterviewde voorgelegd.
De interviews en bijbehorende interviewverslagen worden vervolgens gebruikt om de
antwoorden op de onderzoeksvragen te verkrijgen. Als eerste wordt nagegaan of en zo ja, hoe
de EPOS-methode omgaat met alle genoemde belangrijke, ontbrekende en overbodige
inhoudelijke elementen die bij een organisatie worden genoemd. In het beste geval adresseert
de methode al deze inhoudelijke elementen op de eerder genoemde manier. Hiermee wordt
informatie verkregen ten behoeve van de tweede, derde en vierde onderzoeksvraag. Als
tweede wordt nagegaan in welke mate de EPOS-methode terug te vinden is in de wijze die bij
een organisatie voor één of meer vormen van e-procurement is gevolgd. Hiertoe wordt dit op
basis van de interviewverslagen- eerst nagegaan per organisatie en per vorm van e-
procurement, waarbij dit vervolgens wordt geaggregeerd (over de vormen van e-procurement)
24
per organisatie. Hiermee wordt informatie verkregen ten behoeve van de vijfde
onderzoeksvraag.
Tot slot van deze paragraaf wordt stilgestaan bij de kwaliteit van de onderzoeksopzet, zoals
die hierboven beschreven is. (Yin, 1994) onderscheidt vier criteria, die maatgevend zijn voor
de kwaliteit van de onderzoeksopzet, namelijk:-
1.
construct validity;
2.
internal validity;
3.
external validity;
4.
reliability.
`Validity' heeft te maken met de vraag of gemeten wordt wat moet worden gemeten.
`Reliability' heeft te maken met de vraag of een herhaalde meting een identiek resultaat
oplevert (van der Zwaan, 1992). In figuur 1.10 is door middel van een tabel aangegeven
welke elementen van de beschreven onderzoeksopzet bijdragen aan elk van deze criteria.
construct validity (doortimmerde onderzoeksopzet)
verschillende bronnen, verificatie van
interviewverslagen door geïnterviewden
internal validity (interne geldigheid)
verschillende bronnen
(niet van toepassing bij verkennend onderzoek (Yin, 1994),
sterk bij gevalsstudie (van der Zwaan, 1992))
external validity (generaliseerbaarheid)
meervoudige gevalsstudie
reliability (betrouwbaarheid)
ontwikkeling van
gevalsstudie-protocol en gevalsstudie-database,
verschillende bronnen
Figuur 1.10: Elementen ter verhoging van de kwaliteit van de onderzoeksopzet
Samengevat bevat dit proefschrift daarmee de hoofdstukken, die aansluiten bij het traject dat
een organisatie in het algemeen doorloopt (zie figuur 1.2):-
·
startend bij het (vaak nog onbekende) begrip e-procurement (dat wordt behandeld in
hoofdstuk 2);
·
doorgaand naar een helder beeld bij het begrip e-procurement en de daarbij behorende
vormen van e-procurement (beschreven in hoofdstuk 2 tot en met 7);
·
doorgaand naar de bepaling van de geschiktheid van deze vormen, ondersteund door
de EPOS-methode (beschreven in hoofdstuk 8);
·
doorgaand naar de invoering van de gekozen vormen van e-procurement (beschreven
in hoofdstuk 9);
·
eindigend bij de ingebruikname en het gebruiken van deze vormen van e-procurement.
Het beproeven van de EPOS-methode wordt in hoofdstuk 10 beschreven. In hoofdstuk 11
staan tot slot de conclusies vermeld.
25
26
2. Inleiding in e-procurement
Na een korte inleiding in internet-technologie wordt in dit hoofdstuk het begin gemaakt met
de behandeling van het begrip e-procurement. Hierbij zal gebruik worden gemaakt van de
nodige begrippen uit het vakgebied inkoop. Voor een uitleg van deze begrippen wordt
verwezen naar appendix A.
2.1 Inleiding in internet-technologie
Deze paragraaf behandelt in vogelvlucht internet-technologie, dat samen met het vakgebied
inkoop, aan de basis ligt van e-procurement.
Hoewel het internet al lang bestaat, is het toch lange tijd vrij onbekend gebleven. Het internet
heeft zich ontwikkeld uit een systeem dat zijn oorsprong vond in 1969. Het Amerikaanse
ministerie van Defensie (U.S. Department of Defense) en het Advanced Research Projects
Agency (ARPA)25 ontwikkelden toen een systeem, aanvankelijk bestaande uit vier computers,
om informatie op een veilige wijze uit te wisselen tussen verschillende Amerikaanse
(leger)bases. Tevens diende dit systeem als communicatiemiddel in noodsituaties, waardoor
er veel redundante communicatielijnen werden aangelegd en er met meer dan één computer
werd gewerkt om de kwetsbaarheid te verminderen (Kalakota, 1997). In 1983 werd dit
systeem, ARPANET geheten, in twee delen gesplitst: de militaire component (MILNET) van
ARPANET werd verplaatst naar een eigen netwerk en wat overbleef was het internet (Leiner,
1997) (Kalakota, 1997) (Zuydendorp, 1996). Het internet is dus in feite in 1983 ontstaan.
Het internet kan het beste gezien worden als een verzameling van computers en netwerken,
die over de hele wereld verspreid zijn en die met elkaar verbonden zijn. De computers die
deel uitmaken van het internet kunnen met elkaar communiceren (over die netwerken)
volgens een bepaald protocol: het TCP/IP-protocol (Transmission Control Protocol/Internet
Protocol). Dit protocol wordt door velen gezien als het voornaamste en onderscheidende
element van het internet (Kalakota, 1997).
In het begin werd het internet met name gebruikt voor technisch, academisch en
wetenschappelijk onderzoek. Begin jaren '90 werd een aantal restricties versoepeld, waardoor
het internet ook voor commercie werd opengesteld. Sindsdien is het internet enorm bekend
geworden en zeer snel gegroeid qua aantal gebruikers, aantal aangesloten computers en
dataverkeer (Barratt, 2002). Kijkend naar het aantal computers, die informatie aanbieden aan
gebruikers, begon het in 1969 met 4 computers, in 1985 waren er 1961, in 1990 waren er
313.000 en in 1996 waren er reeds 9.472.000 computers (Kalakota, 1997).
Op het internet draaien diverse toepassingen: applicaties die door personen en/of computers
kunnen worden gebruikt. De meest bekende toepassingen zijn (Harink, 1999) (Kalakota,
1997):-
·
het World Wide Web (WWW);
·
e-mail;
·
EDI.
25 Het Advanced Research Projects Agency (ARPA) veranderde in 1971 haar naam in Defense
Advanced Research Projects Agency (DARPA), in 1993 weer in ARPA en in 1996 weer in DARPA. In
dit proefschrift wordt alleen over ARPA gesproken (Leiner, 1997).
27
Het WWW is een toepassing die een persoon met een computer (in dit geval web client
geheten) in staat stelt om informatie te bekijken, die is opgeslagen op andere computers (in dit
geval web servers geheten) die (op dat moment) deel uitmaken van het internet. Sommige
web servers stellen die persoon zelfs in staat om transacties uit te voeren, bijvoorbeeld het
plaatsen van een bestelling van een CD of het boeken van een reis. Het WWW is dus een
toepassing voor persoon-computer-communicatie. Informatie die op een web server kan
worden bekeken, is `opgemaakt' (geschreven) in HTML (Hyper Text Markup Language).
Deze informatie wordt via HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) naar de web client (de
computer van die persoon) gestuurd: HTTP verzorgt dus de communicatie tussen web server
en web client. De web client moet uitgerust zijn met een web browser (zoals Netscape
Navigator en Microsoft Internet Explorer), opdat deze web client de ontvangen informatie in
HTML kan presenteren aan de gebruiker (Kalakota, 1997). Om überhaupt gebruik te kunnen
maken van deze toepassing moet de gebruiker zich `abonneren op het WWW' door zich aan
te melden bij een ISP (Internet Service Provider).
De informatie op web servers, die bekeken kan worden, is georganiseerd in websites, die
ieder weer uit een aantal zogenaamde web pages bestaan. Eén van die web pages fungeert als
voorblad van die website en heet `home page'. Elke web page heeft een eigen, uniek adres,
IP-adres geheten. Dit is een getal, maar voor het gebruikersgemak is dit getal eenduidig
gekoppeld aan een `string', URL (Uniform Resource Locator) geheten. Zo'n URL heeft veelal
de vorm www.naam.extensie26. In de meeste gevallen geeft deze URL goed aan wat er
verwacht kan worden van de web page, die erbij hoort. Zo is www.philips.com de home page
van Philips en zo is www.significant.nl de home page van Significant. In reclame in
tijdschriften of op TV of radio worden de URL's van de home pages gemeld, zodat een
geïnteresseerde gebruiker deze kan onthouden of opschrijven.
Om een web page te zien, moet de gebruiker de URL intypen in de web browser op zijn web
client. Door dit te doen wordt de informatie op de bijbehorende web page aan de gebruiker
getoond. Als een gebruiker een andere web page wil bekijken, dan zijn er in feite twee
mogelijkheden:-
·
de gebruiker typt een andere URL in;
·
de gebruiker maakt gebruik van een zogenaamde hyperlink op de web page die de
gebruiker nu aan het bekijken is. Door op zo'n hyperlink te klikken wordt in feite
automatisch een andere URL ingetypt -niet door de gebruiker, maar door de web
browser- en krijgt de gebruiker de bijbehorende web page te zien. Uiteraard zijn deze
hyperlinks ook dusdanig genaamd dat de gebruiker meestal goed kan inschatten wat er
op de bijbehorende web page staat.
Voor de volledigheid wordt vermeld dat het ook mogelijk is om als gebruiker informatie uit
bijvoorbeeld databases op te vragen, waarbij die informatie dus niet op een web server staat,
maar in een separate database. In dat geval wordt er vanuit de benaderde web server
gecommuniceerd met de database volgens CGI (Common Gateway Interface).
Een andere, veel gebruikte toepassing is e-mail. E-mail is een toepassing waarbij een persoon
door middel van zijn computer een elektronisch bericht stuurt naar de computer van een ander
26 In Europa betreft de extensie vaak de afkorting van het land van de desbetreffende organisatie (nl,
uk, fr, de, enzovoort). In Amerika geeft de extensie vaak het `soort' web page aan (com (commercie),
gov (government), edu (education), enzovoort).
28
persoon, die op zijn beurt dat bericht kan lezen. E-mail is dus persoon-persoon-communicatie.
Deze elektronische berichten zijn niet gestandaardiseerd en het internet kan worden gebruikt
om deze berichten van de ene naar de andere computer te sturen.
EDI (Electronic Data Interchange) is een toepassing waarbij het ene computerprogramma
(van de ene organisatie) op een gestandaardiseerde en elektronische wijze communiceert met
het andere computerprogramma (van de andere organisatie), ofwel computer-computer-
communicatie. De gestandaardiseerde wijze van communiceren houdt in dat er in de
communicatie tussen deze computerprogramma's gebruik wordt gemaakt van diverse
standaarddocumenten, bijvoorbeeld voor een offerte-aanvraag, een bestelling of een factuur,
waardoor een fors deel van de gangbare communicatie tussen organisaties zonder menselijke
tussenkomst kan geschieden. Deze standaarddocumenten zijn jaren geleden gedefinieerd door
ANSI-X12 (American National Standards Institute) en door UN/EDIFACT (United
Nations/Electronic Data Interchange For Administration, Commerce and Trade) (Lysons,
1996). In de praktijk komen er echter meer, met name branche-specifieke varianten van deze
standaarddocumenten voor.
Als een organisatie besluit om EDI in te voeren voor haar communicatie met een andere
organisatie, moet consensus worden bereikt over de te gebruiken standaarddocumenten. Juist
omdat een organisatie vaak niet met één, maar met meer organisaties EDI wil invoeren en
deze organisaties wellicht ook weer met andere organisaties EDI willen invoeren of reeds
hebben ingevoerd, kost het precies vaststellen van de standaarddocumenten vaak veel tijd,
tenzij direct aangesloten kan worden bij bijvoorbeeld een bestaande en gebruikte branche-
specifieke variant. Maar zelfs in dat geval moeten de standaarddocumenten nog onderhouden
worden, hetgeen ook veel tijd kost.
Alhoewel EDI al enkele decennia bestaat, is het gebruik van EDI achter gebleven bij de
verwachtingen. Wereldwijd bekeken hebben slechts 300.000 organisaties EDI in gebruik
(Neef, 2001). De voornaamste redenen voor het beperkte gebruik zijn (Kalakota, 1997) (Neef,
2001) (Basu, 2002):-
·
beperkte toegankelijkheid als gevolg van het feit dat voor het gebruik van EDI een
VAN (Value Added Network)27 nodig is, waarover de standaarddocumenten worden
verstuurd. Het gebruik van EDI blijft daarbij beperkt tot de organisaties die van
ditzelfde VAN gebruik maken (bijvoorbeeld het VAN van GE Information Services,
IBM, Sterling of (voorheen) Harbinger);
·
hoge kosten verbonden aan het invoeren en het operationeel houden van EDI. Zo kost
het gebruiken van een VAN een organisatie al snel $100.000 per maand (Kheng, 2002);
·
starheid als een direct gevolg van standaardisatie: het vaststellen en onderhouden van
standaarddocumenten kost veel tijd en daar mag vervolgens ook niet van afgeweken
worden.
EDI gebruikt als onderliggend netwerk dus een VAN voor het versturen van de
standaarddocumenten. Door de (op)komst van het (open) internet is het nu ook mogelijk om
EDI toe te passen, met gebruikmaking van het internet als onderliggend netwerk, waardoor
een aantal van redenen voor het niet gebruiken van EDI wegvalt (Bhatt, 2001) (Stephens Inc,
2001).
27 Een VAN is een gesloten netwerk waar alleen aangesloten organisaties gebruik van kunnen maken.
29
Kort samengevat, is internet-technologie dus de technologie die verbonden is aan het internet
en zoals die hierboven is behandeld. Als eerste hoort daar natuurlijk het genoemde TCP/IP-
protocol bij. Maar ook HTML, HTTP, URL, CGI, WWW, e-mail, EDI (over het internet) en
XML-EDI (Raman, 1999) vallen eronder. Het in 1995 opgerichte World Wide Web
Consortium (W3C) is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de verschillende
protocollen en standaarden, die aan internet-technologie zijn verbonden (Leiner, 1997). Voor
een diepgaander inzicht in internet-technologie wordt verwezen naar (Huizer, 2002), (Neef,
2001), (Kalakota, 1997) en (Zuydendorp, 1996).
Internet-technologie kan ook alleen binnen één organisatie worden gebruikt. Door computers
en netwerken binnen één organisatie te koppelen met gebruikmaking van internet-
technologie, ontstaat een intranet (Scheepers, 1997) (Wells, 2000). Een intranet heeft in feite
dezelfde eigenschappen als het internet, maar bevat dus alleen maar computers en netwerken
van één organisatie. Het is dus een gesloten omgeving. Zodra computers en netwerken van
twee of meer bekende organisaties aan elkaar worden gekoppeld met gebruikmaking van
internet-technologie, ontstaat een extranet (Wells, 2000). Een extranet is dus ook te bezien als
een aantal aan elkaar gekoppelde intranetten (Angeles, 2002). Zo kan bijvoorbeeld vanuit het
intranet van Universiteit Twente doorgeklikt worden naar het intranet van Elsevier Science
Direct. Deze twee intranetten vormen een extranet. Net als een intranet is een extranet ook
een gesloten omgeving. Dit in tegenstelling tot het internet: iedereen kan in feite toegang
krijgen tot het internet. Het internet is een open omgeving. Intranetten en extranetten kunnen
wel met het internet verbonden zijn, waarbij een zogenaamde firewall ervoor zorgt dat alleen
geautoriseerde (en dus bekende) gebruikers in de gesloten omgeving kunnen komen
(Scheepers, 1997).
Internet-technologie biedt in vergelijking met andere, van oudsher bekende technologieën
veel voordelen (Forrester, 04-2000). Omdat internet-technologie laagdrempelig
(toegankelijk), open en gestandaardiseerd is en bovendien het werken met een web browser
en web pages erg gebruikersvriendelijk is, is internet-technologie reeds binnen veel
organisaties toegepast om informatie toegankelijk te maken (Scheepers, 1997) (Wells, 2000).
Denk maar eens aan de duizenden web sites van organisaties, groot en klein, waarop
consumenten informatie kunnen halen en eventueel bestellingen kunnen plaatsen. Hiermee
wordt dus gebruikt gemaakt van internet-technologie in de verkoopfunctie. Internet-
technologie wordt binnen organisaties echter ook gebruikt in de inkoopfunctie (Telgen, 1998,
2). Daar gaat de volgende paragraaf nader op in.
2.2 E-procurement
Nu internet-technologie is behandeld, wordt in deze paragraaf gestart met een inleiding in e-
procurement. In de volgende hoofdstukken worden uitgebreider op e-procurement ingegaan.
E-procurement (electronic procurement, elektronisch inkopen) wordt gedefinieerd als het
gebruik maken van internet-technologie in het inkoopproces (Harink, 1999). Aan de ene kant
is deze definitie beperkt: er staat namelijk internet-technologie en geen communicatie-
technologie of ICT (Informatie- en Communicatie Technologie). Door expliciet te spreken
over internet-technologie worden diverse vormen zoals het telefonisch bestellen van een
product, maar ook het toepassen van EDI over een VAN niet onder e-procurement geschaard.
De gedachte hierachter is dat deze vormen al vele decennia bestaan en niet de reden zijn van
het feit dat e-procurement in de belangstelling staat. Aan de andere kant is deze definitie ruim:
er staat namelijk internet-technologie en geen internet. Dat houdt in dat ook toepassingen op
30
een intra- of extranet onder e-procurement worden geschaard. Het betreft dus niet alleen
toepassingen die draaien op het internet, zoals dat bijvoorbeeld wel het geval is met de
definitie van e-procurement die (Davila, 2003) hanteert.
Uitgaande van de definitie van e-procurement wordt snel duidelijk dat internet-technologie op
vele wijzen in het inkoopproces kan worden gebruikt, waarbij sommige wijzen zijn
uitgegroeid tot vormen van e-procurement (Harink, 1999) (Santema, 2001). Een vorm van e-
procurement kan hierbij worden gezien als een goed afgebakende wijze waarbij internet-
technologie in het inkoopproces wordt gebruikt. E-procurement is daarmee een paraplubegrip
waar verschillende vormen van e-procurement onder hangen, die -alleen of naast elkaar-
kunnen worden gebruikt in het inkoopproces.
Midden jaren '90 begon het met één vorm van e-procurement (het elektronisch aanvragen,
bestellen en ontvangen van facilitaire producten), die anno 2003 nog steeds het meest gebruikt
is (Davila, 2003). Razendsnel nam het aantal vormen echter toe. In een tijdsbestek van twee
tot drie jaar zijn er vele vormen bijgekomen, waarbij elk van die vormen veelal ook nog onder
verschillende namen door het leven gaat. Ter illustratie hiervan wordt hieronder de
uitgebreide opsomming van vormen genoemd, zoals die staat in (Stephens Inc, 2001):-
·
Supplier Databases;
·
Catalog Management;
·
Component Content & Management;
·
Collaborative Manufacturing (Hubs);
·
Sourcing Strategy Planning;
·
Spend Analysis;
·
Supplier Risk Analysis;
·
Supplier Allocation Analysis;
·
Raw Material / Component Optimization;
·
Contract Administration;
·
Supplier Performance Analysis;
·
Sourcing Services;
·
Consulting;
·
RFP / RFQ Engine;
·
Exchange / Dynamic Bidding / Negotiation;
·
Auction / Reverse Auction;
·
Procurement Engine;
·
Transaction Automation.
Helaas geeft (Stephens Inc, 2001) slechts een summiere omschrijving van hetgeen achter deze
vormen schuilgaat. Het is dus ook moeilijk te beoordelen of conform de definitie van e-
procurement in dit proefschrift- alle van de hierboven genoemde vormen gebruik maken van
internet-technologie (zoals Consulting). Toch toont de opsomming op zijn minst aan dat er
vele vormen (in spe) zijn.
Omdat er (minimaal qua naamgeving) vele vormen van e-procurement zijn, is het -met het
oog op het verkrijgen en behouden van overzicht, wat bij veel organisaties ontbreekt (KLM,
2001) (Océ, 2001) (VendexKBB, 2000)- wenselijk om een model te hebben, waarmee deze
vormen kunnen worden gepositioneerd. In de literatuur zijn enkele (aanzetten tot)
positioneringsmodellen te vinden.
31
Het eerste model is van (Harink, 1998), waarin drie vormen van e-procurement zijn
gepositioneerd:-
·
sourcing catalog systems;
·
elektronisch aanbesteden;
·
ordering catalog systems,
zoals aangegeven in onderstaande figuur.
specificeren selecteren contracteren
bestellen bewaken nazorg
sourcing catalog
elektronisch
ordering catalog
systems
aanbesteden
systems
Figuur 2.1: Positioneringsmodel van (Harink, 1998)
In (Harink, 2000) zijn vijf vormen van e-procurement in een positioneringsmodel
gepositioneerd, zoals weergegeven in figuur 2.2.
tactische inko opproces
operationele inkoopproces
primaire
producten/
web-based ERP
diensten
e-sourcing
e-tendering
e-reverse a uctioning
facilitaire
e-MRO
producten/
diensten
Figuur 2.2 Positioneringsmodel van (Harink, 2000)
In hetzelfde positioneringsmodel zijn in (Harink, 2001) ook de e-marketplaces gepositioneerd,
conform figuur 2.3.
tactische inko opproces
operationele inkoopproces
primaire
producten/
web-based ERP
diensten
e-sourcing
e-tendering
e-marketplaces
e-reverse a uctioning
facilitaire
e-MRO
producten/
diensten
Figuur 2.3: Positioneringsmodel van (Harink, 2001)
32
Ook in (van Weele, 2001) is een positioneringsmodel gepresenteerd, waarin enkele vormen
van e-procurement zijn gepositioneerd conform figuur 2.4.
specificeren selecteren contracteren
bestellen bewaken nazorg
e-sourcing
elektronische catalogi
e-tendering
elektronische bestelsystemen
elektronische veilingen
procurement card
Figuur 2.4 Positioneringsmodel van (van Weele, 2001)
In dit proefschrift wordt een positioneringsmodel voorgesteld, dat voortbouwt op de
positioneringsmodellen van (Harink, 2001) en (van Weele, 2001). Hiertoe worden uitgaande
van de eerder gegeven definitie van e-procurement- twee hoofdvormen van e-procurement
onderscheiden. Een vorm van e-procurement kan daarbij onder één van de twee hoofdvormen
worden gepositioneerd.
De twee hoofdvormen van e-procurement ontstaan, door terug te grijpen naar de definitie van
e-procurement. Als e-procurement immers is gedefinieerd als het gebruik maken van internet-
technologie in het inkoopproces en het inkoopproces bestaat uit een inkoopbesturings- en
inkooptransactieproces (zie figuur A.9), dan kan deze internet-technologie dus worden
toegepast in zowel het inkoopbesturings- als het inkooptransactieproces. Dit leidt tot twee
hoofdvormen van e-procurement:-
·
e-informing: het gebruik maken van internet-technologie in het inkoopbesturingsproces;
·
e-transacting: het gebruik maken van internet-technologie in het
inkooptransactieproces.
E-informing betreft dus het ontvangen, eventueel bewerken en verspreiden van
inkoopinformatie met gebruikmaking van internet-technologie, waarbij die inkoopinformatie
afkomstig is van of bestemd is voor interne en/of externe partijen. Inkoopinformatie is hierbij
informatie die te gebruiken is in of voortvloeit uit het inkoopproces, zoals afgesloten
contracten, ontvangen facturen, behoefteplannen, realisatiewaarden van prestatie-indicatoren,
enzovoort. E-transacting betreft het gebruik maken van internet-technologie bij het
specificeren, selecteren, contracteren, bestellen, bewaken en bij de nazorg (zie ook
(CurrentAnalysis, 2002)).
Een vorm van e-procurement kan vervolgens onder één van de twee hoofdvormen van e-
procurement worden gepositioneerd. Daarmee wordt dus duidelijk of die vorm van e-
procurement kan worden gebruikt bij het inkoopbesturings- dan wel bij het
inkooptransactieproces. Door het uitgebreide inkoopprocesmodel van figuur A.9 te gebruiken
kan een vorm zelfs aan één of meer fasen van het desbetreffende proces worden toegewezen.
Voor vormen van e-procurement die onder de hoofdvorm e-transacting worden
gepositioneerd, kan bovendien worden aangegeven of deze vorm zich in de praktijk richt op
de primaire en/of facilitaire producten en diensten. Zo ontstaat een positioneringsmodel voor
het positioneren van vormen van e-procurement, zoals dat is weergegeven in figuur 2.5
(vergelijk figuur A.9).
33
inkoopbesturingsproces
primaire
producten
/diensten
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren specificeren selecteren contracteren bestellen
bewaken nazorg
facilitaire
producten
/diensten
inkooptransactieproces
Figuur 2.5: Positioneringsmodel voor vormen van e-procurement
Nu e-informing en e-transacting als hoofdvormen van e-procurement zijn gedefinieerd en het
positioneringsmodel voor vormen van e-procurement is voorgesteld, is de vraag welke
vormen van e-procurement onder de hoofdvormen kunnen worden onderscheiden en waar
deze moeten worden gepositioneerd. In de volgende subparagrafen worden de vormen van e-
procurement, die onder e-informing respectievelijk e-transacting vallen, gedefinieerd. Hierbij
wordt opgemerkt dat het onderscheid tussen e-informing en e-transacting met het oog op
structurering- alleen in dit hoofdstuk wordt gehanteerd. De volgende hoofdstukken richten
zich concreet op de verschillende vormen van e-procurement
2.2.1 E-informing
E-informing kan op vele wijzen plaatsvinden. Een aantal voorbeelden van e-informing wordt
hieronder ter illustratie opgesomd:-
·
vergaren van inkoopinformatie:-
o
Medewerkers van een organisatie krijgen een emailtje, waarin een hyperlink is
opgenomen naar de inkoopwebsite op het intranet. Op de inkoopwebsite staat een
enquete, die door de medewerkers kan worden ingevuld, om de tevredenheid van
de medewerkers over de inkoopfunctie te polsen (intern
klanttevredenheidsonderzoek). De resultaten van de enquete kunnen vervolgens
worden gebruikt om acties op te starten.
o
Klanten van een organisatie krijgen een uitnodiging toegestuurd, waarin hen de
mogelijkheid wordt geboden om zich te registreren op de website van deze
organisatie als potentiële leverancier voor bepaalde inkooppakketten. Doordat
klanten zich registreren wordt inkoopinformatie verkregen, die later kan worden
gebruikt. Zodra een inkooppakket wordt aanbesteed, worden de klanten die zich
voor dit inkooppakket hebben geregistreerd (op een nader te bepalen wijze)
betrokken bij de aanbesteding (reciprociteit), waardoor het tactische inkoopproces
(op dit punt) wordt bestuurd.
o
Op een vergelijkbare manier kunnen ook de leveranciers van een organisatie
worden geattendeerd op de mogelijkheid om op de website van deze organisatie
aan te geven voor welke inkooppakketten zij in de markt zijn. Ook dit leidt tot het
verkrijgen van inkoopinformatie, waarmee het inkooptransactieproces kan
worden bestuurd.
o
Ook het uploaden van data uit verschillende (decentrale) informatiesystemen en
het verwerken van die data tot inkoopinformatie valt onder e-informing. Concreet
34
kan hierbij gedacht worden aan data (leverancier, factuurnummer, factuurregel,
factuurregelbedrag, kostensoort, kostenplaats) die afkomstig is uit de financiële
systemen (SAP, Oracle, Baan, ...) van diverse business units, die wordt omgezet
naar inkoopinformatie op concernniveau (inkoopvolume per inkooppakket,
inkoopvolume per leverancier, enzovoort). Met deze inkoopinformatie kan onder
andere bepaald worden welke aanbestedingen (met welk doel) moeten worden
opgestart.
o
Inkopers van de afdeling Inkoop surfen op het WWW, op zoek naar de laatste
leveranciers- en marktontwikkelingen voor een bepaald inkooppakket. Op zeker
moment kan informatie worden aangetroffen op basis waarvan wordt besloten
een aanbesteding op te starten.
o
Inkopers bekijken informatie over producten op het WWW of bekijken de
financiële status van een bestaande leverancier op het WWW. Indien de
financiële status minder rooskleurig wordt, kan hierop ingespeeld worden en kan
passende actie worden ondernomen, bijvoorbeeld het heraanbesteden van een
inkooppakket. Dus ook deze informatie kan worden gebruikt om het
inkooptransactieproces te besturen.
·
verspreiden van inkoopinformatie:-
o
De gecontracteerde leveranciers van bepaalde inkooppakketten krijgen de
mogelijkheid (via username en password) om op de website van een organisatie
(al dan niet on-line) te zien hoe goed zij presteren (zie ook (van der Heijden,
2000)). Op de website van deze organisatie worden bijvoorbeeld de
realisatiewaarden getoond die een leverancier scoort op prestatie-indicatoren
zoals levertijd, leverbetrouwbaarheid en percentage correcte facturen. Hierbij kan
zelfs overwogen worden om (al dan niet anoniem) de realisatiewaarden van de
best presterende leverancier eveneens te laten zien. Dit kan ertoe leiden dat een
minder presterende leverancier actie onderneemt om zijn prestaties, bijvoorbeeld
voor wat betreft het afleveren van producten, te verbeteren.
o
De managers van enkele belangrijke budgetten krijgen periodiek een rapportage
van de afdeling Inkoop, waarin staat aangegeven welk deel van het budget reeds
uitgegeven is (`factuur betaald'), voor welk deel reeds een verplichting is
aangegaan (`bestelling geplaatst') en welk deel nog vrij uitgeefbaar is. De
rapportage kan bijvoorbeeld door middel van een hyperlink in een e-mail op de
inkoopwebsite bekeken worden. Deze informatie wordt door de managers
gebruikt om het operationele inkoopproces te sturen. Met name bij
budgetgestuurde organisaties wordt op het eind van het jaar regelmatig
nadrukkelijk gestuurd op het operationele inkoopproces om de budgetten voor dat
jaar op te maken.
o
Elektronisch ontvangen informatie over leveranciers of producten wordt
doorgestuurd naar belanghebbenden. Zo kan de aankondiging van een leverancier
dat er over drie maanden nieuwe producten in de markt komen, met die en die
specificatie, worden doorgestuurd naar de afdeling Engineering. Deze afdeling
kan vervolgens bekijken of deze nieuwe producten gewenst of noodzakelijk zijn
voor de organisatie.
o
Inkopers publiceren de nieuwe contracten op een inkoopwebsite (op een intra- of
extranet) van hun organisatie, zodat deze contracten tijdens het operationele
inkoopproces kunnen worden gebruikt.
Uit de gegeven voorbeelden blijkt dat e-informing op veel verschillende wijzen kan
plaatsvinden. In de praktijk (zie bijvoorbeeld (van der Heijden, 2000)) zijn het met name
35
inkopers die volgens deze wijzen inkoopinformatie verspreiden of verzamelen, maar ook
anderen dan inkopers kunnen aan e-informing doen. Omdat e-informing op veel verschillende
wijzen kan plaatsvinden, kan de internet-technologie, die ingezet wordt bij e-informing, ook
erg variëren: van een `simpel' abonnement op het WWW (in combinatie met een web browser
op de PC) tot en met een verzameling van geavanceerde informatiesystemen, die onderling
moeten kunnen samenwerken (interfaces, netwerken).
Anno 2002 groeit een aantal van deze wijzen uit tot een vorm van e-procurement, namelijk:-
·
purchasing intelligence;
·
e-contract management.
Purchasing intelligence betreft onder andere het hierboven genoemde uploaden van data en
het verwerken van die data tot inkoopinformatie, maar omvat absoluut meer dan dit alleen
(Harink, 05-2002). Uitgaande van (onder andere) de inkoopdoelstellingen van een organisatie
worden prestatie-indicatoren inclusief streefwaarden bepaald. Vervolgens wordt data
verzameld om de realisatiewaarden van deze prestatie-indicatoren te meten. Op basis hiervan
kan de gewenste actie worden opgestart en dus worden gestuurd.
E-contract management zal het van oudsher bekende contract management gaan vervangen,
waarbij het grote verschil zit in het ondersteunende contract management systeem en het
gebruik van dat systeem. Bij e-contract management wordt een op internet-technologie
gebaseerd- systeem gebruikt, dat in principe door alle medewerkers van een organisatie is te
gebruiken. Zodra een medewerker een operationele behoefte heeft, en het besturingsprincipe
van figuur A.8 uit appendix A (met vragen als `zijn er bruikbare raamcontracten?') wordt
toegepast, wordt in feite gebruikt gemaakt van dit contract management systeem. Doordat de
medewerker dit contract management systeem gebruikt, komt de medewerker `vanzelf' in de
juiste inkoopsituatie terecht. Uiteraard wordt het contract management systeem ook gebruikt
net als nu- om te sturen op het naleven van de afgesloten contracten en het tijdig nemen van
actie bij het aankomend expireren van contracten.
2.2.2 E-transacting
E-transacting kan eveneens op vele wijzen plaatsvinden. De meeste van deze wijzen zijn
hierbij al uitgegroeid tot een vorm van e-procurement. De vormen die onder de hoofdvorm e-
transacting worden geplaatst, zijn de volgende:-
·
e-sourcing;
·
collaborative product commerce;
·
e-tendering;
·
e-reverse auctioning;
·
web-based ERP;
·
e-ordering.
E-sourcing28 betreft het identificeren van nieuwe leveranciers, producten en diensten, met
gebruikmaking van internet-technologie (vaak het WWW), hetgeen plaatsvindt tijdens de
28 Op deze plaats wordt opgemerkt dat e-sourcing ook regelmatig anders wordt gedefinieerd. Deze
andere definities komen veelal overeen met de definitie die in dit boek voor e-tendering wordt
gehanteerd, al dan niet in combinatie met e-reverse auctioning (zie bijvoorbeeld (Archer, 2000)).
36
specificatiefase (de Boer, 2002)29. Nieuwe leveranciers kunnen worden gezocht met het oog
op het creëren van meer competitie tijdens een aanbesteding, maar kunnen ook worden
gezocht met het oog op het leveren van een bijdrage aan het ontwerpen van producten, ofwel
collaborative product commerce (McGinnis, 1998).
Collaborative product commerce (afgekort met CPC) betreft het samenwerken tussen
verschillende organisaties, veelal een inkopende organisatie met één of meer (strategische)
leveranciers en eventueel met potentiële klanten, over het ontwerpen van door de inkopende
organisatie te verkopen producten, met gebruikmaking van internet-technologie. Door
internet-technologie in te zetten kunnen geografisch verspreide medewerkers van deze
organisaties gezamenlijk en continu werken aan het ontwerpen van deze producten.
Ontwerpdocumenten en tekeningen, projectmanagement- en productiegegevens en
productieplanningen worden beheerd en uitgewisseld door de samenwerkende organisaties
(van Veen, 2002). Zodra het ontwerp gereed is, kan de inkopende organisatie bepalen wat
ingekocht wordt en wat niet en kan het Programma van Eisen worden opgesteld. (Forrester,
03-2000) geeft aan dat het huidige ontwerpen van producten omgeven wordt door problemen
als een te beperkte planning, verschillende verwachtingen, onvoldoende resources,
verschillende systemen en een slechte coördinatie tussen organisaties, waarbij voornamelijk
e-mail, telefoon, fax en vergaderingen worden gebruikt voor de communicatie. Web-based
tools30 worden zo goed als niet gebruikt. In de nabije toekomst zal het ontwerpen sneller en
goedkoper moeten gebeuren en zullen meer organisaties dan nu deelnemen aan dat ontwerpen
van producten (van Veen, 2002). (Forrester, 03-2000) verwacht dat dit mogelijk wordt door
zogenaamde `product development portals' (ofwel, websites op het WWW), die CPC gaan
ondersteunen. Uit het bovenstaande moge blijken dat CPC eveneens ESI (Early Supplier
Involvement) omvat: ESI, waarbij internet-technologie wordt gebruikt, valt onder CPC31.
E-tendering betreft het elektronisch aanbesteden en omvat daarmee het ontwikkelen en
versturen van RFI's / RFP's naar geselecteerde leveranciers (long list) en het beoordelen van
ontvangen informatie / offertes, leidend tot een short list of een geprefereerde leverancier (de
Boer, 2002). E-tendering vindt voornamelijk plaats tijdens de (nadere) selectiefase, alhoewel
de (nadere) specificatiefase en de (nadere) contracteringsfase ook (kunnen) worden geraakt.
Opgemerkt wordt dat de output van e-sourcing kan dienen als input voor e-tendering
(namelijk leveranciers voor de long list).
E-reverse auctioning betreft het kenbaar maken van een behoefte aan producten en diensten
door een inkopende organisatie aan een aantal geselecteerde leveranciers, waar deze
leveranciers tijdens een veiling (en dus met interactieve competitie) een bod kunnen
uitbrengen om deze behoefte in te vullen (de Boer, 2002). Het belangrijkste onderdeel van het
bod is de prijs. Voorafgaande aan een e-reverse auction zijn leveranciers vaak al beoordeeld
op andere zaken dan prijs. Zo kan de output van e-tendering (een short list) goed fungeren als
input voor e-reverse auctioning. Om dit te onderstrepen wordt e-reverse auctioning
beschouwd als een vorm van e-procurement, die plaatsvindt tijdens de (nadere)
contracteringsfase, zodat deze vorm na e-tendering `valt'. In feite betekent dit dat het
onderhandelen over tal van zaken (waaronder eventueel prijs) gezien wordt als onderdeel van
29 In dit proefschrift wordt de oriëntatiefase van (Botter, 1999) geschaard onder de specificatiefase. E-
sourcing kan worden gebruikt in de oriëntatiefase.
30 Dit betreffen tools die zich op het WWW bevinden.
31 Merk op dat CPC in dit hoofdstuk onder e-transacting wordt geschaard, terwijl er ook argumenten
zijn om het onder e-informing te scharen.
37
de selectiefase en dat het uiteindelijk onderhandelen over de prijs gezien wordt als onderdeel
van de (nadere) contracteringsfase.
Web-based ERP (Enterprise Resources Planning), ook wel web-enabled ERP genoemd, richt
zich onder andere op het gebruiken van internet-technologie in het operationele inkoopproces
van primaire producten en diensten. Door internet-technologie bij ERP te gebruiken kan
eenvoudiger worden gecommuniceerd met andere organisaties in de keten, dus ook met
leveranciers en klanten van de desbetreffende organisatie. Er kan eenvoudiger en efficiënter
informatie worden uitgewisseld, die leidt tot een optimalere keten: een keten waarin meer en
betere afstemming tussen de organisaties plaatsvindt over planning en uitvoering van het
gehele operationele proces (en dus niet alleen het operationele inkoopproces). In de ultieme
situatie vindt door verschillende organisaties in de keten tegelijktertijd afstemming plaats over
planning en uitvoering. Door internet-technologie bij ERP te gebruiken, kan in feite
ketenintegratie worden gerealiseerd (ook wel aangeduid met `supply chain management').
E-ordering betreft het elektronisch aanvragen, bestellen en ontvangen van met name facilitaire
producten en diensten door de medewerkers van een organisatie, binnen de kaders die door
het tactische inkoopproces zijn gecreëerd (e-MRO genoemd in (de Boer, 2002)). Afgesloten
afroepcontracten worden omgezet naar een elektronische catalogus, waaruit een medewerker
kan aanvragen en bestellen.
2.2.3 Acht vormen van e-procurement
De vraag resteert of met de hierboven gedefinieerde vormen van e-procurement alle vormen,
die anno 2002 bestaan, zijn beschreven. Alhoewel het antwoord `ja' niet hard te maken is, is
het wel plausibel te maken. Wanneer de uitgebreide opsomming uit (Stephens Inc, 2001)
wordt gehanteerd, dan blijkt dat de meeste vormen die Stephens Inc onderscheidt ondanks de
summiere omschrijving- terug te voeren zijn naar één van de gedefinieerde vormen:-
·
Supplier Databases: hebben betrekking op databases waar leveranciers, producten en
diensten in genoemd staan en maken dan onderdeel uit van e-sourcing;
·
Catalog Management: heeft betrekking op het actueel houden van de elektronische
catalogus waaruit medewerkers kunnen bestellen en maakt dan onderdeel uit van e-
ordering;
·
Component Content & Management: heeft betrekking op beheren van informatie over
componenten en komt terug in verschillende vormen van e-procurement, namelijk in e-
sourcing, CPC, web-based ERP en/of in e-ordering
·
Collaborative Manufacturing (Hubs); heeft betrekking op het gezamenlijk plannen en
uitvoeren van het operationele (productie)proces en maakt dan onderdeel uit van web-
based ERP;
·
Sourcing Strategy Planning: heeft betrekking op het plannen van de aanbestedingen en
maakt onderdeel uit van e-tendering;
·
Spend Analysis: heeft (verrassend genoeg) betrekking op het beoordelen en vergelijken
van offertes van leveranciers en maakt dus onderdeel uit van e-tendering;
·
Supplier Risk Analysis: heeft betrekking op het adequaat plannen van aanbestedingen,
rekening houdend met toeleverrisico's en maakt dus onderdeel uit van e-tendering;
·
Supplier Allocation Analysis: heeft betrekking op het verdelen van een in te kopen
behoefte van een inkopende organisatie over een aantal leveranciers en maakt onderdeel
uit van web-based ERP;
38
·
Raw Material / Component Optimization: heeft betrekking op het optimaliseren van het
gebruik van componenten en ruw materiaal door in databases te zoeken naar `common
components' (standaardisatie) en valt dus onder e-sourcing;
·
Contract Administration: maakt onderdeel uit van e-contract management;
·
Supplier Performance Analysis: maakt onderdeel uit van purchasing intelligence;
·
Sourcing Services: heeft betrekking op het uitbesteden van het tactische inkoopproces
voor een aantal inkooppakketten aan een gespecialiseerde derde, die zorgdraagt voor
optimale contracten. Het is niet duidelijk hoe internet-technologie in deze vorm wordt
gebruikt. Uiteraard kan de gespecialiseerde derde zelf gebruik maken van allerlei
vormen van e-procurement. Daarnaast kan internet-technologie ook worden ingezet bij
het communiceren van de afgesloten contracten naar de inkopende organisatie.
Afhankelijk van de wijze waarop dit gebeurt, kan er een relatie liggen met e-contract
management of e-ordering;
·
Consulting: heeft betrekking op het inhuren van externe consultants, die bijdragen aan
het professionaliseren van de inkoopfunctie. Het is niet duidelijk hoe internet-
technologie in deze vorm wordt gebruikt;
·
RFP / RFQ Engine: maakt onderdeel uit van e-tendering;
·
Exchange / Dynamic Bidding / Negotiation: maakt afhankelijk van de wijze waarop
het gebeurt- onderdeel uit van e-tendering of e-reverse auctioning;
·
Auction / Reverse Auction: maakt onderdeel uit van e-reverse auctioning;
·
Procurement Engine: maakt onderdeel uit van e-ordering;
·
Transaction Automation: heeft betrekking op het verzenden van elektronische
bestellingen naar leveranciers en maakt dus onderdeel uit van e-ordering en web-based
ERP.
Ook in (Behrenbeck, 2001) staat een opsomming van `purchasing tools', te weten
information, catalogue, auction, reverse auction en exchange, die qua inhoud echter niet
worden toegelicht. Information is te koppelen aan e-informing en catalogue aan e-ordering.
Het is niet duidelijk waarom Behrenbeck een auction schaart onder `purchasing tools'.
Behrenbeck kan er geen e-reverse auction mee bedoelen, want die wordt expliciet genoemd.
Tot slot noemt Behrenbeck een exchange, ofwel een e-marketplace. Ook door anderen
(Gartner, 04-2000) (Forrester, 02-2000) (Forrester, 03-2002) en in de media wordt vaak
gesproken over e-marketplaces. Zoals uit het kader over e-marketplaces blijkt, moeten e-
marketplaces niet worden gezien als een vorm van e-procurement, maar kunnen e-
marketplaces worden gezien als een manier, waarop vormen van e-procurement kunnen
worden aangeboden. Een e-marketplace biedt dus mogelijkheden aan om gebruik te maken
van één of meer van de hierboven gedefinieerde vormen van e-procurement.
E-marketplaces
Naast de traditionele fysieke marktplaatsen, ontstaan met gebruikmaking van internet-
technologie e-marketplaces (ook wel market sites, B2B-exchanges, exchanges, e-hubs of
metamediaries genoemd (Basu, 2002) (Barratt, 2002)). Een e-marketplace is een
elektronische ontmoetingsplaats, waarbij leveranciers en inkopende organisaties informatie
uit kunnen wisselen (e-informing) en zaken kunnen doen (e-transacting). Een e-marketplace
(zoals www.transplace.com en www.aeroxchange.com) omvat dus in feite een veel-tot-één-
tot-veel-relatie, zoals weergegeven in figuur 2.6.
39
inkopende organisatie 1
leverancier 1
inkopende organisatie 2
leverancier 2
e-marketplace
inkopende organisatie 3
leverancier 3
inkopende organisatie 4
Figuur 2.6: Positie van een e-marketplace tussen leveranciers en inkopende organisaties
In dit proefschrift wordt in aansluiting op (de Boer, 2002) en (Forrester, 03-2002)- een e-
marketplace concreet gedefinieerd als een website op het internet (de elektronische
ontmoetingsplaats), waar leveranciers en inkopende organisaties naar toe kunnen gaan en
gebruik kunnen maken van één of meer vormen van e-procurement. De voor deze vormen van
e-procurement benodigde systemen draaien op de e-marketplace. Leveranciers en inkopende
organisaties kunnen gebruik maken van deze systemen voor bijvoorbeeld:-
·
e-ordering;
·
e-tendering;
·
e-reverse auctioning.
Een e-marketplace kan dus gezien worden als een e-procurement services provider: diverse
vormen van e-procurement worden naast elkaar aangeboden. Deze definitie van e-
marketplace verstrekt tevens de logica, die (Davila, 2003) niet in de besparingen door gebruik
van e-marketplaces kan ontdekken: de besparingen door het gebruik van een e-marketplace
corresponderen met de besparingen door het gebruik van de vormen van e-procurement, die
de e-marketplace aanbiedt.
Binnen de hierboven beschreven definitie van e-marketplaces is nog wel allerlei onderscheid
tussen e-marketplaces mogelijk (Barratt, 2002) (Kaplan, 2000) (Kaplan, 1999). Zo biedt de
ene e-marketplace vormen van e-procurement aan leveranciers en inkopende organisaties aan,
zonder het bundelen van de krachten van de aangesloten leden. Dat houdt bijvoorbeeld in dat
elke inkopende organisatie zelf zijn eigen inkoopproces moet uitvoeren. Elke inkopende
organisatie moet daarbij dus ook zorgdragen voor het uitvoeren van zijn eigen tactische
inkoopproces, waarbij er contracten met leveranciers worden gesloten gebaseerd op het
inkoopvolume van alleen de inkopende organisatie. Andere e-marketplaces bundelen wel de
krachten van aangesloten leden, door bijvoorbeeld inkoopvolumes bij elkaar te nemen, zodat
een betere positie tegenover de leveranciers kan worden ingenomen (`buying power'). In
beide gevallen, en zeker in het laatste geval, moge het duidelijk zijn dat een e-marketplace
aantrekkelijker is, naarmate er meer leveranciers en inkopende organisaties gebruik van
maken.
Een ander onderscheid heeft te maken met de insteek van de e-marketplace (Neef, 2001)
(Barratt, 2002). Richt de e-marketplace zich op een bepaalde branche, dan wordt deze e-
marketplace een `vertical' genoemd. Als de e-marketplace zich richt op een bepaald(e
verzameling van) inkooppakket(ten), dan wordt deze e-marketplace een `horizontal'
genoemd. E-marketplaces kunnen dus grofweg opgedeeld worden in verticals en horizontals.
Verticals bedienen een specifieke branche. Hierbij kan gedacht worden aan de auto-industrie,
de staalindustrie of de computerindustrie. Door leveranciers en inkopende organisaties in een
40
specifieke branche bij elkaar te brengen, kan op diverse fronten voordeel worden geboekt. Er
kan pre-competitieve informatie worden uitgewisseld, er kunnen industrie-standaarden
worden overeengekomen, er kan sneller zaken worden gedaan, enzovoort. Voorbeelden van
verticals zijn Covisint (zie figuur 2.7), AeroXChange, Transora, Eutilia, PaperExchange,
VerticalNet en e-Steel.
Figuur 2.7: De vertical Covisint
Aangezien verticals zich richten op een specifieke branche, wordt vooral gefocust op de
primaire producten en diensten. Immers, daar ligt de gemeenschappelijkheid van de
aangesloten leden (leveranciers en inkopende organisaties). De verwachting is dat verticals
met name toegevoegde waarde zullen hebben in het tactische inkoopproces. Zodra contracten
gesloten zijn, en producten, diensten, prijzen, enzovoort overeengekomen zijn, dan vallen
inkopende organisaties veelal terug op de reeds bij hen aanwezige systemen voor het
operationele inkoopproces (ERP-systemen). Uiteraard bieden sommige verticals ook
mogelijkheden voor het operationele inkoopproces, maar de vraag is in welke mate inkopende
organisaties hun systemen en EDI met leveranciers los willen laten ten gunste hiervan.
Covisint
In 1999 is in de auto-industrie voor opschudding gezorgd door de aankondiging van `s
werelds grootste vertical, die opgezet werd door de fabrikanten Ford, General Motors en
DaimlerChrysler. Aanvankelijk kondigde GM aan dat zij een e-marketplace ging oprichten.
Binnen een paar dagen kwam concurrent Ford met dezelfde mededeling. En weer enkele
maanden daarna was het DaimlerChrysler die bekend maakte een e-marketplace op te gaan
richten. Gelukkig kwamen deze fabrikanten (de inkopende organisaties) er snel achter dat drie
41
e-marketplaces in de auto-industrie niet werkbaar is. Zij besloten om in de virtuele wereld-
hun krachten te bundelen en gezamenlijk één e-marketplace op te zetten. De naam van deze
vertical is Covisint (www.covisint.com) (zie figuur 2.7). De doelstelling van de vertical is
tweeledig. Enerzijds willen de fabrikanten via e-reverse auctioning goedkoper inkopen,
anderzijds willen de fabrikanten via de e-marketplace de communicatie tussen partijen
stroomlijnen. Binnen de auto-industrie wordt EDI breed toegepast, maar dat geldt alleen
tussen de fabrikanten en hun `1-tier' leveranciers. Via de e-marketplace kan communicatie
breder worden gestroomlijnd.
Horizontals richten zich op een (bij elkaar behorende verzameling van) inkooppakket(ten) en
niet op een specifieke branche. Sterker nog, in feite zijn horizontals voor diverse branches
interessant, omdat de inkooppakketten, waarop horizontals zich richten, in vele branches
voorkomen (Barratt, 2002). Voorbeelden van horizontals in Nederland zijn schaars. Het NIC
(Nederlands Inkoop Centrum)32 biedt zo'n horizontal aan: Best Deal Online (zie figuur 2.8).
Figuur 2.8: De horizontal Best Deal Online
Er zijn wel meer horizontals geweest, maar de meesten daarvan (zoals e-purchasing.nl en
EMROX) bestaan al niet meer. E-purchasing.nl richtte zich op facilitaire goederen en diensten
zoals kantoorbenodigdheden, die in alle branches nodig zijn. EMROX richtte zich op de meer
technische goederen (MRO), die ook in vele branches nodig zijn. Buiten Nederland kan
gedacht worden aan de horizontals MRO.com en OrderZone.com.
32 Anno 2003 is het NIC onderdeel van Proclare.
42
E-marketplaces staan nog steeds volop in de belangstelling, ook al is de hype rondom e-
marketplaces voorbij. Dat e-marketplaces nog steeds in de belangstelling staan, is ook niet
verwonderlijk, gegeven de verwachtingen die door gerenommeerde onderzoeksbureaus
worden uitgesproken. (Gartner, 04-2000)33 voorspelt dat in 2004 7% van de totale handel
tussen bedrijven via het internet afgehandeld wordt. De totale handel tussen bedrijven in 2004
wordt geschat op $105 biljoen. Hiervan gaat dus $7,29 biljoen via het internet. Verder geeft
(Gartner, 04-2000) aan dat van de handel tussen bedrijven via het internet 37% via e-
marketplaces zal geschieden. (Forrester, 02-2000) verwacht dat in 2004 17% van alle handel
tussen bedrijven via het internet afgehandeld wordt. In 2004 zal voor $2,7 biljoen aan handel
tussen bedrijven via het internet worden gedaan. Een enorm bedrag, doch duidelijk kleiner
dan het bedrag van (Gartner, 04-2000) ($7,29 biljoen). (Forrester, 02-2000) verwacht dat de
handel tussen bedrijven via e-marketplaces ieder jaar met 200% zal stijgen tot $1,4 biljoen in
2004. In dat jaar zal de handel via e-marketplaces ongeveer 53% van de totale handel tussen
bedrijven via het internet zijn. (Forrester, 02-2000) verwacht dus een groter aandeel voor e-
marketplaces dan (Gartner, 04-2000) (met hun 37%). Recenter onderzoek van (Forrester, 07-
2002) geeft aan dat de handel tussen bedrijven via het internet binnen Europa in 2001 een
omvang had van 77 miljard en dat deze omvang in 2006 2,2 biljoen zal bedragen. Ook van
deze handel zal een groot deel via e-marketplaces verlopen. Al deze getallen kunnen alleen
maar leiden tot de conclusie dat e-marketplaces binnenkort niet meer weg te denken zijn bij
het doen van zaken (Basu, 2002).
Wanneer de gedefinieerde acht vormen van e-procurement (purchasing intelligence, e-
contractmanagement, e-sourcing, CPC, e-tendering, e-reverse auctioning, web-based ERP en
e-ordering) in figuur 2.5 worden gepositioneerd, ontstaat figuur 2.9. Hierbij wordt opgemerkt
dat een vorm is gepositioneerd, daar waar deze zich voornamelijk op concentreert. In de
komende hoofdstukken wordt dieper op verschillende vormen ingegaan en ontstaat een
grondiger onderbouwing van de positionering dan in dit hoofdstuk is gegeven.
purchasing intelligence
e-contract
e-contract
management
management
web-based ERP
primaire
producten
/diensten
e-
e-
e-
e-
e-
tende
reverse
C
nader
sour-
tende
reverse
P
-ring
auctio-
specificeren
-ring
auctio-
bestellen
bewaken nazorg
facilitaire
cing
ning
C
ning
producten
e-ordering
/diensten
Figuur 2.9: De positionering van de gedefinieerde vormen van e-procurement
Daarmee zijn acht vormen van e-procurement gedefinieerd en in het positioneringsmodel
gepositioneerd. Voor de volledigheid wordt opgemerkt dat aanbieders van e-procurement
systemen en services regelmatig systemen en services verkopen, die meer dan één vorm van
33 Opgemerkt wordt dat het Amerikaanse woord trillion overeenkomt met het Nederlandse woord
biljoen. (Het Engelse woord trillion betekent echter triljoen.)
43
e-procurement ondersteunen. Zo ondersteunen de systemen van Goodex34 en Negometrix
zowel e-tendering als e-reverse auctioning (Goodex, 2001) (Negometrix, 2003). Voor een
overzicht van diverse aanbieders van e-procurement systemen en services (inclusief een
oordeel) wordt verwezen naar (CurrentAnalysis, 2002) en (AMR, 06-2002).
Van de acht gedefinieerde vormen van e-procurement zijn er vijf geselecteerd, die de
`vormenrij' van het conceptuele model van figuur 1.7 invullen en in de hoofdstukken 3 tot en
met 7 nader worden uitgewerkt. Drie vormen van e-procurement worden niet meegenomen,
namelijk:-
·
e-contract management;
·
CPC;
·
web-based ERP.
De belangrijkste reden om deze drie vormen verder buiten beschouwing te laten is dat dit
nieuwe vormen van e-procurement zijn, die in theorie al bestaan, maar praktisch nog niet
worden gebruikt. (InformationWeek, 03-2002) geeft met betrekking tot e-contract
management bijvoorbeeld aan dat alleen Ariba een `écht' contact management systeem heeft
en dat andere leveranciers als i2, Clarus en MRO Software er mee bezig zijn en waarschijnlijk
binnen twee jaar ook zover zullen zijn. (Forrester, 03-2000) verwacht voor CPC dat dit vanaf
2003 serieus gaat worden gebruikt, als eerste in Japan. (FD, 07-2000) spreekt zelfs over 2004.
Ook (van Veen, 2002) en (Davila, 2003) spreken over een nieuwe vorm die er aan staat te
komen. (Neef, 2001) spreekt over web-based ERP `that promises to explode in the near-term'.
Voor zover bekend, heeft nog geen enkele Nederlandse organisatie één van deze vormen anno
2002 operationeel in gebruik. Dat heeft tot gevolg dat het nader uitwerken van zo'n vorm,
conform de opzet van de hoofdstukken 3 tot en met 7, hoofdzakelijk een theoretische exercitie
wordt, met geen tot een beperkte relatie met de dagelijkse inkooppraktijk. Bovendien kan de
te ontwerpen EPOS-methode niet adequaat worden beproefd voor deze drie vormen van e-
procurement. Zodra deze vormen verder zijn ontwikkeld (of zodra er nieuwe vormen
bijkomen), kunnen deze waarschijnlijk op een vergelijkbare wijze worden meegenomen als de
vijf vormen van e-procurement, die wel aan bod komen. Ook purchasing intelligence is een
vorm die nog in de kinderschoenen staat, maar aangezien hier al enig praktisch gebruik van
bekend is, wordt deze vorm wel meegenomen. Dat houdt in dat in de hoofdstukken 3 tot en
met 7 de volgende vormen van e-procurement aan bod komen:-
·
e-sourcing (hoofdstuk 3);
·
e-tendering (hoofdstuk 4);
·
e-reverse auctioning (hoofdstuk 5);
·
e-ordering (hoofdstuk 6);
·
purchasing intelligence (hoofdstuk 7).
Supplier Relationship Management
De laatste tijd wordt er veel gesproken over Supplier Relationship Management, kortweg
SRM. Aangezien SRM ook een relatie heeft met de vormen van e-procurement, wordt er in
dit kader even bij stil gestaan.
In (PricewaterhouseCoopers, 2002) wordt SRM gedefinieerd als de processen en de
benodigde technologie voor het ondersteunen van de relaties tussen de organisatie en zijn
34 Goodex is begin 2003 overgenomen door Ariba.
44
leveranciers. SRM wordt in de tijd geplaatst na EDI, email, e-ordering, e-marketplaces, e-
tendering en e-reverse auctioning en omvat ondermeer:-
·
strategic sourcing and spend analysis;
·
vendor scorecard;
·
market scan and identification of sources of supply;
·
e-reverse auctions;
·
contractmanagement;
·
collaborative design.
SRM integreert in feite de bestaande vormen van e-procurement, zodat deze vormen als één
samenhangend en samenwerkend geheel kunnen worden bezien35. In (AMR, 12-2001) wordt
`integrated SRM' omschreven als de integratie van `spend management, contract
management, supplier performance analysis and management'.
In (AMR, 12-2001) wordt hierbij aangegeven dat aanbieders als SAP, Ariba en i2 in de loop
van 2002 met systemen op de markt zullen komen, om `integrated SRM' te ondersteunen.
(InformationWeek, 03-2002) geeft aan dat op de korte termijn SRM alleen maar kan worden
gerealiseerd door een `best of breed approach' te volgen, waarbij voor de verschillende
vormen het beste systeem moet worden geselecteerd en waarbij al die systemen onderling
moeten worden geïntegreerd.
2.3 De relatie van e-procurement met e-commerce en e-business
In de vorige paragraaf is het begrip e-procurement gedefinieerd. Om deze definitie beter te
doorgronden, wordt in deze paragraaf een definitie gegeven van de aanpalende begrippen e-
commerce en e-business. Door het geven van deze definities wordt duidelijk hoe de
verschillende begrippen zich tot elkaar verhouden.
Commercie betekent volgens (Van Dale, 1992) handel of handelsverkeer. Om commercie te
kunnen bedrijven zijn er dus (minstens) twee partijen nodig: een inkopende en een
verkopende. Commercie omvat volgens deze betekenis dus zowel verkoop als inkoop36. Dit
komt ook terug in definities van e-commerce. Volgens (Kalakota, 1997) is e-commerce:-
·
`from a communications perspective, the delivery of information, products/services, or
payments via telephone lines, computer networks or any other means;
·
from a business process perspective, the application of technology toward the
automation of business transactions and workflows;
·
from a service perspective, a tool that addresses the desire of firms, consumers, and
management to cut service costs while improving the quality of goods and increasing
the speed of service delivery;
·
from an online perspective, providing the capability of buying and selling products and
information on the Internet and other online services'.
(Fraser, 2000) definieert het begrip e-commerce als `the use of internet for the exchange of
information of value, more specifically, orders and payments between businesses and between
business and consumer. In essence, e-commerce is the secure trading of goods, services and
information, conducted using internet technologies'.
35 Dit in tegenstelling tot een e-marketplace, waar vormen van e-procurement naast elkaar worden
aangeboden.
36 In de praktijk wordt commercie regelmatig als synoniem gehanteerd voor marketing en verkoop. Een
commercieel directeur in een organisatie is veelal niet verantwoordelijk voor de inkoop. Volgens de in
dit proefschrift gebruikte betekenis van commercie valt inkoop wel onder commercie.
45
In lijn met de definitie van e-procurement en de definitie, die (Fraser, 2000) en (de Boer,
2002) toekennen aan het begrip e-commerce, wordt e-commerce in dit proefschrift
gedefinieerd als het doen van zaken met gebruikmaking van internet-technologie. E-
commerce kan daarbij dus vanuit twee perspectieven worden bekeken: vanuit het inkopende
en vanuit het verkopende perspectief (zie ook (Santema, 2001), (Neef, 2001)). E-commerce
vanuit het inkopende perspectief betreft e-procurement. E-commerce vanuit het verkopende
perspectief betreft e-sales. Dit betreft bijvoorbeeld het plaatsen van een bestelling op de
website van een leverancier, gebruik makend van zijn verkoopcatalogus. E-commerce richt
zich dus op externe geldstromen, waarbij internet-technologie wordt gebruikt. E-commerce
omvat daarmee e-procurement en e-sales.
Opgemerkt wordt dat e-commerce zich zowel in de business-to-business (B2B)- als in de
business-to-consumer (B2C)-omgeving kan afspelen (zie figuur 2.10). Hierbij wordt
opgemerkt dat ook overheidsinstanties kunnen worden gezien als organisaties, die inkopen
en/of verkopen, en daarmee dus ook als `business' kunnen worden gezien.
goederenstroom
organisatie 3
e-commerce
organisatie 2
e-commerce
organisatie 1
e-commerce
consument
in B2B-
in B2B-
in B2C-
omgeving
omgeving
omgeving
e-procu-
e-sales
rement
Figuur 2.10: E-commerce in B2B- en B2C-omgeving
E-commerce leidt voor veel organisaties tot ingrijpende veranderingen. Eén van deze
veranderingen raakt het business model van organisaties (Dutta, 1998). Van oudsher zijn er
twee business modellen te onderscheiden. Enerzijds wordt een aanbodsmodel onderscheiden,
waarbij de voortbrenging binnen een organisatie is gericht op het aanvullen van voorraden
(`production-driven push model'). Uit deze voorraden kan vervolgens worden geput om
andere voorraden (verderop in de keten) aan te vullen of om aan klantorders te voldoen. De
voortbrenging binnen zo'n organisatie gebeurt op basis van planningen (en dus
voorspellingen) (van Goor, 1991). Anderzijds wordt een vraagmodel onderscheiden, waarbij
de voortbrenging binnen een organisatie eenduidig is gericht op het voldoen aan een
specifieke klantorder (`demand-driven pull model'). De voortbrenging binnen zo'n
organisatie is dus klantordergericht (van Goor, 1991). In elke keten is in feite een
ontkoppelpunt (OKP, ook wel KOOP (Klant Order Ontkoppel Punt) genaamd) te
onderkennen waar organisaties, die ervoor zitten, het aanbodsmodel toepassen en waar
organisaties, die erna zitten, het vraagmodel toepassen (Hoekstra, 1993).
46
Door e-commerce wordt het OKP binnen ketens naar achteren geschoven (terug in de keten),
waardoor menige organisatie het aanbodsmodel moet veranderen in een vraagmodel (zie
figuur 2.11)37 (Pieper, 2001). Een goed voorbeeld in deze is de computerleverancier Dell. In
tegenstelling tot vroeger kunnen klanten bij Dell (op www.dell.com) PC's naar hun eigen
wensen configureren, waarbij die PC's vervolgens worden geassembleerd ten behoeve van die
klantorder. Of zoals de CFO van Dell zegt `when the customer clicks the mouse, our suppliers
will feel the ping' (Neef, 2001). Ook in de auto-industrie vindt bij OEM's (Original
Equipment Manufacturers) deze verandering van business model plaats, leidend tot `real-time
response to consumer demand, reduced inventories, decreased time-to-market, reduced
marketing and incentive costs' (Forrester, 02-2003). E-commerce kan dus uiteindelijk een
`sell one / make one supply chain' mogelijk maken (Neef, 2001).
keten voor e-commerce
aanbod
vraag
organisatie 3
organisatie 2
organisatie 1
OKP
consument
organisaties 1 en 2 hebben een verandering
moeten doorvoeren in hun business model:
van aanbodsmodel naar vraagmodel
keten na e-commerce
aanbod
vraag
organisatie 3
OKP
organisatie 2
organisatie 1
consument
= voorraadpunt
= doordringing van klantorder in de keten
Figuur 2.11: Verandering van business model binnen organisaties
Met betrekking tot de wet- en regelgeving voor e-commerce kan worden vermeld dat deze
vaak nog niet bestaat, of ze bestaat al, maar is dan regelmatig onduidelijk of onbekend (PIA,
2002) (Kheng, 2002). Zo moet er onder andere wet- en regelgeving komen, die helder maakt
wat de rechtsgeldigheid van een elektronisch contract is, inclusief de rol van elektronische
handtekeningen daarin. Hiertoe is onlangs een gewijzigd voorstel van wet geschreven (Eerste
Kamer, 2002). Daarnaast bestaat er een richtlijn inzake elektronische handel, die onder andere
aangeeft dat elektronisch geplaatste bestellingen door leveranciers moeten worden bevestigd
(EG, 2000). In de praktijk gebeurt dit echter weinig, waarschijnlijk omdat deze richtlijn
onbekend is.
37 In relatie met het vorige hoofdstuk wordt opgemerkt dat het moeten worden van een organisatie dat
op het vraagmodel is gebaseerd als doelstelling kan worden gezien, waar een vorm van e-procurement
(met haar effecten) aan kan bijdragen.
47
E-business wordt hier gedefinieerd als het gebruik maken van internet-technologie. E-
business wordt hiermee dus gezien als het meest brede, meest omvattende begrip. E-
commerce valt onder e-business, maar ook het gebruiken van internet-technologie in
activiteiten, die niet gericht zijn op externe geldstromen, valt hieronder. Als bijvoorbeeld
internet-technologie wordt ingezet om de verworven verkooporders op een website over te
zetten naar het productiesysteem van de desbetreffende organisatie, dan betreft dat e-business.
E-business kan zich ook in andere omgevingen afspelen dan de B2B- en B2C-omgevingen.
Hierbij kan concreet worden gedacht aan de business-to-administration (B2A)- en business-
to-employee (B2E)-omgeving. Hierbij moet `administration' gezien worden als de overheid in
de rol waar ze administratieve plichten oplegt aan organisaties of consumenten. Het
toegankelijk maken van arbeidsvoorwaarden op een website op een intranet ten behoeve van
de werknemers van een organisatie, valt onder e-business in de B2E-omgeving. Het doen van
een elektronische belasting-aangifte door een burger kan gezien worden als e-business in de
consumer-to-administration (C2A)-omgeving (zie figuur 2.12).
overheidsinstantie
e-business
e-business
goederenstroom
in B2A-
in C2A-
omgeving
omgeving
organisatie 3
e-business
organisatie 2
e-business
organisatie 1
e-business
consument
in B2B-
in B2B-
in B2C-
omgeving
omgeving
omgeving
e-business
e-business
in B2E-
in B2E-
omgeving
omgeving
medewerkers
medewerkers
Figuur 2.12: E-business in B2A-, C2A- en B2E-omgeving
Web-based ERP
Aangezien web-based ERP in het navolgende niet meer aan bod komt, wordt in dit kader even
stilgestaan bij web-based ERP.
Web-based ERP richt zich zoals eerder beschreven- onder andere op het gebruiken van
internet-technologie in het operationele inkoopproces van primaire producten en diensten. De
nadruk ligt hierbij op `onder andere', omdat web-based ERP net als zijn voorganger ERP-
veel meer omvat. Om die reden is het goed om eerst enkele woorden te wijden aan ERP.
Sinds de jaren `70 zijn veel organisaties bezig (geweest) met invoeren van ERP, hetgeen
gepaard ging met de nodige veranderingen in processen, organisatie en systemen. Grof
48
gezegd kan met zo'n ERP-systeem de behoefte aan materiaal en arbeid38 automatisch worden
berekend, uitgaande van een verkoopplan. Het verkoopplan wordt vaak aangeduid met MPS
(Master Production Schedule) en is in feite het contract tussen de afdeling Marketing &
Verkoop en de afdeling Productie, waarin een balans is gevonden tussen wat verkocht kan
worden en wat gemaakt kan worden. Dit MPS wordt in het ERP-systeem ingevoerd en (met
behulp van MRP- en CRP-runs, BOM-men en BOL-len) doorgerekend naar de bijbehorende
hoeveelheid materiaal en arbeid, die nodig zijn om het MPS te realiseren. Het benodigde
materiaal en de benodigde arbeid kan door de organisatie zelf worden gemaakt respectievelijk
worden ingekocht bij leveranciers.
Technisch bezien is het ERP-systeem een toepassing die ergens op een computer van de
desbetreffende organisatie draait. Het aanschaffen van zo'n ERP-systeem is vaak een kostbare
aangelegenheid: een investering van vele miljoenen guldens ineens en vervolgens ook nog
jaarlijks terugkerende kosten in de ordegrootte van 20%. Vervolgens blijkt dan ook nog eens
geregeld dat het invoeren van het aangeschafte ERP-systeem veel moeizamer verloopt dan
gepland. Dat maakt het invoeren van ERP veelal een miljoenenproject.
Het speelveld van ERP is dus duidelijk veel breder dan inkoop alleen. Het speelveld van ERP
omvat bijvoorbeeld ook verkoop, productieplanning en voorraadbeheer. ERP en ook web-
based ERP benaderen inkoop dus niet in isolement, maar als deel van een groter geheel. Ook
om deze reden naast de reeds eerder genoemde reden- wordt in dit proefschrift slechts
beperkt bij web-based ERP stil gestaan. Voor de beeldvorming wordt hieronder een voorbeeld
gegeven van web-based ERP.
Web-based ERP richt zich dus op primaire producten en diensten. Het gaat om de producten
en diensten van een organisatie, die verkocht worden, en de producten en diensten die
hiervoor ingekocht worden. Deze laatste producten en diensten zijn in feite weer de producten
en diensten, die door de leverancier worden verkocht. Net zoals de door de organisatie
verkochte producten en diensten door de volgende schakel in de keten als ingekocht worden
beschouwd. Duidelijk wordt dat los van organisatorische grenzen- er sprake is van een keten
van processen, die door producten en diensten met elkaar worden verbonden. Omdat deze
keten van processen is verdeeld over diverse organisaties, is in veel gevallen een keten van
organisaties gecreëerd, waarbij elke organisatie voor zichzelf de processen plant en uitvoert.
Afstemming met andere organisaties in de keten is er niet of heel beperkt. De keten wordt
gesuboptimaliseerd.
Door internet-technologie te gebruiken kan eenvoudiger en efficiënter informatie worden
uitgewisseld tussen organisaties in de keten, dus ook tussen de leveranciers en de klanten van
een organisatie. Deze informatie-uitwisseling leidt tot een optimalere keten: een keten waarin
meer en betere afstemming tussen de organisaties plaatsvindt over planning en uitvoering. Zo
kunnen bijvoorbeeld de behoeften van autodealers aan auto's real-time worden doorgegeven
aan het ERP-systeem van de autoproducent. In het ERP-systeem van de autoproducent
worden de behoeften van de verschillende autodealers samengenomen en vergeleken met
onder andere de beschikbare productiecapaciteit. Hierdoor kan er een adequate afstemming
tussen autodealers en autoproducent plaatsvinden. Vervolgens kunnen afgeleide behoeften
aan auto-onderdelen weer real-time worden doorgegeven aan de verschillende leveranciers
van de autoproducent. Ook hier kan vervolgens meer en betere afstemming tussen
38 In sommige boeken over ERP wordt arbeid ook wel aangeduid met produktiecapaciteit (bijvoorbeeld
in (Bertrand, 1990)).
49
autoproducent en leveranciers plaatsvinden. In de ultieme situatie vindt door verschillende
organisaties in de keten tegelijkertijd afstemming plaats over planning en uitvoering
(Collaborative Planning, Forecasting and Replenishment (CPFR)). Door internet-technologie
in te zetten in de keten, kan in feite ketenintegratie worden gerealiseerd (ook wel aangeduid
met `supply chain management').
50
3. E-sourcing
3.1 Beschrijving en toepassingsvarianten
Onder e-sourcing wordt in dit proefschrift een vorm van e-procurement verstaan, die
organisaties helpt bij het identificeren van nieuwe leveranciers, producten en/of diensten, met
gebruikmaking van internet-technologie (Harink, 1999) (FD, 06-2000). Met e-sourcing kan
wereldwijd worden gezocht naar leveranciers, producten en/of diensten, die tot dat moment
onbekend waren bij de inkopende organisatie39.
Wanneer gebruik wordt gemaakt van het inkoopprocesmodel van (Botter, 1999), dat
voorafgaande aan het inkoopprocesmodel van (van Weele, 1988) een oriëntatiefase toevoegt,
dan ondersteunt e-sourcing deze oriëntatiefase (zie figuur 3.1)40.
oriënteren
specificeren
selecteren
contracteren
bestellen
bewaken nazorg
e-sourcing
Figuur 3.1: E-sourcing in het inkoopprocesmodel van (Botter, 1999)
Wanneer wordt gekeken naar figuur 3.2 (die gebaseerd is op figuur A.8 uit appendix A), dan
blijkt dat e-sourcing in twee inkoopsituaties kan worden toegepast, namelijk:-
·
als vanuit de toekomstige behoefte het tactische inkoopproces wordt opgestart (dat is in
inkoopsituatie 1 in figuur 3.2, bij de witte pijl);
·
als vanuit de operationele behoefte het tactische inkoopproces wordt opgestart (dat is in
inkoopsituatie 5 in figuur 3.2, bij de witte pijl).
In beide inkoopsituaties ondersteunt e-sourcing de specificatiefase, die als onderdeel van het
tactische inkoopproces, moet worden doorlopen. De toepassing van e-sourcing in deze twee
inkoopsituaties wordt hieronder nader toegelicht.
Voor het invullen van een toekomstige behoefte wordt het tactische inkoopproces doorlopen,
startend met een zo breed als mogelijke verzameling van leveranciers. Hierbij is het doel
bijvoorbeeld het verkennen van de mogelijkheden van leveranciers, om met die kennis het
Programma van Eisen aan te scherpen, of het vaststellen van een long list van leveranciers,
die het RFI / RFP41 te zijner tijd ontvangen. Bij het tactische inkoopproces voor een
toekomstige behoefte kan e-sourcing dus in feite altijd worden ingezet. E-sourcing zal zeker
worden ingezet voor inkooppakketten met een hoog toeleverrisico, als gevolg van een beperkt
aantal leveranciers. Ofwel, voor inkooppakketten die door (Kraljic, 1983) worden aangeduid
als kritisch of strategisch. Door e-sourcing voor deze inkooppakketten in te zetten kunnen
39 Zoals eerder vermeld wordt in de praktijk aan e-sourcing dikwijls een andere betekenis toegekend,
namelijk de betekenis die in dit proefschrift hoort bij e-tendering al dan niet in combinatie met e-
reverse auctioning.
40 In het inkoopprocesmodel van (van Weele, 1988) wordt de oriëntatiefase gezien als onderdeel
uitmakend van de specificatiefase.
41 RFI=Request For Information (informatie-aanvraag), RFP=Request For Proposal (offerte-aanvraag).
51
nieuwe leveranciers worden geïdentificeerd, die mogelijk kunnen dienen als back-up, indien
de huidige leverancier problemen krijgt met het leveren, of bij wie mogelijk (een deel van) het
inkooppakket kan worden ondergebracht. In ieder geval wordt de (door de inkopende
organisatie waargenomen) leveranciersmarkt voor die inkooppakketten groter, waardoor het
toeleverrisico voor die inkooppakketten wordt verlaagd.
wacht
toekomstige behoefte
operationele behoefte
moet een afroep- of
is er een bruikbaar
raamcontract
afroepcontract
worden gemaakt?
of bruikbare NOK?
ja
nee
ja
moet een NOK
is er een bruikbaar
nee
nee
worden gemaakt?
raamcontract?
nee
ja
ja
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
1
3
4
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren
bestellen
bewaken nazorg
specificeren selecteren contracteren
2
5
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
Figuur 3.2: Inkoopsituaties en e-sourcing
Binnen het operationele inkoopproces willen organisaties bij voorkeur zaken doen met een
duidelijk afgebakende verzameling van leveranciers, producten en diensten met het oog op
een beheersing van kosten, kwaliteit, service, doorlooptijd, enzovoort. Voor producten en
diensten die herhaaldelijk worden besteld, betreft het vaak leveranciers waarmee raam- of
afroepcontracten zijn afgesloten. Voor producten en diensten die zelden of eenmalig worden
aangeschaft, maar wel een behoorlijke financiële omvang hebben (servers, kantoorgebouwen,
enzovoort), betreft het vaak leveranciers waarmee een op het product of de dienst toegesneden
contract is afgesloten. In veel gevallen heeft de (afdeling Inkoop van een) organisatie dan
bepaald bij welke leveranciers mag worden besteld. In het geval dat het gaat om producten of
diensten die zelden of eenmalig worden besteld en ook nog een beperkte financiële omvang
hebben, zal er vaak geen leverancier op voorhand zijn gecontracteerd. Wanneer dit soort
producten en diensten, die niet vooraf zijn `gevangen' in contracten, moeten worden besteld,
ontstaat er een situatie waarin gezocht moet worden naar een leverancier voor deze producten
of diensten. Dit komt overeen met inkoopsituatie 5 uit figuur 3.2. Het tactische inkoopproces
moet worden opgestart, om de operationele behoefte in te kunnen vullen. In deze situatie,
waarbij -vanuit de operationele behoefte- het tactische inkoopproces wordt opgestart, kan e-
sourcing worden toegepast om een leverancier en een product of dienst te vinden, die
52
aansluiten op de operationele behoefte. In de dagelijkse inkooppraktijk gebeurt dit echter niet
zo vaak, omdat de financiële omvang van zo'n behoefte vaak beperkt is en de behoefte
daarom vaak `even snel' bij een `voor de hand liggende, bekende' leverancier wordt ingevuld.
Met e-sourcing kan in beide inkoopsituaties informatie over leveranciers, producten en
diensten worden verzameld, zodat het mogelijk is om te voorzien in een toekomstige behoefte
of een operationele behoefte.
Om e-sourcing uit te kunnen voeren wordt gebruik gemaakt van één of meer sourcing catalog
systems. Alhoewel hier expliciet gesproken wordt over sourcing catalog system wordt
opgemerkt dat zo'n sourcing catalog system bijna nooit draait bij de inkopende organisatie
zelf, maar zo goed als altijd draait bij een andere organisatie. Deze andere organisatie biedt de
inkopende organisatie dan de mogelijkheid om van zijn sourcing catalog system gebruik te
maken (veelal via een website). Vanuit de inkopende organisatie geredeneerd zou in deze
gevallen dus eigenlijk over een sourcing catalog service (en een sourcing catalog service
provider) moeten worden gesproken.
De `motor' van een sourcing catalog system is een catalogus met daarin:-
·
zo veel mogelijk leveranciers;
·
zo veel mogelijk producten en diensten;
·
standaardprijzen.
Om de `motor' zit een schil van functionaliteiten. Als eerste kan de behoefte van de
inkopende organisatie worden gespecificeerd. De inkopende organisatie kan aangeven voor
welke behoefte leveranciers moeten worden gezocht. Het aangeven van de behoefte kan in het
algemeen op twee manieren, namelijk:-
·
door gebruikmaking van trefwoorden: hierbij kan de gebruiker van het sourcing catalog
system allerlei toepasselijke trefwoorden intypen, die vervolgens de basis vormen voor
de zoektocht naar leveranciers (vergelijkbaar met de werking van algemene search
engines);
·
door gebruikmaking van een categoriestructuur: hierbij zijn er diverse categorieën
gedefinieerd, waarvan de gebruiker er één kan kiezen. Vervolgens moet er uit
subcategorieën worden gekozen totdat de gebruiker zo ver is afgedaald in de
categoriestructuur dat de bijbehorende leveranciers worden getoond.
Als vervolgens een interessante leverancier is gevonden, kan het producten- en
dienstenassortiment van die leverancier worden bekeken. Tot slot kan in veel gevallen (door
middel van een hyperlink) worden doorgeklikt naar de desbetreffende pagina (web page) van
de leverancier (op zijn website op het WWW) voor extra informatie. Ook bieden sourcing
catalog systems vaak de mogelijkheid om een e-mail te versturen naar de gewenste
leverancier, bijvoorbeeld om informatie of een offerte aan te vragen.
E-sourcing kan met verschillende soorten sourcing catalog systems worden gerealiseerd. Het
kan in feite al gerealiseerd worden door gebruik te maken van een search engine
(zoekmachine) en te zoeken op trefwoorden en/of categorieën, alhoewel een search engine
niet echt als sourcing catalog system te betitelen is. Deze meest eenvoudige wijze van e-
sourcing geeft veelal een zoekresultaat bestaande uit veel informatie, dat met die search
engine beschikbaar komt voor de inkopende organisatie. De kwaliteit van het zoekresultaat
dat door een search engine wordt aangeleverd, is echter vaak slecht. Slechts een heel beperkt
deel van het zoekresultaat betreft leveranciers, producten of diensten en kan feitelijk door de
inkopende organisatie worden gebruikt. Het leeuwendeel is overtollige ballast. En aangezien
53
niet duidelijk is waar binnen het zoekresultaat- de bruikbare informatie staat, is het
gebruiken van een search engine niet de meest efficiënte wijze om aan e-sourcing te doen.
In figuur 3.3 wordt bovenstaande situatie geïllustreerd. In dit geval wordt gebruik gemaakt
van de search engine Alta Vista (www.altavista.com), waarbij gezocht wordt naar `office
supplies'. Het zoekresultaat bestaat uit meer dan 1.000.000 verwijzingen (`we found
1.122.316 results') naar allerlei zaken, waarbij de meeste zaken geen relatie hebben met
(leveranciers van) office supplies.
Figuur 3.3: E-sourcing met een search engine
E-sourcing vraagt klaarblijkelijk om een meer specifieke en doelgerichte wijze van zoeken
naar leveranciers, producten of diensten. E-sourcing kan dan ook beter gerealiseerd worden
door gebruik te maken van een sourcing catalog system, waarvan het zoekresultaat in ieder
geval uit leveranciers, producten of diensten bestaat, zoals het sourcing catalog system van
EuroPages (www.europages.com) (zie figuur 3.4). Na het opgeven van een trefwoord (`office
supplies') krijgt een gebruiker van EuroPages te zien hoeveel leveranciers (per Europees land)
zijn aangetroffen. Door te kiezen voor de leveranciers van bijvoorbeeld Nederland, worden de
`office supplies' leveranciers van Nederland geïdentificeerd (voor zover deze bij EuroPages
bekend zijn). Aanvankelijk was een nadeel van EuroPages dat niet doorgeklikt kon worden
naar een website van een leverancier en dat een leverancier geen e-mail gestuurd kon worden.
De gebruiker moest in feite pen en papier pakken om vervolgens de leverancier te bellen of te
faxen. Ondertussen heeft EuroPages haar sourcing catalog system aangepast en kan wel op
elektronische wijze contact worden gelegd met een gevonden leverancier.
54
Figuur 3.4: E-sourcing met EuroPages
Een ander voorbeeld van een sourcing catalog systems dat kan worden genoemd, is
SupplyBaseSource (www.supplybasesource.com). Op deze website kunnen gebruikers zich
kostenloos aanmelden. Bij de aanmelding kan de gebruiker dan direct de leveranciersmarkten
opgeven waarin deze normaal gesproken leveranciers zoekt. Doordat de gebruiker deze
leveranciersmarkten opgeeft, kan de kwaliteit van het zoekresultaat worden verhoogd. Bij een
concrete zoektocht naar een leverancier in een bepaalde leveranciersmarkt, kan de gebruiker
dan ook nog andere criteria opgeven (specifiek voor die leveranciersmarkt), die bijdragen aan
een verdere verhoging van de kwaliteit van het zoekresultaat (zie figuur 3.5).
Tot slot wordt het sourcing catalog system ReachBest genoemd, dat via
www.reachbest.com/rbindex.htm te benaderen is. Met dit sourcing catalog system kunnen
per inkooppakket- nieuwe leveranciers in met name Zuidoost-Azië worden geïdentificeerd.
Zowel EuroPages als SupplyBaseSource als ReachBest kunnen kostenloos worden gebruikt.
Er zijn echter ook sourcing catalog systems die een vergoeding vragen, indien er gebruik van
wordt gemaakt. Bijvoorbeeld The Purchasing Extranet van WIZNet (www.wiznet.net) vraagt
een (op zich kleine) vergoeding. De rechtvaardiging hiervan schuilt hem volgens WIZNet in
de kwaliteit van het zoekresultaat: die kwaliteit schijnt (of misschien wel: is) hoger te liggen
dan bij kostenloze sourcing catalog systems. Andere sourcing catalog systems staan vermeld
in (AMR, 06-2002).
55
Figuur 3.5: Extra criteria voor verhoging van kwaliteit van zoekresultaat
De verwachting is dat er steeds meer sourcing catalog systems op het WWW zullen ontstaan,
die zich specifiek richten op één of een aantal specifieke inkooppakketten en met betrekking
tot de leveranciers ook allerlei additionele informatie zullen opnemen, zoals informatie over
hun prestaties en informatie over hun beschikbare capaciteit (Stephens Inc, 2001). Inkopende
organisaties zullen in het algemeen gebruik (moeten) maken van meer dan één sourcing
catalog system, om de kans op het identificeren van een geschikte leverancier, product of
dienst te verhogen. Immers, een leverancier kan bij het ene sourcing catalog system wel
bekend zijn en bij het andere niet. Dat meer dan één sourcing catalog system moet worden
gebruikt, heeft uiteraard ook nadelen (inefficiëntie, verschillende informatie, verschillende
kwaliteit van informatie, enzovoort) (Thompson, 2001). In elk geval kunnen organisaties door
e-sourcing steeds internationaler zaken doen. Ter illustratie: General Electric had
aanvankelijk alleen Noordamerikaanse leveranciers, maar doet anno 2002 ook zaken met
`foreign suppliers': 15% van de 1400 leveranciers, die over het internet bestellingen
ontvangen, zijn `foreign' (Kheng, 2002).
3.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied
In deze paragraaf worden de verwachte, structurele effecten opgesomd, die ontstaan door het
gebruiken van e-sourcing. De grootte van de effecten hangt enerzijds af van de bestaande
situatie, waarin een organisatie zich bevindt. Immers, hoe `slechter' de bestaande situatie, des
te groter de verwachte effecten (vaak tevens gepaard gaande met een complexere invoering).
De grootte van de effecten hangt anderzijds af van het toepassingsgebied, zijnde dat deel van
de inkoopvolume waar e-sourcing kan worden toegepast. Naarmate e-sourcing op een groter
deel van het inkoopvolume kan worden toegepast en het toepassingsgebied dus groter wordt,
56
des te groter de effecten zijn. Het toepassingsgebied wordt eveneens in deze paragraaf
beschreven.
3.2.1 Te bereiken effecten
Het gebruik maken van e-sourcing kan diverse effecten hebben, afhankelijk van de
inkoopsituatie waarin het wordt toegepast. Hierna worden deze effecten in een willekeurige
volgorde opgesomd. Alhoewel door de onderzoeker gestreefd is naar volledigheid, kan
volledigheid niet worden vastgesteld (van Eijndhoven, 1997). Mogelijkerwijs ontbrekende
effecten kunnen aan de onderstaande effecten worden toegevoegd en worden meegenomen in
de EPOS-methode, die in hoofdstuk 8 wordt beschreven.
Als e-sourcing in inkoopsituatie 5 wordt toegepast, dan kunnen de volgende effecten worden
verwacht:-
·
verhoogde efficiëntie (de Boer, 2002): door e-sourcing in te zetten bij operationele
behoeften, waarvoor nog geen geschikt contract aanwezig of bekend is, kan sneller een
leverancier, product of dienst worden gevonden dat aansluit op deze operationele
behoeften. De te bereiken verhoogde efficiëntie hangt af van de mate waarin
operationele behoeften in contracten zijn afgedekt, de mate waarin deze contracten bij
de medewerker bekend zijn en de aard van de operationele behoeften die in
inkoopsituatie 5 belanden. Hoe meer operationele behoeften in contracten zijn afgedekt
en hoe meer deze contracten bij de medewerkers bekend zijn, hoe minder vaak
inkoopsituatie 5 zal optreden. En als inkoopsituatie 5 optreedt, dan gaat het vaak om
bijzondere behoeften, waarvoor het identificeren van een leverancier, product of dienst
aanzienlijk veel tijd kan gaan kosten. Als er weinig in contracten is afgedekt, maar deze
contracten wel bij de medewerkers bekend zijn òf als er veel in contracten is afgedekt,
maar deze niet bij de medewerkers bekend zijn42, dan zal voor het invullen van
operationele behoeften inkoopsituatie 5 vaak optreden. Voor een deel van de
operationele behoeften kan relatief snel een leverancier, product of dienst worden
gevonden. Voor bijzondere behoeften zal dat net als hiervoor genoemd- relatief meer
tijd gaan kosten. Uiteraard geldt hierbij wel dat gebruik gemaakt moet worden van het
juiste sourcing catalog system of de juiste verzameling van sourcing catalog systems
om de efficiëntie daadwerkelijk te kunnen verhogen (zie paragraaf 3.3).
·
verhoogde interne klanttevredenheid: met e-sourcing kunnen medewerkers (interne
klanten) sneller, beter en vaker worden bediend. Sneller, omdat het identificeren van
een leverancier, product of dienst met e-sourcing sneller gaat dan zonder e-sourcing. Dit
valt onder de reeds genoemde verhoogde efficiëntie. Beter, omdat de kans toeneemt dat
een product of dienst wordt gevonden die (beter) aansluit op de operationele behoefte
(Scully, 1994) (Barratt, 2002). Vaker, omdat in feite elke operationele behoefte van een
medewerker kan worden afgehandeld door middel van e-sourcing. Zodra er geen
contract is gevonden voor een operationele behoefte, kan door middel van e-sourcing
een leverancier, product of dienst worden geïdentificeerd. Het spreekt voor zich dat de
interne klanttevredenheid meer toeneemt, naarmate de huidige interne
klanttevredenheid lager is.
42 Als er wel contracten aanwezig, maar bij de desbetreffende medewerker niet bekend zijn, dan is dat
uiteraard een probleem voor de inkopende organisatie. Dit probleem zal structureel moeten worden
opgelost. Het toepassen van e-sourcing moet in dit geval worden gezien als een tijdelijke
noodoplossing, met name gericht op het tevreden houden/stellen van de desbetreffende medewerkers
(interne klanten).
57
·
lagere inkoopprijs: doordat het aanbod en de beschikbaarheid toenemen, kan een lagere
inkoopprijs worden verkregen (Scully, 1994). Uiteraard moet dit wel worden afgezet
tegen mogelijk hogere logistieke kosten (Meredith Smith, 1999).
Als e-sourcing in inkoopsituatie 1 wordt toegepast, dan kunnen de volgende effecten worden
verwacht:-
·
verhoogde kwaliteit van het Programma van Eisen: door e-sourcing toe te passen
kunnen nieuwe leveranciers, producten of diensten worden gevonden en ontstaat een
vollediger en actueler beeld van (de mogelijkheden van) de leveranciersmarkt (Barratt,
2002). Deze informatie kan door de inkoper (of de engineer) worden meegenomen bij
het opstellen van zijn Programma van Eisen voor een bepaald inkooppakket. Het
Programma van Eisen dat op deze wijze ontstaat, kan daardoor beter aansluiten op de
behoefte van de inkopende organisatie en/of op de mogelijkheden van de
leveranciersmarkt. Omdat een groot deel van de inkoopprijs wordt bepaald in de
specificatiefase (Telgen, 1994) (Nishiguchi, 1994) (Cooper, 1999), is dit effect met
name gewenst voor inkooppakketten, die door de inkopende organisatie worden
aanbesteed en waarvan de expertise binnen die organisatie relatief beperkt is. Naarmate
meer inkoopvolume hieraan voldoet, des te groter zal het effect zijn.
·
verhoogde en/of eerlijker competitie (concurrentie) (Meredith Smith, 1999): door
middel van e-sourcing kunnen nieuwe leveranciers worden geïdentificeerd, die door de
inkoper kunnen worden betrokken bij het tactische inkoopproces43. Deze nieuwe
leveranciers kunnen naast de bestaande en/of bekende leveranciers- ook een offerte-
aanvraag krijgen, waardoor er wellicht `een luis in de pels' wordt aangebracht
(Hutchinson, 2001). Toevoeging van nieuwe leveranciers kan leiden tot meer
competitie en in sommige gevallen zelfs tot eerlijker competitie (met name in markten
waar kartelvorming kan optreden), hetgeen uiteindelijk kan leiden tot lagere
inkoopprijzen44. Omdat de inkoopprijzen pas in de contracteringsfase bekend worden, is
het moeilijk om een eventuele verlaging van deze inkoopprijzen (deels) toe te rekenen
aan e-sourcing, alhoewel dat best het geval kan zijn. In (Hutchinson, 2001) wordt een
vuistregel beschreven dat het verhogen van het aantal meedingende leveranciers tijdens
het tactische inkoopproces van 2 naar 4 naar 7 naar 12 elke keer een besparing van 5%
oplevert, maar dan moeten er wel zo veel leveranciers in de leveranciersmarkt aanwezig
zijn. Het effect van verhoogde en/of eerlijker competitie is met name gewenst voor
inkooppakketten met de typeringen knelpunt of strategisch volgens (Kraljic, 1983) en
voor inkooppakketten, waar ongewild al jarenlang met dezelfde leveranciers wordt
gewerkt. Naarmate meer inkoopvolume van een organisatie hieraan voldoet, des te
groter zal het effect van verhoogde en/of eerlijker competitie zijn.
·
verminderd toeleverrisico: het toeleverrisico van inkooppakketten, met de typering
knelpunt of strategisch volgens (Kraljic, 1983), kan sterk worden gereduceerd, omdat
nieuwe leveranciers worden gevonden, de (waargenomen) leveranciersmarkt dus groter
wordt en het toeleverrisico dus afneemt. Hoe meer inkoopvolume van een organisatie
als knelpunt of strategisch te typeren is, hoe groter het effect.
·
professionelere inkoopfunctie: door e-sourcing toe te passen krijgen leveranciers terecht
de indruk dat het tactische inkoopproces professioneel wordt doorlopen. Als gevolg
43 In het geval van Europese aanbestedingen geldt dat de inkopende organisatie zo'n leverancier kan
attenderen op de aanbesteding en kan aanmoedigen om zich te melden (als gegadigde of inschrijver).
44 In december 2002 werden de resultaten van de enquete-commissie Bouwfraude bekend en daaruit
bleek onder andere dat diverse aannemers jarenlang onderling prijsafspraken hadden gemaakt die
gemiddeld genomen hebben geleid tot een prijs, die 8,8% hoger lag dan wat in de markt mogelijk was.
58
hiervan is de kans reëel dat leveranciers zich hierdoor ook professioneler op zullen gaan
stellen naar de inkopende organisatie: snel even wat prijzen afgeven zal er veel minder
vaak bij zijn. De leveranciers worden dus ook professioneler. Ook binnen de inkopende
organisatie, bij haar klanten en mogelijkerwijs zelfs op de arbeidsmarkt zal er een
professionelere indruk ontstaan over de inkoopfunctie van de desbetreffende
organisatie. Dit sluit aan bij de ontwikkeling van de inkoopfunctie, zoals geschetst in
(Monczka, 1991), waarbij `global sourcing' zich in meest professionele stadium van de
inkoopfunctie bevindt.
·
verbeterde informatievoorziening: vanuit de inkoopfunctie wordt actief op zoek gegaan
naar informatie. Die vergaarde informatie zal in veel gevallen beter passen op de
aanwezige informatiebehoefte: er ontstaat een betere match tussen informatiebehoefte
en vergaarde informatie. Bovendien is de timing van de informatievergaring beter. De
informatievergaring wordt immers gestart, zodra er informatiebehoefte is. Daarnaast is
de vergaarde informatie actueler. Dit in tegenstelling tot de traditionele wijze, waar
informatie vooral passief, door de verkoopfunctie van de leveranciers getriggerd, werd
vergaard (beperktere match, slechtere timing, minder actueel). De verbeterde
informatievoorziening zal onder andere bijdragen aan een verhoogde efficiëntie, zich
bijvoorbeeld uitend in het sneller klaar zijn met een Programma van Eisen. Er hoeft
immers minder tot geen tijd meer gestoken te worden in het bestuderen van door
leveranciers opgestuurde informatie. De verhoogde efficiëntie kan bijvoorbeeld worden
aangewend voor verhoging van de kwaliteit van andere activiteiten.
·
verhoogde/verlaagde efficiëntie (de Boer, 2002): of het gebruik maken van e-sourcing
in zijn geheel leidt tot een verhoogde of verlaagde efficiëntie, is in zijn algemeenheid
niet aan te geven. Indien een organisatie nu geen tijd steekt in het identificeren van
nieuwe leveranciers, producten en/of diensten, dan zal het gebruik maken van e-
sourcing tijd kosten en in die zin dus leiden tot een verlaagde efficiëntie. Als door e-
sourcing echter geen of minder informatie van leveranciers meer hoeft te worden
bestudeerd, kan e-sourcing leiden tot een verhoogde efficiëntie. Zo kan een Programma
van Eisen bijvoorbeeld in minder tijd tot stand komen door gebruik te maken van e-
sourcing dan door gebruik te maken van allerlei, in de loop der tijd vergaarde
informatie van leveranciers en anderen.
·
verhoogde risico's: nadat een leverancier `van ver' is gevonden en deze vervolgens
participeert in de selectie- en contracteringsfase, is er uiteraard een kans dat deze
leverancier wordt gecontracteerd. In dat geval kleven er ook risico's aan het werken met
deze leverancier, omdat samenwerking (`partnership') door de geografische afstand
wordt bemoeilijkt (Fawcett, 1992) en taal-, cultuur-, tijdsverschillen tot misverstanden
kunnen leiden. Ook aan het werken met buitenlands geld (koerswisselingen) kleven
risico's (Meredith Smith, 1999).
·
competitief voordeel (Kheng, 2002): door middel van e-sourcing kan een leverancier
worden gevonden, die competitief voordeel voor de inkopende organisatie kan creëren.
In (White, 1999) wordt het voorbeeld van een vliegtuigbouwer (ARV) genoemd, die
een motorleverancier vond (Hewland). Deze motorleverancier was niet geassocieerd
met de vliegtuigindustrie, maar met de Formule 1 racewagenindustrie. Doordat ARV
met Hewland ging samenwerken, ontstond er competitief voordeel voor ARV: een
vliegtuig met een motor die krachtig genoeg was, maar wel lichter, kleiner en zuiniger.
·
lagere inkoopprijs: doordat het aanbod en de beschikbaarheid toenemen, kan een lagere
inkoopprijs worden verkregen (Scully, 1994). Uiteraard moet dit wel worden afgezet
tegen mogelijk hogere logistieke kosten (Meredith Smith, 1999).
59
3.2.2 Toepassingsgebied
De in paragraaf 3.2.1 genoemde effecten treden uiteraard alleen op bij dat deel van het
inkoopvolume waar e-sourcing kan worden toegepast: het toepassingsgebied. Afgeleid van de
genoemde effecten kan het toepassingsgebied als volgt worden omschreven:-
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor bewust geen contracten op voorhand zijn
afgesloten;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor wel contracten op voorhand gewild waren,
maar door een gebrek aan (goede en welwillende) leveranciers er geen contracten
konden worden afgesloten;
·
het deel van het inkoopvolume waar medewerkers ontevreden zijn over de mate waarin
hun operationele behoefte kan worden ingevuld;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor vermoed wordt of bekend is dat in de
bijbehorende leveranciersmarkt een lagere inkoopprijs kan worden gecreëerd;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor het veel moeite kost om een kwalitatief goed
Programma van Eisen te ontwikkelen;
·
het deel van het inkoopvolume dat als strategisch of knelpunt wordt getypeerd;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor al jarenlang ongewild met dezelfde
leveranciers wordt gewerkt;
·
het deel van het inkoopvolume dat kansen biedt om in te spelen op belasting- en valuta-
kansen;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor samenwerking op afstand, taal-, cultuur-,
tijdverschillen en koerswisselingen geen (of aanvaardbare) risico's met zich
meebrengen;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor nieuwe leveranciers kunnen bijdragen aan
concurrentievoordeel.
Het bovenstaande is op een zodanige wijze geformuleerd, dat geldt hoe meer, des te groter de
effecten van e-sourcing zijn.
Opgemerkt moet worden dat e-sourcing met een verschillende geografische reikwijdte kan
worden toegepast (Meredith Smith, 1999). Bij het ene inkooppakket wordt wellicht alleen
binnen Europa naar nieuwe leveranciers gezocht, terwijl bij een ander inkooppakket over de
gehele wereld wordt gezocht. Naarmate de geografische reikwijdte, waarbinnen gezocht
wordt, toeneemt, des te groter zijn de effecten.
(Meredith Smith, 1999) geeft aan dat het toepassingsgebied van e-sourcing wordt bepaald
door de volgende kenmerken van inkooppakketten, producten en/of diensten:-
·
de specificatie (bij voorkeur een universele definitie);
·
de stabiliteit van de specificatie (bij voorkeur stabiel);
·
het technologie-gehalte (bij voorkeur hoog, vanwege het verwachte beperkte aantal
lokale leveranciers);
·
de stabiliteit van de technologie (bij voorkeur stabiel, bij snel veranderende technologie
is frequent contact met leveranciers gewenst/vereist);
·
de kans dat de leverancier mindere kwaliteit levert (bij voorkeur klein);
·
de tolerantie met betrekking tot kwaliteitsverschillen (bij voorkeur groot);
·
het gemak om kwaliteitsfouten te verhelpen (bij voorkeur groot);
·
de mate waarin het gekochte kritisch is voor de inkopende organisatie (bij voorkeur
klein, hoe kritischer, hoe meer argumenten er zijn om lokale leveranciers te hebben);
60
·
de mate waarin de vraag aan het gekochte varieert (bij voorkeur laag, hoe meer
fluctuatie in de vraag, hoe meer argumenten er zijn om lokale leveranciers te hebben);
·
de inkoopprijs in relatie tot de logistieke kosten, die gemaakt moeten worden (de lagere
inkoopprijs die via een nieuwe, verder weggelegen leverancier kan worden verkregen,
moet zwaarder wegen dan de hogere logistieke kosten).
Helaas zijn deze kenmerken door (Meredith Smith, 1999) niet nader geoperationaliseerd,
waardoor het gebruik ervan wordt bemoeilijkt.
3.3 Voorwaarden voor gebruik
E-sourcing is in de meeste organisaties één van de eenvoudigst in te voeren vormen van e-
procurement. In de praktijk wordt die vorm dan ook vaak toegepast: medio 2001 gebruikte
meer dan 80% van de Amerikaanse organisaties al e-sourcing (Ecommerce Times, 2001). Om
e-sourcing in gebruik te kunnen nemen, moet een organisatie aan een aantal voorwaarden
voldoen.
Systemen
Om e-sourcing uit te kunnen voeren moet een (verzameling van) sourcing catalog system(s)
kunnen worden gebruikt. Zoals eerder aangegeven staan deze sourcing catalog systems vaak
bij sourcing catalog service providers en kunnen deze door de inkopende organisatie als
sourcing catalog services worden gebruikt. Hiervoor heeft de inkopende organisatie in feite
alleen maar een abonnement op het WWW en een browser nodig (Yen, 2002). Om e-sourcing
in gebruik te kunnen nemen, moet dus wel bekend zijn welke sourcing catalog services
mogen en/of moeten worden gebruikt. Gegeven de aard van e-sourcing is het veelal niet
raadzaam om e-sourcing te beperken tot het gebruik van alleen deze sourcing catalog services.
Als een inkoper een goede andere vindt, kan dat absoluut bijdragen aan de omvang van de
effecten.
Er is in principe geen interface nodig tussen een sourcing catalog service en reeds in gebruik
zijnde systemen bij de inkopende organisatie. De sourcing catalog service is los van andere
systemen te gebruiken. Daarnaast zal een bepaald deel van de medewerkers binnen de
organisatie met zo'n service werken, hetgeen betekent dat deze medewerkers moeten weten
hoe zo'n service gebruikt wordt.
Organisatie- en inkoopbeleid
Zoals in de eerste paragraaf is beschreven, kan e-sourcing in twee inkoopsituaties worden
ingezet:-
·
als vanuit de toekomstige behoefte het tactische inkoopproces wordt opgestart (dat is
inkoopsituatie 1 van figuur 3.2);
·
als vanuit de operationele behoefte het tactische inkoopproces wordt opgestart (dat is
inkoopsituatie 5 van figuur 3.2).
Een inkopende organisatie zal in haar inkoopbeleid duidelijk moeten maken wie (welke
functionaris(sen)) in elke inkoopsituatie met e-sourcing aan de slag mogen/moeten gaan.
Voor inkoopsituatie 1 is dat op zich vrij duidelijk. De inkopers van de afdeling Inkoop, waar
het tactische inkoopproces wordt uitgevoerd, mogen (of moeten) in de regel gebruik maken
van e-sourcing om nieuwe leveranciers te identificeren, waardoor het tactische inkoopproces
`beter' kan worden uitgevoerd.
61
Voor inkoopsituatie 5 is het antwoord op de vraag wie met e-sourcing aan de slag mogen (of
moeten) gaan, minder evident. Immers, het betreft hier een operationele behoefte, die ergens
in de organisatie bij een medewerker ontstaat. Deze medewerker zal er op enig moment (en al
dan niet met hulp van anderen) achter komen dat er geen contracten bestaan, waar hij gebruik
van kan maken en dat er dus een nieuwe leverancier moet worden gezocht voor zijn
operationele behoefte. De vraag is wie deze functie van `operational sourcer' gaat uitvoeren.
Enerzijds kan de medewerker zelf deze functie gaan uitvoeren en dus gebruik maken van e-
sourcing, maar dat leidt tot een situatie dat in feite elke medewerker met e-sourcing mag
werken. Het mogelijke gevolg is dat er een wildgroei van het leveranciersbestand optreedt.
Anderzijds kan de medewerker aankloppen bij een inkoper van de afdeling Inkoop, die in veel
gevallen toch al gebruik maakt van e-sourcing ten behoeve van inkoopsituatie 1. De inkoper
zou de functie van operational sourcer kunnen uitvoeren en deze medewerker kunnen
ondersteunen, maar dat heeft als nadeel dat de inkoper mogelijk een groot deel van zijn tijd
kwijt is met het ondersteunen van medewerkers tijdens het operationele inkoopproces.
Uiteraard kan een gulden middenweg worden gevonden, door binnen de afdeling Inkoop een
specifieke operational sourcer te plaatsen, die de medewerkers ondersteunt.
In ieder geval moet in het inkoopbeleid in een uitgangspunt worden beschreven welk deel van
de organisatie e-sourcing mag/moet gebruiken. Daarop aanvullend is het eveneens raadzaam
dat in het inkoopbeleid is beschreven voor welke inkooppakketten e-sourcing (tijdens het
tactische inkoopproces) mag/moet worden gebruikt (Monczka, 1991). Uiteraard moeten de
inkopers, die aan die inkooppakketten verbonden zijn, genoemd zijn bij de beantwoording van
de vraag wie e-sourcing mag/moet gebruiken.
Ook moet in het inkoopbeleid in een uitgangspunt worden vermeld op welke wijze e-sourcing
met sourcing catalog systems moet worden ondersteund. Het kan zijn dat de organisatie kiest
voor het gebruik van één sourcing catalog system (die bijvoorbeeld deel uitmaakt van een e-
marketplace, waar de inkopende organisatie aan deelneemt) of dat gebruik van verschillende
(soorten) sourcing catalog systems is toegestaan.
Personeel & organisatie
In lijn met de uitgangspunten in het inkoopbeleid en hetgeen daar in vermeld moet staan over
het gebruik van e-sourcing, moet de organisatie zijn ingericht.
Indien het gebruik van e-sourcing beperkt blijft tot de afdeling Inkoop, moet bekend zijn
welke functionarissen van de afdeling Inkoop zich met e-sourcing gaan bezig houden en ten
behoeve van welke inkoopsituatie. Hierbij hoort dus ook het vaststellen van de operational
sourcer, die de medewerkers in de gehele organisatie gaat ondersteunen bij inkoopsituatie 5.
Indien deze functionaris nog niet binnen de afdeling Inkoop is opgenomen, moet deze worden
geworven. Bovendien moeten alle functionarissen, die zich met e-sourcing gaan bezig
houden, weten hoe zij e-sourcing moeten toepassen. Afhankelijk van het uitgangspunt dat in
het inkoopbeleid is verwoord, betekent dit bijvoorbeeld een training in één of meer sourcing
catalog systems.
Indien e-sourcing door de medewerkers binnen de gehele organisatie mag worden gebruikt,
moet in feite de gehele organisatie weten hoe e-sourcing moet worden toegepast, met één of
meer sourcing catalog systems. Bovendien moet ook helder zijn vastgelegd hoe medewerkers
moeten handelen als zij met een sourcing catalog system een leverancier, product of dienst
62
hebben gevonden dat past bij hun behoefte. Dit laatste hoort thuis bij procedures en
methoden.
Procedures & methoden
Als medewerkers in een organisatie van e-sourcing gebruik mogen/moeten maken, dan moet
door middel van een procedure zijn vastgelegd hoe deze medewerkers dienen te handelen,
startend bij hun (toekomstige of operationele) behoefte. In deze procedure moet met name
helder zijn aangegeven wat de medewerker moet doen, zodra deze een leverancier, product of
dienst voor de behoefte heeft gevonden (aan long list toevoegen, verplichting aangaan,
product kopen, afdeling Inkoop inschakelen, et cetera). Dit geldt in alle gevallen, maar de
noodzaak tot een dergelijke procedure is groter indien alle medewerkers gebruik mogen
maken van e-sourcing, omdat in dat geval het risico van onbeheersbaarheid veel groter en
moeilijker te managen is.
Prestatie-indicatoren
In de business case, waarmee de goedkeuring is verkregen om e-sourcing in te gaan voeren en
te gaan gebruiken binnen de organisatie, zullen ook de structurele effecten beschreven staan,
die naar verwachting op zullen treden zodra e-sourcing wordt gebruikt. Een organisatie kan er
voor kiezen om alleen de belangrijkste van deze verwachte, structurele effecten in de business
case te beschrijven. Het is belangrijk om een aantal prestatie-indicatoren te definiëren en te
operationaliseren, zodat gemeten kan worden of de in de business case beschreven effecten
ook daadwerkelijk worden gerealiseerd.
Afhankelijk van de effecten die in de business case staan beschreven, kan bijvoorbeeld
gedacht worden aan prestatie-indicatoren als het percentage van het inkoopvolume dat als
knelpunt of strategisch wordt getypeerd, of het gemiddelde percentage nieuwe leveranciers op
een long list.
Enkele do's en don'ts voor e-sourcing
·
Maak gebruik van e-sourcing: e-sourcing kost (zo goed als) niets en levert mogelijk
waarde op;
·
Laat inkopers vrij in het gebruik van sourcing catalog services, voor zover daar geen
kosten aan verbonden zijn: zij kennen de leveranciersmarkt en weten dus welke
sourcing catalog services toegevoegde waarde leveren;
·
Laat inkopers onderling hun sourcing catalog services uitwisselen: zeker in het begin is
het handig dat `favourites' onderling worden gedeeld;
·
Evalueer na enige maanden of na een jaar: als e-sourcing niets oplevert, kan er
eenvoudigweg mee worden gestopt.
63
64
4. E-tendering
4.1 Beschrijving en toepassingsvarianten
E-tendering45 (elektronisch aanbesteden) is een vorm van e-procurement, die kan worden
toegepast om een professionele selectie uit te voeren, gegeven een (mogelijk fors) aantal
leveranciers. Door middel van e-sourcing zijn bijvoorbeeld nieuwe leveranciers voor een
zeker inkooppakket geïdentificeerd, die samen met een aantal bekende leveranciers- worden
opgenomen op de lijst met leveranciers die het RFI (Request For Information: informatie-
aanvraag) / RFP (Request For Proposal: offerte-aanvraag) voor dat inkooppakket elektronisch
gaan ontvangen (de long list). Vervolgens wordt met e-tendering deze long list omgezet naar
een short list. Dit geschiedt op basis van door leveranciers elektronisch aangereikte informatie
/ offertes, die worden beoordeeld op selectie- en gunningscriteria. Zodra de short list een feit
is, kan -afhankelijk van de situatie- worden overgegaan tot (fysieke) onderhandelingen met de
leveranciers op de short list of tot een e-reverse auction met deze leveranciers (zie hoofdstuk
5). Het feitelijk sluiten van een contract wordt -mede door onduidelijkheid in en ontbreken
van wet- en regelgeving (Stuurman, 2002)- veelal op niet-elektronische wijze geregeld (zie
ook hoofdstuk 2).
E-tendering richt zich dus op het uitvoeren van de volgende activiteiten:-
·
het ontwikkelen van een RFI en/of RFP;
·
het vastleggen van de beoordelingscriteria, zijnde selectie- en gunningscriteria (`waar
wordt een leverancier op beoordeeld?', `waar wordt een offerte op beoordeeld?');
·
het selecteren van leveranciers (long list) die een RFI en/of RFP ontvangen;
·
het versturen van RFI's en/of RFP's naar de geselecteerde leveranciers;
·
het ondersteunen van vraag/antwoord-sessies tussen leveranciers en inkopende
organisatie;
·
het ontvangen van responses van leveranciers (bij een RFI: informatie, bij een RFP:
offerte);
·
het beoordelen van informatie en/of offertes;
·
het selecteren van leverancier(s) (short list, preferred supplier(s)) en/of offerte(s),
waarbij internet-technologie (in de vorm van een e-tendering systeem) wordt gebruikt om
deze activiteiten te ondersteunen.
Conform figuur 4.1 (die gebaseerd is op figuur A.8 uit appendix A) kan e-tendering worden
gebruikt in twee fasen van het inkoopproces, namelijk bij de selectiefase (in inkoopsituaties 1
en 5) en bij de nadere selectiefase (in inkoopsituaties 2 en 4). Alhoewel de praktijkervaringen
nog relatief beperkt zijn, lijkt het erop dat e-tendering het meest wordt toegepast tijdens de
selectiefase. Vermoedelijk omdat tijdens de selectiefase (als onderdeel van het tactische
inkoopproces) van een in principe `onbegrensd' aantal leveranciers terug moet worden gegaan
naar een handzaam aantal leveranciers. Die omvangrijke selectie kan met e-tendering goed
worden ondersteund. Tijdens de nadere selectiefase kan e-tendering ook worden toegepast,
maar dit lijkt gegeven de praktijkervaringen- minder vaak aan de orde te zijn. Een mogelijke
reden hiervoor is dat het tactische inkoopproces al is afgerond en reeds heeft geleid tot een
beperkt aantal leveranciers. De nog door te voeren selectie is dus veel minder omvangrijk of
45 Merk op dat in de praktijk ook de term e-sourcing wordt gebruikt, voor wat in dit proefschrift als e-
tendering wordt omschreven.
65
sterker nog- in zijn geheel niet aan de orde. Dit laatste treedt bijvoorbeeld op, als er een
raamcontract is waarmee een operationele behoefte kan worden ingevuld, en het
completeerproces dus moet worden doorlopen, waarbij vervolgens blijkt dat er met maar één
leverancier een raamcontract is afgesloten en er dus geen nadere selectie (van leveranciers)
hoeft plaats te vinden. Een andere mogelijke reden is dat de nadere selectiefase onderdeel
uitmaakt van het operationele inkoopproces en bij gevolg relatief snel moet worden
doorlopen. Zeker in inkoopsituatie 4 is er een operationele behoefte, die relatief snel moet
worden ingevuld. Hierbij kan e-tendering wat meer doorlooptijd kosten dan operationeel
gezien- wenselijk is.
wacht
toekomstige behoefte
operationele behoefte
moet een afroep- of
is er een bruikbaar
raamcontract
afroepcontract
worden gemaakt?
of bruikbare NOK?
ja
nee
ja
moet een NOK
is er een bruikbaar
nee
nee
worden gemaakt?
raamcontract?
nee
ja
ja
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
1
3
4
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren
bestellen
bewaken nazorg
specificeren selecteren contracteren
2
5
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
Figuur 4.1: Inkoopsituaties en e-tendering
Om bovenstaande redenen wordt e-tendering hierna verduidelijkt door het gebruik ervan in de
selectiefase van het tactische inkoopproces te beschrijven. Het gebruik van e-tendering in de
nadere selectiefase van het operationele inkoopproces verloopt vergelijkbaar, met
uitzondering van de wijze waarop leveranciers worden geselecteerd die het RFI / RFP mogen
ontvangen. Dat gebeurt in dat geval uitgaande van de verzameling van leveranciers die reeds
een raamcontract hebben (zie ook appendix A).
Een inkopende organisatie moet om te beginnen- de beschikking hebben over een e-
tendering system, om daarin een aanbesteding (tendering event) op te kunnen starten.
Gangbare e-tendering systemen zijn onder andere Negometrix (Negometrix), Ariba Enterprise
Sourcing (Ariba), B2eSourcing (B2eMarkets), e-Sourcing (Commerce-hub), Commerce One
Source (Commerce One), FullSource (FreeMarkets), Oracle Sourcing (Oracle) en mySAP
SRM (SAP) (van der Leck, 2002). Zo'n systeem kan draaien bij de inkopende organisatie
66
zelf, maar het kan ook draaien bij een derde, waarbij de inkopende organisatie er gebruik van
mag maken. Deze derde wordt vaak aangeduid als een e-tendering service provider die een e-
tendering service aanbiedt. E-tendering services worden onder andere aangeboden door
FreeMarkets, Procuri en ICG Commerce (van der Leck, 2002).
Eén van de eerste activiteiten, die met het e-tendering system worden uitgevoerd, is het
ontwikkelen van het RFI / RFP voor de desbetreffende aanbesteding. Allerlei onderwerpen
die in het RFI / RFP moeten worden opgenomen, worden systematisch doorlopen, totdat het
RFI / RFP gereed voor verzending is (of totdat het RFI / RFP `downloadable' is: leveranciers
kunnen de RFI / RFP dan van de website afhalen). Het RFI / RFP is in veel gevallen vrij
gedetailleerd en bevat veelal ook een template (invulformulier), volgens welke de leverancier
zijn offerte moet indienen. Dit bevordert in een latere fase het (geautomatiseerd) beoordelen
van offertes.
In het e-tendering system worden vervolgens de (groepen van) beoordelingscriteria
gedefinieerd. Een deel van de beoordelingscriteria betreft vaak `knock out' criteria: een
leverancier moet hieraan voldoen om verder te worden beoordeeld. Het resterende deel van de
beoordelingscriteria betreft vaak criteria, die op voorhand worden voorzien van
wegingsfactoren en waar de leverancier punten mee kan verdienen, zie figuur 4.2.
Figuur 4.2: Beoordelingscriteria en wegingsfactoren bij e-tendering
Vervolgens worden de leveranciers geselecteerd, die het RFI / RFP mogen ontvangen (de
long list). Dit kan op diverse wijzen geschieden. Er kan bijvoorbeeld een long list worden
samengesteld op basis van een historische verzameling van leveranciers, die is opgeslagen in
het e-tendering system. Desgewenst kunnen ook nieuw geïdentificeerde leveranciers aan de
67
long list worden toegevoegd. De leveranciers op de long list worden vervolgens op de hoogte
gesteld van het feit dat er een aanbestedingsprocedure door deze inkopende organisatie wordt
opgestart. Uiteraard kunnen bij deze notificatie ook allerlei kenmerken van de
aanbestedingsprocedure worden gecommuniceerd, zoals het inkooppakket dat wordt
aanbesteed, wanneer het RFI / RFP wordt verstuurd en wat de algehele tijdsplanning is. Het is
bijvoorbeeld ook mogelijk dat een grote verzameling van leveranciers op de hoogte worden
gebracht van deze aanbesteding en dat zij op een website van de inkopende organisatie
kunnen aangeven dat zij het RFI / RFP graag willen ontvangen. In sommige gevallen kan het
RFI / RFP zelfs van de website worden gehaald. De website van de inkopende organisatie
moet dan gezien worden als het venster van het e-tendering system naar de leveranciers toe.
Sommige inkopende organisaties stellen geen leveranciers op de hoogte: zij verwachten van
hun leveranciers dat zij regelmatig op de website van de inkopende organisatie (of een andere
website) kijken om te zien of er aanbestedingen worden opgestart waar zij baat bij kunnen
hebben. Zo ja, dan kunnen deze leveranciers hun interesse in het RFI / RFP aangeven.
Onderstaande figuur illustreert deze mogelijkheid (zie ook www.aanbestedingskalender.nl,
attender.sdu.nl en www.aanbestedingen.rotterdam.nl, www.merx.bmo.com (PIA, 2002, 2)). In
het geval van Europese aanbestedingen wordt van leveranciers verwacht dat zij regelmatig de
TED (Tender Electronic Daily)-database van de Europese Commissie bekijken (ted.eur-
op.eu.int) (PIA, 2002). In deze TED-database worden alle Europese aanbestedingen van
inkopende overheidsorganisaties vermeld. Welke wijze ook gekozen wordt, deze activiteit
eindigt in alle gevallen met een long list van leveranciers, die het RFI / RFP ontvangen.
Figuur 4.3: Aankondiging van aanbestedingen van FISC, inclusief mogelijkheid tot opvragen
van RFP
Zodra het RFI / RFP naar de leveranciers op de long list is verstuurd, kunnen leveranciers
allerlei vragen hebben naar aanleiding van het RFI / RFP. Deze vragen en de bijbehorende
68
antwoorden kunnen goed worden vastgelegd in het e-tendering system. Het e-tendering
system kan er ook op toezien dat vragen en antwoorden gelijktijdig onder alle leveranciers
worden gecommuniceerd. Op basis van het RFI / RFP, de vragen en bijbehorende antwoorden
kunnen leveranciers dan informatie en offertes indienen. De informatie en de offertes worden
ontvangen in en verwerkt met het e-tendering system, waarmee ook de beoordeling van
informatie en offertes kan worden ondersteund. Zo zijn er e-tendering systemen, die na
kunnen gaan of alle verplichte vragen zijn ingevuld en hoe bepaalde antwoorden zich
verhouden tot wat geëist of gewenst is. Dit leidt uiteindelijk tot een keuze van één of meer
leveranciers, waar al naar gelang nog mee onderhandeld gaat worden. Eventuele resultaten
van deze onderhandelingen kunnen weer worden vastgelegd in het e-tendering system,
inclusief het uiteindelijke resultaat van de aanbesteding (te contracteren leverancier(s) en te
ondertekenen contract(en)). De leveranciers die afvallen, worden met het e-tendering system
ingelicht, inclusief argumentatie.
eU-tendering
Wanneer overheden inkopen, hebben zij te maken met specifieke Europese regelgeving, te
weten de Europese aanbestedingsrichtlijnen. In feite houdt dit in dat overheden in bepaalde,
goed omschreven gevallen een aanbesteding moeten doorlopen, die conform deze Europese
aanbestedingsrichtlijnen wordt uitgevoerd. In die gevallen wordt gesproken over Europees
aanbesteden (of over een Europese aanbesteding). Europese aanbestedingen worden
aangekondigd in de TED (Tender Electronic Daily)-database van de Europese Commissie, die
via het WWW te benaderen is (http://ted.eur-op.eu.int/static/home/nl/homepage.nl) (PIA,
2002). Wanneer internet-technologie wordt ingezet tijdens zo'n Europese
aanbestedingsprocedure, wordt gesproken over eU-tendering (als verbijzondering van e-
tendering). Ondersteunende eU-tendering systemen, die specifiek met deze richtlijnen
rekening houden, zijn er in Nederland echter nog niet, maar worden wel ontwikkeld
(Tazelaar, 2001). Naar verwachting komt in 2002/2003 het eerste eU-tendering system op de
Nederlandse markt. In het buitenland is men op dit punt iets verder.
In Engeland is er bijvoorbeeld een website operationeel (www.ogctendertrust.com), waarmee
inkopende overheden eU-tendering kunnen ondersteunen. Het eU-tendering system op deze
website heet TenderTrust en gebruikt `digital certificates' en encryptie om de identiteit van
partijen en geheimhouding van verzonden informatie zeker te stellen. In juli 2001 is
TenderTrust voor de eerste keer gebruikt door OGC (Office of Government Commerce)
(www.trustmarque.com, Press Suite, 25 July 2001).
De nationale overheid en de Europese overheid hebben zich gerealiseerd dat allerlei vormen
van e-procurement ook voor overheidsorganisaties bereikbaar moeten zijn. In allerlei
adviesnota's, zoals bijvoorbeeld in (PIA, 2002), wordt e-tendering concreet aangehaald als
een vorm van aanbesteden die voordelen oplevert. Ook in conceptteksten van de nieuwe
samengestelde Richtlijn Werken, Leveringen en Diensten, die binnen afzienbare tijd van
kracht zal worden, wordt de weg vrij gemaakt voor e-tendering.
Allerlei, met name juridische, knelpunten dienen nog te worden opgelost als het gaat om eU-
tendering. Zo is in de verschillende richtlijnen nog sprake van schriftelijke stukken of
schriftelijke aanmelding. De vraag is bijvoorbeeld of een e-mail ook als schriftelijk mag
worden gezien. Hoewel de Europese aanbestedingsrichtlijnen goed te combineren zijn met e-
tendering zijn er dus nog maar weinig overheden bezig met eU-tendering.
69
4.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied
In deze paragraaf worden de verwachte, structurele effecten opgesomd, die ontstaan door het
gebruiken van e-tendering. De grootte van de effecten hangt enerzijds af van de bestaande
situatie, waarin een organisatie zich bevindt. Immers, hoe `slechter' de bestaande situatie, des
te groter de verwachte effecten (vaak tevens gepaard gaande met een complexere invoering).
De grootte van de effecten hangt anderzijds af van het toepassingsgebied, zijnde dat deel van
het inkoopvolume waar e-tendering kan worden toegepast. Naarmate e-tendering op een
groter deel van het inkoopvolume kan worden toegepast en het toepassingsgebied dus groter
wordt, des te groter de effecten zijn. Het toepassingsgebied wordt eveneens in deze paragraaf
beschreven.
De effecten in deze paragraaf worden in een willekeurige volgorde opgesomd. Alhoewel door
de onderzoeker gestreefd is naar volledigheid, kan volledigheid niet worden vastgesteld (van
Eijndhoven, 1997). Mogelijkerwijs ontbrekende effecten kunnen aan de onderstaande effecten
worden toegevoegd en worden meegenomen in de EPOS-methode, die in hoofdstuk 8 wordt
beschreven.
4.2.1 Te bereiken effecten
De effecten die met e-tendering kunnen worden bereikt, zijn de volgende:-
·
verhoogde efficiëntie (de Boer, 2002) (AMR, 12-2001) (Neef, 2001) (Purchasing
Today, 08-1999): doordat het uitvoeren van het tactische inkoopproces kortweg, de
aanbesteding- met een e-tendering system wordt ondersteund, wordt tijd bespaard,
omdat in het e-tendering system allerlei modeldocumenten zitten, die eenvoudig
gebruikt kunnen worden, en het e-tendering system de beoordeling adequaat
ondersteunt. E-tendering verlaagt de papieren werklast, die normaal gesproken bij
inkopers (of hun secretaresses) ligt. Een inkoper zal dus minder tijd hoeven te
spenderen aan een aanbesteding, waardoor de aanbesteding efficiënter kan worden
doorlopen. Naarmate een organisatie dus meer aanbesteedt, des te groter wordt de
verhoogde efficiëntie.
·
verminderd direct contact tussen inkopende organisatie en leverancier(s) (PIA, 2002):
e-tendering kan ertoe leiden dat er minder vaak direct contact plaatsvindt tussen de
inkopende organisatie en haar leverancier(s). Uiteraard kan dit wel weer ten goede
komen aan de eerder genoemde efficiëntie.
·
verhoogde objectiviteit: doordat de interactie met de leveranciers grotendeels
elektronisch geschiedt en alle leveranciers gelijktijdig over dezelfde informatie
beschikken, worden leveranciers gelijkwaardiger behandeld. De kans dat de ene
leverancier wat te horen krijgt wat de andere leverancier niet hoort, wordt aanzienlijk
kleiner. Ook de beoordeling geschiedt voor alle leveranciers hetzelfde en per fase- in
dezelfde mate. Persoonlijke (en dus subjectieve) contacten met leveranciers vinden niet
tot beperkt plaats. Hierdoor neemt de objectiviteit van de aanbesteding toe (de
aanbesteding wordt waarheidsgetrouwer).
·
minder fouten (Purchasing Today, 08-1999): door middel van e-tendering wordt tijdens
de gehele aanbesteding gebruik gemaakt van hetzelfde systeem. In feite hoeft er niets
overgetypt of overgeschreven te worden, maar kan het ene document (RFI / RFP) na
invulling leiden tot het andere document (informatie / offerte). Er is (bijna) geen sprake
van een papieren werklast. Hierdoor neemt de kans op (overtyp-)fouten af (AMR, 12-
2001). Dit leidt op zijn beurt weer tot een verhoogde efficiëntie, omdat de tijd die nodig
is voor het herstellen van fouten afneemt. Ook ondersteunt het e-tendering system het
70
procedureel correct doorlopen van de aanbesteding, waardoor de kans op procedurele
fouten afneemt, hetgeen eveneens tot een verhoogde efficiëntie leidt. Minder fouten
reduceert bovendiende kans op nadelige consequenties zoals het voortijdig afbreken van
de aanbesteding. (Emiliani, 2000) omschrijft het als het gedisciplineerd uitvoeren van
een aanbesteding.
·
verbeterde informatievoorziening / heldere audit trail: door het werken met een e-
tendering system wordt informatie van leveranciers overzichtelijker en uniformer
gepresenteerd, waardoor er een betere basis voor besluiten ligt (Hutchinson, 2001).
Doordat de aanbesteding bovendien netjes gedocumenteerd wordt in het e-tendering
system, ontstaat er eveneens een goed opgebouwd aanbestedingsdossier. Indien er
achteraf vragen worden gesteld, kan het aanbestedingsdossier worden geraadpleegd om
bijvoorbeeld aan te tonen op welke gronden destijds bepaalde keuzen zijn gemaakt. Dit
effect is met name wenselijk als de verantwoordingsplicht van de desbetreffende
organisatie groot is, bijvoorbeeld bij publieke organisaties, en er veel wordt aanbesteed.
·
kortere doorlooptijd (Purchasing Today, 08-1999) (Neef, 2001): een aanbesteding
wordt vaak georganiseerd in een project. Het doel van het project is dan het afgesloten
hebben van één of meer contracten met één of meer leveranciers, voor een zeker
inkooppakket op een zeker moment. De praktijk laat zien dat dergelijke projecten vaak
uitlopen in de tijd, omdat allerlei tussentijdse mijlpalen niet of onvoldoende gepland en
gerealiseerd worden. Een e-tendering system heeft vaak ook mogelijkheden in zich om
projecten (aanbestedingen) te plannen en signalen te versturen, indien bepaalde
mijlpalen naderen. De praktijk laat zien dat doorlooptijden van aanbestedingen met zo'n
25 tot 30% worden verkort (Aberdeen, 2001). (Emiliani, 2000) spreekt over
doorlooptijdverkortingen van 50% tot 80% voor minder complexe inkooppakketten.
·
professionelere inkoopfunctie: e-tendering dwingt inkopende organisaties ertoe om bij
de start van een aanbesteding goed en grondig na te denken over de selectie- en
gunningscriteria, die zullen worden gehanteerd.
·
beter zicht op toekomst: sommige e-tendering systemen bieden ook de mogelijkheid om
lopende en toekomstige aanbestedingen te registreren en deze registratie open te stellen
voor hun leveranciers. Hierdoor zijn de leveranciers eerder op de hoogte over wat nog
komen gaat en kunnen zij daar eventueel op anticiperen, hetgeen weer in het belang van
de inkopende organisatie kan zijn.
4.2.2 Toepassingsgebied
De in paragraaf 4.2.1 genoemde effecten treden uiteraard alleen op bij dat deel van het
inkoopvolume waar e-tendering wordt toegepast: het toepassingsgebied. Naarmate e-
tendering op een groter deel van het inkoopvolume wordt toegepast en het toepassingsgebied
dus groter wordt, des te groter de effecten zijn.
Afgeleid van de genoemde effecten kan het toepassingsgebied als volgt worden omschreven:-
·
het deel van het inkoopvolume dat wordt aanbesteed (en waarvoor dus de wil bestaat
om daarvoor contracten af te sluiten);
·
het deel van het inkoopvolume dat objectief moeten worden aanbesteed;
·
het deel van het inkoopvolume waarin (inhoudelijke of procedurele) fouten nadelige
consequenties kunnen hebben;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor onderlinge vergelijkbaarheid van informatie /
offertes van leveranciers gewenst/vereist is;
71
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor een deugdelijk aanbestedingsdossier moet
worden bijgehouden;
·
het deel van het inkoopvolume dat sneller (qua doorlooptijd) moeten worden
aanbesteed;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor het aanbesteden tijdkritisch is (en dus niet
mag uitlopen in de planning).
Het bovenstaande is op een zodanige wijze geformuleerd, dat geldt hoe meer, des te groter de
effecten van e-tendering zijn.
4.3 Voorwaarden voor gebruik
Inkoopbeleid
Op diverse plaatsen in de organisatie zullen in de regel contracten worden gesloten met
leveranciers. Dat zal niet alleen binnen de afdeling Inkoop plaatsvinden, maar ook binnen
afdelingen als P&O en ICT. In het inkoopbeleid moet staan voor welke aanbestedingen
gebruik mag of moet worden gemaakt van een e-tendering system, bijvoorbeeld omdat het
risicovolle aanbestedingen zijn, die zorgvuldig moeten worden doorlopen en waarvan een
volledig aanbestedingsdossier moet worden opgemaakt. Uiteraard wordt het inkoopbeleid
periodiek (jaarlijks) bijgesteld en aangepast, waardoor ook de aanbestedingen, waarbij
gebruik moet worden gemaakt van e-tendering, periodiek worden geactualiseerd.
Indien in het inkoopbeleid de aanbestedingen, waarbij het e-tendering system moet worden
gebruikt, niet worden vermeld, zal dit in de praktijk leiden tot gebruik van het e-tendering
system op een ad hoc basis. Bij gevolg vinden ook de hiervan afgeleide activiteiten, zoals het
volgen van een training, op een ad hoc basis plaats.
Leveranciers
Van leveranciers wordt verwacht dat zij bij een aanbesteding op elektronisch wijze zaken
willen doen met de inkopende organisatie. Leveranciers zullen het RFI/ RFP elektronisch
ontvangen of op moeten vragen. Vervolgens moeten zij daar elektronisch op reageren. Er
moet daarom een procedure zijn, die doorlopen moet worden aan het begin van elke
aanbesteding waar e-tendering wordt toegepast, waardoor (potentiële en bestaande)
leveranciers op de hoogte worden gebracht en voor hen duidelijk wordt wat er van hen wordt
verwacht. Eventueel moet er ook een training zijn, die leveranciers bekend maakt met e-
tendering.
Personeel & organisatie
Zodra in het inkoopbeleid is beschreven voor welke aanbestedingen gebruik mag of moet
worden gemaakt van het e-tendering system, moet ook bepaald zijn wie (functionaris,
medewerker) die aanbestedingen gaan uitvoeren. Deze medewerkers moeten uiteraard bekend
zijn met het gebruik van het e-tendering system en bijvoorbeeld een training volgen. Op zich
hoeft er geen wijziging in de organisatie te worden doorgevoerd: degene die in het verleden
bezig waren met aanbestedingen, zullen gewoon de aanbestedingen blijven uitvoeren, waarbij
in sommige gevallen een e-tendering system wordt gebruikt ter ondersteuning.
Om het e-tendering systeem gebruiksklaar te houden, moet er ook een (beperkte)
beheersorganisatie zijn, waarin het functioneel en technisch beheer voor het e-tendering
72
systeem is ondergebracht. Zoals eerder vermeld kan ook met een e-tendering service worden
gewerkt. In dat geval kan worden volstaan met een kleinere (tot geen) beheersorganisatie.
Procedures & methoden
Procedureel moet worden vastgelegd in welke gevallen een aanbesteding moet worden
ondersteund met een e-tendering system. Deze procedure wordt gebruikt om in het
inkoopbeleid de aanbestedingen te kunnen opsommen, waarbij een e-tendering system mag of
moet worden gebruikt. Als deze aanbestedingen niet in het inkoopbeleid worden vermeld, kan
de procedure elke keer als er een aanbesteding wordt opgestart, worden gebruikt. Op dat
moment wordt dan helder of de aanbesteding met het e-tendering system mag of moet worden
ondersteund.
Mogelijke criteria, die bepalen of een aanbesteding met een e-tendering system moet worden
ondersteund, zijn:-
·
de complexiteit van de aanbesteding: hoe complexer de aanbesteding (los gezien van
hetgeen wordt aanbesteed), des te verstandiger is het om een e-tendering system te
gebruiken (procesefficiëntie, minder fouten, gelijkwaardiger behandeling van
leveranciers, enzovoort).
·
de mate waarin een aanbesteding risicovol is: hier moet bij risico's gedacht worden aan
slechte PR (denk aan de bouwfraude) of uitloop van de aanbesteding. Hoe risicovoller
de aanbesteding, des te verstandiger is het om een e-tendering system te gebruiken
(minder procedurele fouten, heldere audit trail, enzovoort).
Ook moet er een beschrijving komen, die aangeeft hoe aanbestedingen moeten worden
doorlopen met het e-tendering system. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om richtlijnen met
betrekking tot het aantal leveranciers dat een RFI/RFP ontvangt of de wijze waarop de
beoordeling plaatsvindt (wel of geen toepassing van knock-out criteria). In de praktijk kan
hiervoor de beschrijving worden gehanteerd, zoals die geldt voor `normale' aanbestedingen.
Systemen
Uiteraard moet er met een e-tendering system worden gewerkt, dat dus klaar voor gebruik
moet staan. Dit kan tot gevolg hebben dat er eerst een e-tendering system moet worden
geselecteerd en aangeschaft. Zoals eerder vermeld kan ook met een e-tendering service
worden gewerkt, waardoor er geen sprake is van eenmalige aanschafkosten die wel gelden bij
de aanschaf van een systeem. In (AMR, 12-2001) staat een overzicht vermeld van e-tendering
systemen en services.
Er is bovendien geen grote noodzaak om het e-tendering system te integreren met andere,
reeds in gebruik zijnde systemen binnen de desbetreffende inkopende organisatie. Immers, het
e-tendering system ondersteunt een aanbesteding, maar niet zo ver dat er zonder menselijke
interventie- een contract met één of meer leveranciers uitrolt. De inkopende organisatie zal op
zeker moment gaan onderhandelen met leveranciers op de short list en de voortgang daarvan
bijhouden in het e-tendering system. Op zeker moment zijn de onderhandelingen afgerond en
wordt het contract opgemaakt en ondertekend. De gegevens die mogelijkerwijs moeten
worden uitgewisseld met andere, reeds in gebruik zijnde systemen, betreffen hoofdzakelijk de
gecontracteerde leveranciers en de bijbehorende contracten. Aangezien deze
gegevensuitwisseling (zeker in het begin) niet al te intensief is, kunnen deze gegevens ook
73
handmatig in een ander systeem worden ingevoerd. Op het moment dat de intensiviteit
toeneemt, kan altijd nog een interface worden ontwikkeld.
Prestatie-indicatoren
Tot slot moet een aantal prestatie-indicatoren zijn gedefinieerd en geoperationaliseerd,
waarmee de effecten van e-tendering zichtbaar kunnen worden gemaakt. Immers, op zeker
moment heeft een inkopende organisatie haar goedkeuring uitgesproken om e-tendering in te
gaan voeren en te gaan gebruiken. Deze goedkeuring is veelal verkregen op basis van een
business case, waarin de verwachte, structurele effecten beschreven staan en zijn afgezet
tegen de invoering. Een organisatie kan er voor gekozen hebben om alleen de belangrijkste
van deze verwachte, structurele effecten in de business case te beschrijven. Het is belangrijk
om een aantal prestatie-indicatoren te definiëren en te operationaliseren, zodat gemeten kan
worden of de in de business case beschreven effecten ook daadwerkelijk worden gerealiseerd.
Afhankelijk van de effecten die in de business case staan beschreven, kan bijvoorbeeld
gedacht worden aan prestatie-indicatoren als het gemiddelde aantal uren dat door
medewerkers op een aanbestedingsproject wordt geboekt of het aantal ontvangen klachten
over (een gebrek aan) objectiviteit, die de inkopende organisatie van leveranciers ontvangt.
Enkele do's en don'ts voor e-tendering
·
Verwar e-tendering niet met e-reverse auctioning: bij e-reverse auctioning kunnen
leveranciers tegen elkaar opbieden en ontstaat er dus een interactieve competitie. Bij e-
tendering bieden leveranciers niet tegen elkaar op, maar brengen (in principe) eenmalig
een offerte uit.
·
Verwar e-tendering niet met e-sourcing: in de dagelijkse inkooppraktijk wordt geregeld
gesproken over e-sourcing en dan blijkt dat men daar datgene onder verstaat, dat in dit
proefschrift met e-tendering wordt aangeduid. Los van welk begrip nu het beste is, houd
er rekening mee dat e-sourcing en e-tendering in de dagelijkse inkooppraktijk soms als
synoniemen worden gebruikt.
·
Start met e-tendering door gebruik te maken van een e-tendering service: met een e-
tendering service kan hetzelfde worden bereikt als met een e-tendering system, maar is
er geen sprake van eenmalige aanschafkosten en kan er bij tegenvallende resultaten-
afscheid worden genomen van de e-tendering service. Op het moment dat het gebruik
van een e-tendering service bevalt en de inkopende organisatie voor meer
aanbestedingen deze service wil gebruiken, dan is het verstandig om te bepalen wat het
verstandigst is: of het gebruik blijven maken van een e-tendering service of het
aanschaffen van een e-tendering system, dat (beter) op maat kan worden gesneden van
de inkopende organisatie en de aanbestedingen die het moet ondersteunen.
74
5. E-reverse auctioning
5.1. Beschrijving en toepassingsvarianten
In hoofdstuk 3 is beschreven hoe e-sourcing in de specificatiefase een rol kan spelen bij het
identificeren van nieuwe leveranciers, producten en/of diensten. In hoofdstuk 4 is beschreven
hoe e-tendering kan worden ingezet bij het (nader) selecteren van leveranciers. Ook in de
(nadere) contracteringsfase kan gebruik worden gemaakt van internet-technologie. De vorm
van e-procurement in deze fase heet e-reverse auctioning, soms kortweg e-auctioning
genoemd. In dit hoofdstuk wordt toegelicht wat e-reverse auctioning is en hoe het kan worden
ingezet in de (nadere) contracteringsfase.
Auctioning (veilen) is het proces waarbij een leverancier bepaalde producten of diensten te
koop aanbiedt aan diverse inkopende organisaties, waarbij deze inkopende organisaties een
bod kunnen uitbrengen op deze producten of diensten. Hierdoor ontstaat er een interactieve
competitie. Een belangrijk onderdeel van het bod is de prijs die wordt geboden. Afhankelijk
van de veilingregels zal tijdens een veiling de prijs toenemen (inkopende organisaties bieden
tegen elkaar op) of zal de prijs afnemen (de prijs is in aanvang hoog en daalt, totdat een
inkopende organisatie de prijs accepteert). Gebaseerd op de veilingregels kan vervolgens een
overeenkomst tot stand komen tussen de leverancier en een inkopende organisatie. Als
internet-technologie wordt ingezet om het veilen te ondersteunen, dan wordt gesproken over
e-auctioning. In dat geval speelt de veiling zich veelal af op een website, waar leverancier en
inkopende organisaties op in kunnen loggen en waar de veiling zich (volgens de
veilingregels) voltrekt. Het grote verschil met de fysieke veiling is dat de inkopende
organisatie het product of de dienst tijdens de veiling niet kan zien46. Geografisch kunnen de
leverancier en inkopende organisaties zich op verschillende plaatsen bevinden.
E-reverse auctioning is in feite het spiegelbeeld van e-auctioning. E-reverse auctioning is
namelijk het proces waarbij een inkopende organisatie een bepaalde behoefte aan producten
of diensten kenbaar maakt aan verschillende leveranciers, waarbij deze leveranciers tijdens
een veiling (en dus met interactieve competitie) een bod kunnen uitbrengen om deze behoefte
in te vullen. Ook hier is de prijs een belangrijk onderdeel van het bod, waarbij deze prijs
tijdens een e-reverse auction kan afnemen (leveranciers bieden tegen elkaar op) of kan
toenemen (de prijs is in aanvang laag en stijgt, totdat een leverancier de prijs accepteert)
(Harris, 2001).
E-reverse auctioning kan worden gebruikt in vier inkoopsituaties, namelijk:-
·
het gebruiken van een e-reverse auction tijdens het tactische inkoopproces. In dit geval
is er voorafgaande aan de e-reverse auction al met diverse leveranciers over tal van
zaken overeenstemming bereikt en wordt de e-reverse auction ingezet om tot slot ook
nog overeenstemming over de prijs (en eventueel nog andere zaken) te verkrijgen47. Een
e-reverse auction wordt dan dus gezien als het sluitstuk van het tactische inkoopproces.
46 Volledigheidshalve wordt telkens gesproken over `producten en diensten', maar in de dagelijkse
praktijk betreft het veelal producten.
47 Er zijn e-reverse auctioning systems die zogenaamde multi attribute events ondersteunen, waarbij het
beste bod wordt bepaald op basis van meer criteria (zie (AMR, 12-2001)). In de praktijk wordt vaak
gewerkt met single attribute events: het beste bod wordt dan bepaald door de prijs.
75
Na de e-reverse auction kan het contract met de leverancier(s) met het beste bod48
worden opgemaakt en ondertekend. Dit is weergegeven met de witte pijlen in
inkoopsituaties 1 en 5 van figuur 5.1 (die gebaseerd is op figuur A.8 uit appendix A).
·
het gebruiken van een e-reverse-auction tijdens het operationele inkoopproces. In dit
geval wordt een e-reverse auction ingezet om het completeerproces (zie appendix A) te
doorlopen. Er liggen in dit geval al raamcontracten met diverse leveranciers, die enige
tijd geleden reeds zijn gecontracteerd. Omdat er nu bijvoorbeeld een operationele
behoefte is, die moet worden ingevuld, wordt een e-reverse auction opgestart met deze
reeds gecontracteerde leveranciers. Door de e-reverse auction wordt duidelijk welke
van de leveranciers op dit moment in staat zijn om de operationele behoefte in te vullen
en tegen welke prijs. De basisprijs is mogelijk reeds vastgelegd in het raamcontract,
maar kan wellicht nog veranderen als gevolg van bijvoorbeeld een andere marktsituatie.
Dit is weergegeven met de witte pijlen in inkoopsituaties 2 en 4 van figuur 5.1.
In alle inkoopsituaties is er sprake van het gebruiken van e-reverse auctioning in de (nadere)
contracteringsfase.
wacht
toekomstige behoefte
operationele behoefte
moet een afroep- of
is er een bruikbaar
raamcontract
afroepcontract
worden gemaakt?
of bruikbare NOK?
ja
nee
ja
moet een NOK
is er een bruikbaar
nee
nee
worden gemaakt?
raamcontract?
nee
ja
ja
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
1
3
4
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren
bestellen
bewaken nazorg
specificeren selecteren contracteren
2
5
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
Figuur 5.1: Inkoopsituaties en e-reverse auctioning
Het vertrekpunt van een e-reverse auction is vaak een zeer concreet Programma van Eisen
alsmede condities en voorwaarden over het te sluiten contract. Over dit Programma van Eisen
48 Merk op dat het beste bod, zoals dat in deze zin is bedoeld, afkomstig kan zijn van een andere
leverancier dan de leverancier met het beste bod in de e-reverse auction. Het betreft hier de leverancier
die het beste bod heeft, op basis van alle beoordelingscriteria die deels voor en deels tijdens de e-
reverse auction zijn gehanteerd.
76
en deze condities en voorwaarden valt dan niet (meer) te onderhandelen, omdat dit het proces
zou compliceren (Emiliani, 2001). Condities en voorwaarden kunnen hierbij betrekking
hebben op (Emiliani, 2000) (Emiliani, 2001):-
·
het aanbod: verplicht de inkopende organisatie zichzelf om te kopen of is het slechts
een prijsovereenkomst?
·
de prijzen: blijven de prijzen hetzelfde als slechts 10% wordt afgenomen van de
leverancier? reduceren de prijzen als meer dan 100% wordt afgenomen?
·
acceptatie van condities en voorwaarden: moeten alle leveranciers alle condities en
voorwaarden accepteren?
·
betalingstermijnen: wanneer wordt betaald?
·
voorraden: wie houdt voorraden aan en betaalt ze?
·
claims: wanneer kan een leverancier een claim verwachten en met welke omvang?
·
contractstart: wanneer begint het contract en is er sprake van een infaseerperiode?
·
contractbeëindiging: kan de inkopende organisatie het contract elk moment beëindigen?
E-reverse auctioning maakt het vervolgens mogelijk om het onderhandelen in een kort
tijdsbestek te doorlopen, waarbij dit onderhandelen zich voornamelijk beperkt tot het
aanbieden van een prijs (Smeltzer, 2000) (Wang, 2002). Hoewel in theorie over meer dan
alleen de prijs kan worden onderhandeld, ligt bij de meeste e-reverse auctions de nadruk op
het overeenkomen van de prijs (al dan niet in combinatie met het aantal te leveren producten)
(Tully, 2000). Er zijn wel ontwikkelingen die inspelen op het toepassen van e-reverse
auctioning, waarbij duidelijk meer dan alleen de prijs wordt meegenomen (Scannell, 2001).
De leveranciers, die in de selectiefase zijn geselecteerd (bijvoorbeeld met e-tendering) of die
al een raamcontract hebben, worden uitgenodigd om deel te nemen aan een e-reverse auction.
De leveranciers krijgen tot het einde van de e-reverse auction de gelegenheid om hun bod uit
te brengen. Tijdens de e-reverse auction kunnen leveranciers in de meeste gevallen on line
zien wat het beste bod tot dat moment is (een zogenaamde open e-reverse auction49 (Wang,
2002)), ze kunnen echter veelal niet achterhalen van wie dat bod is en wie de andere
leveranciers zijn. In figuur 5.2 is het prijsverloop aangegeven van een e-reverse auction, waar
de prijs het beste bod bepaalt.
Bij een e-reverse auction wordt vaak gesproken over (Emiliani, 2002):-
·
`historic price' (of `base price' of `current price'): de bestaande, historische prijs;
·
`reserve price' (of `desired price'): een prijs onder de historic price, die aangeeft onder
welk prijsniveau de inkopende organisatie van leverancier wil overschakelen (van de
bestaande naar de nieuwe leverancier). Het verschil tussen de historic en reserve price
betreft dus in feite de `switching costs'.
·
`lowest bid': de laagste prijs die door een leverancier tijdens de e-reverse auction is
geboden.
Bij gevolg kan er ook gesproken worden over `gross savings' (=historic price-lowest bid) en
`net savings' (=gross savings-losses), waarbij losses bijvoorbeeld betreffen:-
49 Naast open e-reverse auctions bestaan er ook `closed e-reverse auctions' (ook wel `sealed-bid e-
reverse auctions' genoemd (Wang, 2002)). In dat geval kan een leverancier een bod uitbrengen, dat niet
wordt gecommuniceerd naar andere leveranciers. In feite is er dan geen sprake van interactieve
competitie, maar van e-tendering.
77
·
direct losses als gevolg van het niet selecteren van het laagste bod, het veranderen van
prijzen na de e-reverse auction, het niet (alles) kopen van de leverancier als gevolg van
veranderde productieschema's, enzovoort;
·
indirect losses als gevolg van het toenemen van transportkosten, het toenemen van
voorraden door het toenemen van doorlooptijden, het kwalificeren van de nieuwe
leverancier, enzovoort (Emiliani, 2002).
De net savings liggen veelal 10% tot 50% lager dan de gross savings volgens (Emiliani,
2000).
Figuur 5.2: Het prijsverloop tijdens een e-reverse auction
Merk op het in principe mogelijk is dat de inkopende organisatie zelf deelneemt aan een e-
reverse auction en zogenaamde `phantom bids' uitbrengt, om de leveranciers te prikkelen (die
niet weten dat de inkopende organisatie achter zo'n bid zit). Het spreekt voor zich dat deze
wijze van handelen van de hand moet worden gewezen.
Een e-reverse auction bestaat dus uit drie fasen:-
·
voorbereiding, waarbij het Programma van Eisen, de condities en voorwaarden worden
opgesteld. In deze fase worden ook de leveranciers geselecteerd en uitgenodigd om aan
de e-reverse auction deel te nemen. In feite betreft het dus de (nadere) specificatie- en
(nadere) selectiefase van het tactische inkoopproces (of van het completeerproces). In
sommige gevallen omvat de voorbereiding ook een proef e-reverse auction, zodat de
leveranciers volledig op de hoogte zijn.
·
installatie en uitvoering, waarbij eerst de technische set up voor de e-reverse auction
wordt gerealiseerd. Ook de planning wordt in deze fase gedetailleerd en
gecommuniceerd met leveranciers. In deze fase wordt de e-reverse auction ook
uitgevoerd.
78
·
afronding, waarbij het contract met de `winnende' leverancier eventueel nog verder
wordt uitgewerkt en vervolgens wordt ondertekend (Harris, 2001). De duur en de
(arbeids)kosten van deze fase zijn sterk afhankelijk van de voorbereiding van de e-
reverse auction.
Diverse veilingtypes
Met de groei van het aantal e-reverse auctions is ook een grote variatie ontstaan in de manier
waarop een e-reverse auction wordt afgehandeld. Afhankelijk van de wijze waarop de prijs tot
stand komt, worden verschillende veilingtypes onderscheiden. Hieronder staan de meest
gangbare definities van enkele veilingtypes opgesomd volgens
www.agorics.com/library/auctions en (Wang, 2002) (uitgaande van e-reverse auctioning,
want bij e-auctioning zijn de definities net het tegenovergestelde).
English Auction
Dit is het meest voorkomende veilingtype. Leveranciers bieden steeds lagere prijzen voor het
product dat ze aanbieden aan de inkopende organisatie. Het proces van bieden stopt wanneer
een van tevoren bepaalde tijdsperiode verstreken is. Het product wordt geleverd door de
laagste bieder tegen het laatste bod dat door hem is uitgebracht. Bij de English Auction kan
sprake zijn van de zogenaamde `winner's curse': door enthousiasme of onervarenheid wordt
door de leverancier een te laag bod uitgebracht (Stephens Inc, 2001).
Vickrey Auction
De Vickrey Auction (genoemd naar de Nobelprijswinnaar William Vickrey) is vergelijkbaar
met de English Auction: het verschil is dat de laagste bieder het product mag leveren tegen
het bod van de op één na laagste bieder. Op die manier worden bieders gestimuleerd om te
bieden wat ze denken dat het product waard is zonder teveel af te gaan op de geboden prijzen
van concurrerende bieders.
Yankee Auction
Yankee Auctions zijn ontwikkeld voor de situatie dat een inkopende organisatie een aantal
identieke producten wil inkopen. Hij geeft de maximumprijs (de aanvangsprijs) op en het
exacte aantal producten dat moet worden ingekocht. De leveranciers bieden op de
aanvangsprijs of daaronder en geven daarbij het aantal producten aan dat ze voor die prijs
willen verkopen. Aan het einde van de veiling krijgen de laagste bieders het recht om de door
hen opgegeven aantallen te verkopen tegen de prijs die ze geboden hebben. Het aantal bieders
dat wint wordt bepaald door het principe `zolang er nog behoefte is': zolang er na de laagste
bieder nog producten nodig zijn, wint ook de bieder met het op één na laagste bod zijn deel en
zo verder, totdat de behoefte van de inkopende organisatie is ingevuld.
Dutch Auction
De Dutch Auction is min of meer het omgekeerde van een English Auction. De aanvangsprijs
is erg laag en wordt vervolgens in kleine stapjes verhoogd, totdat een leverancier aangeeft dat
hij de gevraagde producten of diensten tegen de dan geldende prijs wil leveren.
Voor meer informatie wordt verwezen naar www.agorics.com/library/auctions.
79
5.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied
In deze paragraaf worden de verwachte, structurele effecten opgesomd, die ontstaan door het
gebruiken van e-reverse auctioning. De grootte van de effecten hangt enerzijds af van de
bestaande situatie, waarin een organisatie zich bevindt. Immers, hoe `slechter' de bestaande
situatie, des te groter de verwachte effecten (vaak tevens gepaard gaande met een complexere
invoering). De grootte van de effecten hangt anderzijds af van het toepassingsgebied, zijnde
dat deel van het inkoopvolume waar e-reverse auctioning kan worden toegepast. Naarmate e-
reverse auctioning op een groter deel van het inkoopvolume kan worden toegepast en het
toepassingsgebied dus groter wordt, des te groter de effecten zijn. Het toepassingsgebied
wordt eveneens in deze paragraaf beschreven.
De effecten in deze paragraaf worden in een willekeurige volgorde opgesomd. Alhoewel door
de onderzoeker gestreefd is naar volledigheid, kan volledigheid niet worden vastgesteld (van
Eijndhoven, 1997). Mogelijkerwijs ontbrekende effecten kunnen aan de onderstaande effecten
worden toegevoegd en worden meegenomen in de EPOS-methode, die in hoofdstuk 8 wordt
beschreven.
5.2.1 Te bereiken effecten
Door toepassing van e-reverse auctions kunnen de volgende effecten worden bereikt:-
·
lagere inkoopprijzen (Emiliani, 2000) (Neef, 2001) (de Boer, 2002) (Davila, 2003):
indien e-reverse auctions op de goede wijze worden toegepast, kunnen aanzienlijk
lagere inkoopprijzen worden bedongen dan zonder e-reverse auctions. Met e-reverse
auctions kan namelijk goed ingespeeld worden op overschot / overcapaciteit in de
leveranciersmarkt. Door op een leveranciersmarkt, waar sprake is van overschot /
overcapaciteit, een e-reverse auction op te starten, zullen de leveranciers tegen elkaar op
gaan bieden, waarbij deze leveranciers er `alles' aan zullen doen om de opdracht van de
inkopende organisatie te verkrijgen. Zo doende komt de leverancier voor een deel van
zijn overschot / overcapaciteit af. De lagere prijzen ontstaan bijvoorbeeld, omdat
leveranciers niet meer verkopen met de kostprijs als referentiepunt, maar met het
variabele deel van de kostprijs als referentiepunt, omdat het vaste deel van de kostprijs
reeds is uitgegeven (`sunk costs'). Met name als een aanzienlijk deel van het
inkoopvolume van een organisatie wordt ingekocht op markten, waar de prijzen,
capaciteiten, voorraden en dergelijke sterk fluctueren, kan dit effect groot zijn. (AMR,
12-2001) geeft aan dat afhankelijk van het inkooppakket- besparingen van 5% tot 30%
worden gerealiseerd. Dit effect wordt door (AMR, 12-2001) ook betiteld als `the no. 1
driver for e-reverse auctions'. (Aberdeen, 2001) noemt besparingen van 5% tot 20%.
Leveranciers van e-reverse auctioning systems of services claimen besparingen van
10% tot 50% (Commerce One, 2001), (Ariba, 2001), (eBreviate, 2001), (FreeMarkets,
2001). Bij Siemens is 25% bespaard op een ge-e-reverse-auctioned inkoopvolume van
1 biljoen (Financial Times, 19-06-02). Bij Shell zijn tijdens circa 500 e-reverse
auctions besparingen gerealiseerd van 14% tot 15% (CIPS, 09-2001). Bij een anonieme
organisatie in de luchtvaartindustrie is 12% op de kosten van een primair inkooppakket
bespaard (Smeltzer, 2000). US Postal Service heeft op een leasecontract van 5000
trucks 12,5% bespaard, waarbij de kwaliteit is toegenomen en het Amerikaanse leger
heeft elektrische onderdelen voor patriot-raketten gekocht voor een inkoopprijs die 35%
lager lag dan wat ze voorheen betaalde (Harris, 2001). Procter & Gamble hebben met
een e-reverse auction voor `potato flakes' en `expatriate relocation services' 29%
respectievelijk 30% bespaard (Neff, 2000). Bij GDA wordt gesproken over besparingen
80
van 10% tot 15% (SupplyManagement, 03-2001). Deze besparingen betreffen veelal de
gross savings, de net savings (als gevolg van losses) komen vaak uit tussen 0% en 10%
(Emiliani, 2002).
·
kortere doorlooptijd van (prijs-)onderhandelingen (Neef, 2001): in veel gevallen wordt
het tactische inkoopproces doorlopen, waarbij op het einde met de resterende
leveranciers `nog even goed' over de prijs wordt onderhandeld. Meestal gebeurt dat
door leveranciers één of meer keer uit te nodigen en met hen te spreken over de prijs.
De doorlooptijd van deze (prijs-)onderhandelingen is veelal vrij lang (weken tot
maanden), vanwege het feit dat diverse agenda's op elkaar moeten worden afgestemd
(Emiliani, 2000). Door middel van een e-reverse auction kan de doorlooptijd van (prijs-
)onderhandelingen sterk worden gereduceerd, omdat binnen een vooraf
gecommuniceerde, korte tijdsperiode de (prijs-)onderhandelingen plaatsvinden
(Emiliani, 2000). Opgemerkt wordt dat de onderhandelingen veelal enkel op de prijs
zijn gericht, maar in principe ook andere aspecten kunnen bevatten. Dit betreft dan vaak
wel aspecten, die kwantitatief van aard zijn (te leveren aantal, levertijd, enzovoort),
opdat het e-reverse auctioning system kan berekenen welke leverancier het beste bod
heeft gedaan. Naarmate een organisatie meer aanbestedingen doorloopt, die geschikt
zijn voor een e-reverse auction, des te groter is dit effect. Ook indien e-reverse
auctioning wordt gebruikt in het operationele inkoopproces (het completeerproces) is er
sprake van kortere doorlooptijden, te meer omdat de betrokken leveranciers reeds
bekend zijn met het werken met e-reverse auctions binnen het completeerproces.
Naarmate het completeerproces vaker wordt doorlopen, voor producten en diensten die
geschikt zijn voor een e-reverse auction, des te groter is dit effect.
·
verhoogde efficiëntie: dit effect is rechtstreeks te koppelen aan het vorige effect. Omdat
de onderhandelingen in een korte tijdsperiode plaatsvinden, neemt niet alleen de
doorlooptijd af, maar ook de tijd die in de (prijs-)onderhandelingen moet worden
gestoken. Zonder e-reverse auctions kosten (prijs-)onderhandelingen in het tactische
inkoopproces toch al snel een paar uur per gesprek met een leverancier, waarbij het
gehele onderhandelingsproces een paar weken duurt. Er moet immers met diverse
leveranciers worden gesproken en veelal wordt met elke leverancier ook nog minstens
twee keer gesproken. Met e-reverse auctions kosten de (prijs-)onderhandelingen een
paar uur voor alle leveranciers, waarbij het onderhandelingsproces ook slechts die paar
uur duurt. Dit geldt bij het gebruiken van e-reverse auctioning zowel in het tactische als
in het operationele inkoopproces. Natuurlijk moet zo'n e-reverse auction goed worden
voorbereid, maar dat geldt ook voor de normale, fysieke onderhandelingen met
leveranciers. Met een e-reverse auction worden leveranciers gedwongen om hun
producten, condities en voorwaarden concreet en accuraat te specificeren, in een door
de inkoper bepaald formaat, waarbij een fors deel van deze condities en voorwaarden al
voorafgaande aan de e-reverse auction is afgetimmerd. Offertes (boden) worden
daardoor beter en sneller vergelijkbaar en inkopers kunnen gemakkelijker de beste
leverancier en zijn offerte (bod) selecteren. Naarmate een organisatie meer
aanbestedingen of vaker het completeerproces doorloopt, voor inkooppakketten,
producten en/of diensten, die geschikt zijn voor een e-reverse auction, des te groter is de
verhoogde efficiëntie.
·
verbeterd gebruik van raamcontracten: door e-reverse auctions operationeel te
gebruiken kunnen bestaande raamcontracten beter worden benut. Door een e-reverse
auction op te starten met de leveranciers, die een raamcontract hebben, kan snel een
nadere overeenkomst worden afgesloten met betrekking tot een product of dienst. Dit
voorkomt dat medewerkers -buiten bestaande contracten om- zelf gaan inkopen,
hetgeen veelal leidt tot hogere inkoopprijzen. Forrester Research heeft becijferd dat
81
gemiddeld 9 tot 23% meer wordt uitgegeven, indien niet van raamcontracten gebruik
wordt gemaakt. Het is niet bekend of dit percentage alleen betrekking heeft op de
inkoopprijs of ook op de inkoopproceskosten, die uiteraard ook toenemen zodra buiten
bestaande contracten om wordt ingekocht. Naarmate er meer raamcontracten zijn, die
beter gebruikt kunnen worden, en naarmate deze raamcontracten meer van het gehele
inkoopvolume van een organisatie afdekken, is dit effect dus groter.
·
verhoogde interne klanttevredenheid: door e-reverse auctions binnen het kader van
bestaande raamcontracten te gebruiken, kunnen behoeften van interne klanten sneller,
zorgvuldiger en goedkoper worden ingevuld. Sneller, omdat met een e-reverse auction
snel bij bekende leveranciers, die op de hoogte zijn van het gebruik van e-reverse
auctions, een offerte kan worden aangevraagd. Zorgvuldiger, omdat bij het verstrekken
van een opdracht aan zo'n leverancier, dit geschiedt binnen de kaders van het met deze
leverancier afgesloten raamcontract. Goedkoper, omdat zoals eerder vermeld- het juist
gebruiken van e-reverse auctioning in het operationele inkoopproces leidt tot lagere
inkoopprijzen.
·
verhoogde markttransparantie: door gebruik te maken van een e-reverse auction neemt
de markttransparantie toe, omdat alle leveranciers over dezelfde informatie van de
inkopende organisatie beschikken en precies kunnen volgen wat de aangeboden prijzen
zijn. Bij de inkopende organisatie ontstaat zo doende een beter beeld van de `ware'
marktprijs (Smeltzer, 2000) (Emiliani, 2000). Soms wordt dit beeld gebruikt als
startpunt bij latere fysieke onderhandelingen of als startpunt voor een tweede e-reverse
auction (AMR, 12-2001).
·
meer competitie: door een e-reverse auction kan de competitie onder leveranciers sterk
toenemen, soms alleen al omdat leveranciers zich opgejaagd voelen en daarom een
lager (of zelfs te laag) bod uitbrengen. Leveranciers kunnen er bijvoorbeeld ook bewust
voor kiezen om op de korte termijn verlies te nemen in ruil voor een groter
marktaandeel of een stijgend verkoopvolume (omzet). Indien gebruik wordt gemaakt
van de diensten van een e-reverse auction service provider, voegt deze derde ook vaak
(nieuwe) leveranciers toe aan de e-reverse auction om de competitie te verhogen (AMR,
12-2001).
·
professionelere inkoopfunctie (Harris, 2001): het toepassen van e-reverse auctions als
vorm van e-procurement leidt mits het juist wordt toegepast- tot het ontstaan van het
beeld bij leveranciers, inkopende organisatie en klanten van de inkopende organisatie
dat eigentijdse middelen worden ingezet om het inkoopproces te professionaliseren.
·
verstoorde relatie met leveranciers (Neef, 2001): het toepassen van e-reverse auctions
kan de relatie met leveranciers ook verstoren (Harris, 2001) (SupplyManagement, 03-
2001). Onafhankelijk van het feit of een leverancier wel of niet geselecteerd wordt, kan
het leiden tot het degraderen van bestaande en het ontmoedigen van het opbouwen van
nieuwe competenties bij zowel de inkopende organisatie als de leveranciers (Fujimoto,
1999) (Emiliani, 2002). Leveranciers kunnen het toepassen van e-reverse auctions ook
als onethisch ervaren (Emiliani, 2002, 2).
·
beter zicht op toekomst: sommige e-reverse auctioning systems bieden ook de
mogelijkheid om lopende en toekomstige e-reverse auctions te registreren en deze
registratie open te stellen voor hun leveranciers. Hierdoor zijn de leveranciers beter op
de hoogte over wat nog komen gaat en kunnen zij daar eventueel op anticiperen,
hetgeen weer in het belang van de inkopende organisatie kan zijn (GDA, 2001).
5.2.2 Toepassingsgebied
82
De in paragraaf 5.2.1 genoemde effecten treden uiteraard alleen op bij dat deel van het
inkoopvolume waar e-reverse auctioning wordt toegepast: het toepassingsgebied. Naarmate e-
reverse auctioning op een groter deel van het inkoopvolume wordt toegepast en het
toepassingsgebied dus groter wordt, des te groter de effecten zijn.
Afgeleid van de genoemde effecten kan het toepassingsgebied als volgt worden omschreven:-
·
het deel van het inkoopvolume (inkooppakket, product of dienst) dat wordt betrokken
van leveranciersmarkten, die gekenmerkt worden door prijsfluctuaties,
voorraadfluctuaties, overschotten/tekorten en/of overcapaciteit/ondercapaciteit (in het
tactische of operationele inkoopproces) (Emiliani, 2000) (Archer, 2000) (Honée, 2002);
·
het deel van het inkoopvolume waarin veel tijd wordt gespendeerd aan (prijs-
)onderhandelingen, in het tactische of in het operationele inkoopproces;
·
het deel van het inkoopvolume waarin (prijs-)onderhandelingen veel doorlooptijd
kosten, in het tactische of in het operationele inkoopproces;
·
het deel van het inkoopvolume dat in raamcontracten is ondergebracht en waarover
medewerkers ontevreden zijn voor wat betreft de snelheid waarmee een behoefte wordt
ingevuld;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor de `ware' marktprijs geweten moet worden;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor meer competitie wordt gewenst/geëist
(tactisch of operationeel);
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor er voldoende leveranciers in de
leveranciersmarkt zijn (Emiliani, 2000) (en het toeleverrisico dus laag is);
·
het deel van het inkoopvolume waarin de relatie met de leveranciers door een e-reverse
auction verstoord kan raken (hoe kleiner, hoe beter);
·
het deel van het inkoopvolume waar de inkopende organisatie meer macht heeft dan
haar leveranciers (Emiliani, 2000).
Het bovenstaande is op één uitzondering na (de enalaatste)- op een zodanige wijze
geformuleerd, dat geldt hoe meer, des te groter de effecten van e-reverse auctioning zijn.
Alhoewel er geen fundamentele reden voor lijkt te zijn, worden in de dagelijkse
inkooppraktijk e-reverse auctions met name toegepast bij inkooppakketten of producten en/of
diensten, die op voorhand duidelijk en volledig kunnen worden gespecificeerd (Neef, 2001)
(Honée, 2002) (Wang, 2002). Natuurlijk is het waar dat voor dit soort inkooppakketten,
producten en/of diensten de (nadere) specificatie- en (nadere) selectiefase sneller kunnen
worden doorlopen, zodat eerder kan worden begonnen met een e-reverse auction. Maar ook
voor inkooppakketten, producten en/of diensten, die minder eenduidig of minder volledig te
specificeren zijn, kan na de voorliggende fasen goed te hebben doorlopen- een e-reverse
auction worden toegepast.
De lopende contractverplichtingen spelen ook een rol bij het al dan niet toepassen van een e-
reverse auction voor een inkooppakket, product en/of dienst. Als er geen
contractverplichtingen zijn of als deze aflopen, kan het tactische inkoopproces of het
completeerproces worden doorlopen, waarbij een e-reverse auction kan worden toegepast.
Zodra er wel contractverplichtingen zijn, moet bepaald worden of het loont om deze
contractverplichtingen af te kopen (conform de bepalingen in het contract) en een nieuw
contract te sluiten, al dan niet door middel van e-reverse auctioning.
83
(AMR, 12-2001) schat in dat circa 10% van het inkoopvolume geschikt is voor e-reverse
auctioning. (Goodex, 2001) hanteert zes criteria, op basis waarvan wordt bepaald of een
inkooppakket geschikt is voor een e-reverse auction:-
·
contractuele verplichtingen (hoe minder, hoe beter);
·
standaardisatiegraad (hoe meer, hoe beter);
·
aantal potentiële leveranciers (hoe meer, hoe beter);
·
kwaliteitsrisico's (hoe minder, hoe beter);
·
inkoopvolume op jaarbasis (hoe meer, hoe beter en minimaal 50.000) (Goodex, 2001,
2) ((Honée, 2002) spreekt over minstens 400.000 per jaar.);
·
aantal aanbestedingen per jaar (hoe meer, hoe beter).
(Smeltzer, 2000) noemt eveneens de standaardisatiegraad en het aantal potentiële
leveranciers, maar ook de (verwachte) overcapaciteit. Ook (Hutchinson, 2001) noemt
overcapaciteit (in de zin van `market timing') als een criterium.
5.3 Voorwaarden voor gebruik
Leveranciers
Van de leveranciers wordt verwacht dat zij bereid zijn om mee te doen aan een e-reverse
auction en zich te binden aan de uitkomsten ervan (Smeltzer, 2000). Naarmate de leverancier
meer afhankelijk is van de inkopende organisatie, des te groter is de macht van de inkopende
organisatie om de leverancier te bewegen om mee te doen (Hart, 1998). Ook spelen de
condities en voorwaarden, die door de inkopende organisatie aan de leveranciers worden
opgelegd, een belangrijke rol. Omdat deze condities en voorwaarden vaak de risico's van de
inkopende organisatie minimaliseren, zijn deze vaak moeilijk te accepteren door kleinere
leveranciers (bijvoorbeeld minder dan 200 medewerkers) (Emiliani, 2001), waardoor deze
mogelijkerwijs niet willen participeren in een e-reverse auction. Door middel van een
procedure moeten (potentiële en bestaande) leveranciers worden geïnformeerd en
gemobiliseerd, zodra er een e-reverse auction wordt opgestart. Onderdeel van deze procedure
kan een training van de leveranciers in e-reverse auctioning zijn.
Indien het plaatsen van bestellingen onder raamcontracten geschiedt door middel van de
toepassing van e-reverse auctioning (tijdens het completeerproces), dan moet helder zijn wat
de inkopers tijdens het tactische inkoopproces, dat leidt tot deze raamcontracten, met de
desbetreffende leveranciers moeten overeenkomen (zie ook Procedures & methoden).
Systemen
Bij een e-reverse auction wordt gebruik gemaakt van een e-reverse auctioning system. Zo'n e-
reverse auctioning system ondersteunt de volgende activiteiten:-
·
het definiëren van een e-reverse auction;
·
het beschrijven van de behoefte;
·
het opdelen van de behoefte in `lots' (Emiliani, 2000);
·
het bepalen van het start- en eindtijdstip (en dus ook de tijdsduur) van de e-reverse
auction;
·
het bepalen van de tijdsduurverlengingsregels;
·
het bepalen van het veilingtype;
·
het bepalen van de munteenheid;
·
het vastleggen van het minimale verschil in prijs tussen twee boden;
84
·
het vastleggen van de wijze waarop de behoefte moet worden ingevuld (door één
leverancier of eventueel door meer leveranciers);
·
het selecteren van de leveranciers die mogen deelnemen aan de e-reverse auction;
·
het aankondigen van een e-reverse auction bij de geselecteerde leveranciers;
·
het opstarten, monitoren en beëindigen van een e-reverse auction.
Voor het toepassen van e-reverse auctions kunnen organisaties zelf een e-reverse auctioning
system selecteren en aanschaffen. Organisaties kunnen ook gebruik maken van e-reverse
auction service providers (ook wel `market makers' genoemd (Emiliani, 2000)). Dit zijn
derden die een e-reverse auctioning system in huis hebben om e-reverse auctions mee uit te
voeren. Zij bieden organisaties de mogelijkheid om e-reverse auctions toe te passen met
gebruikmaking van hun systeem. De kosten hiervoor bedragen veelal enkele duizenden euro's
(2000 tot 10.000), eventueel verhoogd met een deel van de gerealiseerde besparing
(Negometrix, 2003), (Goodex, 2002). In de meeste gevallen worden deze zogeheten e-reverse
auction services aangeboden in combinatie met andere e-procurement services, zoals e-
sourcing services en e-tendering services (zie hoofdstuk 3 en 4). Voor een overzicht van e-
reverse auction systems en services wordt verwezen naar (Stephens Inc, 2001) en (AMR, 06-
2002).
Aangezien er geen sprake zal zijn van intensieve gegevensuitwisselingen tussen het e-reverse
auctioning system (van de inkopende organisatie of van de derde) en andere systemen, die al
bestaan binnen de inkopende organisatie, is een interface in de regel niet noodzakelijk.
Organisatie- en inkoopbeleid
Zoals in de eerste paragraaf is beschreven, kan e-reverse auctioning zowel tijdens de
contracteringsfase als tijdens de nadere contracteringsfase worden ingezet. Een inkopende
organisatie zal in haar inkoopbeleid duidelijk moeten maken wie (welke functionaris(sen)) in
welke fase met e-reverse auctioning aan de slag mogen/moeten gaan.
Voor de contracteringsfase is dat op zich vrij duidelijk. De inkopers van de afdeling Inkoop,
waar het tactische inkoopproces wordt uitgevoerd, mogen in de regel gebruik maken van e-
reverse auctioning.
Voor de nadere contracteringsfase is het antwoord op de vraag wie met e-reverse auctioning
aan de slag mogen gaan, minder evident. Immers, het betreft hier een operationele behoefte,
die ergens in de organisatie bij een medewerker ontstaat. Deze medewerker zal er op enig
moment achter komen dat er raamcontracten bestaan, waar hij gebruik van kan maken.
Enerzijds kan de medewerker zelf gebruik maken van e-reverse auctioning. Dat leidt tot een
situatie dat in feite elke medewerker met e-reverse auctioning mag werken. Elke medewerker
is dan `operational auctioneer'. Anderzijds kan de medewerker aankloppen bij een inkoper
van de afdeling Inkoop, die in veel gevallen toch al gebruik maakt van e-reverse auctioning in
de contracteringsfase. De inkoper zou de medewerker kunnen ondersteunen, maar dat heeft
als nadeel dat de inkoper mogelijk een groot deel van zijn tijd kwijt is met het ondersteunen
van medewerkers tijdens het operationele inkoopproces. In dat geval is de inkoper de
operational auctioneer. Uiteraard kan een gulden middenweg worden gevonden, door binnen
de afdeling Inkoop een nieuwe functie operational auctioneer te creëren, die de medewerkers
ondersteunt.
85
In ieder geval moet in het inkoopbeleid in een uitgangspunt worden beschreven welk deel van
de organisatie e-reverse auctioning mag/moet gebruiken.
Personeel & organisatie
In lijn met de uitgangspunten in het inkoopbeleid en hetgeen daar in vermeld moet staan over
het gebruik van e-reverse auctioning, moet de organisatie zijn ingericht.
Indien het gebruik van e-reverse auctioning beperkt blijft tot de afdeling Inkoop, moet bekend
zijn welke functionarissen van de afdeling Inkoop zich met e-reverse auctioning gaan bezig
houden. Indien zo'n functionaris nog niet binnen de afdeling Inkoop is opgenomen,
bijvoorbeeld als het gaat om een nieuwe operational auctioneer specifiek voor de nadere
contracteringsfase, moet deze worden geworven. Bovendien moeten alle functionarissen, die
zich met e-reverse auctioning gaan bezig houden, bekend worden gemaakt met het gebruik
ervan. Indien e-reverse auctioning binnen de gehele organisatie mag worden gebruikt, geldt
dat voor de gehele organisatie.
Om het e-reverse auctioning systeem gebruiksklaar te houden, moet er ook een (beperkte)
beheersorganisatie zijn, waarin het functioneel en technisch beheer voor het e-reverse
auctioning systeem is ondergebracht. Zoals eerder vermeld kan ook met een e-reverse
auctioning service worden gewerkt. In dat geval kan worden volstaan met een kleinere (tot
geen) beheersorganisatie.
Procedures & methoden
Als eerste moet er een procedure zijn, waarmee kan worden bepaald of bij een aanbesteding
voor een zeker inkooppakket of bij een operationele behoefte aan een product of dienst- een
e-reverse auction mag/moet worden toegepast. Deze procedure kan bijvoorbeeld langs het
inkoopjaarplan worden gehaald, waar de geplande aanbestedingen van een zeker jaar in staan,
om te bepalen bij welke aanbestedingen e-reverse auctions zullen worden toegepast.
Om e-reverse auctioning te kunnen gebruiken voor een inkooppakket of een product en/of
dienst, moeten op voorhand het Programma van Eisen, condities en voorwaarden helder zijn
beschreven en zijn overeengekomen met de leveranciers, die meedoen met de e-reverse
auction. Juist omdat in e-reverse auction met name wordt gefocust op kwantitatieve zaken als
prijs, moeten alle andere zaken van tevoren zijn overeengekomen. Om die reden wordt e-
reverse auction ook gepositioneerd als een vorm van e-procurement, die kan worden ingezet
in de (nadere) contracteringsfase: de (nadere) specificatie- en de (nadere) selectiefase zijn dus
al doorlopen, voordat de e-reverse auction wordt opgestart (Smeltzer, 2000)
(SupplyManagement, 03-2001).
Specifiek moet voorafgaande aan een e-reverse auction worden overeengekomen dat de
leveranciers en de inkopende organisatie, die participeren in een e-reverse auction, zich
binden aan de uitkomsten van deze e-reverse auction. Dit voorkomt dat tijdens de afronding,
na de e-reverse auction, de inkopende organisatie of de leverancier nog voor allerlei
verrassingen komt te staan.
Bovengenoemde zaken moeten onderdeel zijn van een checklist, die aangeeft wat
voorafgaande aan een e-reverse auction geregeld moet zijn (bijvoorbeeld door de inkoper bij
het tactische inkoopproces).
86
Er moeten ook beschrijvingen zijn, die helder maken hoe e-reverse auctions mogen/moeten
worden toegepast, onder andere met het oog op risicomanagement. Hierbij moet onder andere
aandacht worden geschonken aan (Emiliani, 2000):-
·
tijdsduurverlengingsregels;
·
veilingtypes;
·
lots;
·
het recht om het beste bod niet te accepteren.
Ook moet vastgesteld worden wie formeel vaststelt dat er een e-reverse auction op een
bepaalde wijze wordt uitgevoerd. Veelal moeten dergelijke beschrijvingen nog worden
ontwikkeld en ingevoerd, voor zowel de contracteringsfase als de nadere contracteringsfase,
indien in beide fasen met e-reverse auctioning mag/moet worden gewerkt.
Prestatie-indicatoren
In de business case, waarmee de goedkeuring is verkregen om e-reverse auctioning in te gaan
voeren en te gaan gebruiken binnen de organisatie, zullen ook de structurele effecten
beschreven staan, die naar verwachting op zullen treden zodra e-reverse auctioning wordt
gebruikt. Een organisatie kan er voor kiezen om alleen de belangrijkste van deze verwachte,
structurele effecten in de business case te beschrijven. Het is belangrijk om een aantal
prestatie-indicatoren te definiëren en te operationaliseren, zodat gemeten kan worden of de in
de business case beschreven effecten ook daadwerkelijk worden gerealiseerd.
Afhankelijk van de effecten die in de business case staan beschreven, kan bijvoorbeeld
gedacht worden aan prestatie-indicatoren als de gerealiseerde besparingen op het
inkoopvolume door lagere inkoopprijzen of het aantal ontvangen klachten over het gebruiken
van e-reverse auctions, dat de inkopende organisatie van leveranciers ontvangt.
87
88
6. E-ordering
6.1 Beschrijving en toepassingsvarianten
E-ordering richt zich op het gebruik maken van internet-technologie in het afroepproces (als
onderdeel van het operationele inkoopproces) van producten en diensten. In feite is e-ordering
een proces waarbij medewerkers in een organisatie, die operationele behoeften hebben,
allerlei producten en diensten op elektronische wijze kunnen aanvragen, bestellen en
ontvangen, waarbij gebruik wordt gemaakt van een zogenaamd ordering catalog system. Het
kan hierbij gaan om zowel geplande als ongeplande operationele behoeften. In de praktijk
wordt het ordering catalog system vaak gebruikt voor het aanvragen, bestellen en ontvangen
van facilitaire producten en diensten, omdat het aanvragen, bestellen en ontvangen van
primaire producten en diensten binnen organisaties vaak al wordt ondersteund met andere
systemen (zoals ERP-systemen) en omdat in het afroepproces van facilitaire producten en
diensten in de regel nog veel te verbeteren valt (Rietveld, 1997).
Een ordering catalog system is een toepassing, waarmee elektronische bestelaanvragen voor
producten en diensten kunnen worden aangemaakt en verstuurd, die (via geautomatiseerde
goedkeuringsprocedures) worden goedgekeurd en worden omgezet in elektronische
bestellingen voor leveranciers. Hierbij wordt opgemerkt dat er -in lijn met de vorige
hoofdstukken- een onderscheid moet worden aangebracht tussen ordering catalog systems en
ordering catalog services, als vanuit het perspectief van de inkopende organisatie wordt
gekeken.
De `motor' van een ordering catalog system is een elektronische catalogus met daarin:-
·
geselecteerde (gecontracteerde) leveranciers;
·
gekozen producten en diensten;
·
contractprijzen.
In feite bevat de catalogus van een ordering catalog system een deel van de resultaten van het
tactische inkoopproces. Het tactische inkoopproces, dat bij veel organisaties wordt uitgevoerd
door de afdeling Inkoop, levert diverse contracten op: raamcontracten, afroepcontracten,
eenmalige contracten, enzovoort. Met name de afspraken die in afroepcontracten zijn
vastgelegd over producten, diensten en prijzen vormen de voeding voor de catalogus in het
ordering catalog system. E-ordering en het bijbehorende ordering catalog system ondersteunt
daarmee dus inkoopsituatie 3 van figuur 6.1 (die gebaseerd is op figuur A.8 uit appendix A).
Opgemerkt wordt dat veel organisaties op één of andere wijze ook informatie uit
raamcontracten in de catalogus van het ordering catalog system vastleggen. Dit leidt tot
`entries' in de catalogus van het ordering catalog system, die niet met direct bestelbare
producten en diensten corresponderen. Het zijn `entries' die aansluiten op inkoopsituatie 4 of
5 van figuur 6.1. Hierdoor accommodeert het ordering catalog system alle inkoopsituaties, die
vanuit een operationele behoefte kunnen ontstaan, hetgeen vanuit het oogpunt van de
medewerker gewenst is (Basu, 2002). Het voordeel hiervan is dat medewerkers zo veel als
mogelijk kunnen worden bediend door één systeem.
89
wacht
toekomstige behoefte
operationele behoefte
moet een afroep- of
is er een bruikbaar
raamcontract
afroepcontract
worden gemaakt?
of bruikbare NOK?
ja
nee
ja
moet een NOK
is er een bruikbaar
nee
nee
worden gemaakt?
raamcontract?
nee
ja
ja
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
1
3
4
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren
bestellen
bewaken nazorg
specificeren selecteren contracteren
2
5
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
Figuur 6.1: Inkoopsituaties en e-ordering
In het navolgende wordt gefocust op de inkoopsituatie die e-ordering met name ondersteunt,
namelijk inkoopsituatie 3: het aanvragen, bestellen en ontvangen van producten en diensten
op basis van afroepcontracten.
Om de catalogus van een ordering catalog system zit een schil van functionaliteiten, veelal
voor (zie ook (Neef, 2001)):-
·
het selecteren van een product of dienst, waar behoefte aan is. Voor deze selectie wordt
in de regel gebruik gemaakt van de gehele catalogus. In sommige gevallen wordt
gebruik gemaakt van een customized catalog: een op de medewerker toegesneden deel
van de gehele catalogus. Zo treft een manager bijvoorbeeld geen bloemen aan in zijn
customized catalog, terwijl bloemen wel in de customized catalog van de secretaresse
kunnen staan. Net als bij de e-sourcing kan de selectie van producten en diensten uit de
catalogus plaatsvinden door middel van trefwoorden of een categoriestructuur;
·
het in één oogopslag vergelijken van producten;
·
het customizen van producten of diensten. Denk hierbij aan de persoonsspecifieke
gegevens op visitekaartjes of het op maat snijden van een verhuisdienst;
·
het aanmaken en wijzigen van bestelaanvragen;
·
het intern versturen van bestelaanvragen;
·
het goedkeuren van bestelaanvragen (het uitvoeren van de workflow);
·
het aanmaken en wijzigen van bestellingen;
·
het extern versturen van bestellingen;
·
het bewaken van bestellingen;
90
·
het registreren van ontvangsten;
·
het ondersteunen van het facturerings- en betalingsverkeer;
·
het genereren van allerlei inkoop(management)informatie.
Belangrijke ordering catalog systems in Nederland zijn:-
·
Ariba Buyer van Ariba (www.ariba.com);
·
iProcurement van Oracle (www.iprocurement.com, www.oracle.com);
·
Enterprise Buyer Professional (EBP) van SAP (www.sap.com);
·
BuySite van Commerce One (www.commerceone.com);
·
Proquro Procurement (voorheen PION) van PinkRoccade (www.proquro.nl);
·
Esize Procurement van Esize (www.esize.nl).
Voor een overzicht wordt verwezen naar (Gartner, 01-2001) en (Anthonio, 2002).
In onderstaande figuur zijn twee schermen te zien van Ariba Buyer, die het gebruik van een
ordering catalog system verduidelijken. De schermen illustreren hoe een medewerker
producten en diensten aan een bestelaanvraag toevoegt (eerste scherm) en hoe een
medewerker ziet door wie de bestelaanvraag moet worden goedgekeurd (tweede scherm).
91
Figuur 6.2: E-ordering met Ariba Buyer
In meer detail voltrekt e-ordering zich als volgt. Medewerkers in de organisatie krijgen op
hun PC een icoontje, waarmee het ordering catalog system kan worden opgestart. In feite is
dat een catalogus met diverse functionaliteiten. Een medewerker kan in het ordering catalog
system een product of dienst zoeken, dat aansluit bij zijn behoefte. Dit kan veelal op twee
manieren. Enerzijds kan de medewerker allerlei trefwoorden invullen en geeft het ordering
catalog system aan de gebruiker aan welke producten en diensten bij die trefwoorden horen.
Als daar het gewenste product of dienst bij zit, dan kan de medewerker dat product of die
dienst selecteren. Anderzijds biedt het ordering catalog system een categoriestructuur. Door
een categorie te kiezen, worden de subcategorieën, die daaronder vallen, getoond. Door hier
weer een subcategorie te kiezen, kan afgedaald worden totdat de medewerker bij een aantal
producten en/of diensten aankomt, waar deze uit kan selecteren.
Zodra de medewerker een product of dienst heeft geselecteerd, wordt een bestelaanvraag
aangemaakt en wordt dit product of deze dienst in deze bestelaanvraag opgenomen. Eventueel
kan de medewerker nog producten of diensten toevoegen, wijzigen of verwijderen binnen
deze bestelaanvraag.
Als de bestelaanvraag volgens de medewerker compleet is, kan de medewerker deze
bestelaanvraag indienen. Afhankelijk van de zogenaamde `business rules' in het ordering
catalog system, wordt deze bestelaanvraag direct omgezet in één of meer bestellingen en
worden deze bestellingen elektronisch (of anderszins) verstuurd naar de leverancier(s). Indien
voor de bestelaanvraag volgens de business rules goedkeuring is vereist, wordt de
bestelaanvraag niet direct omgezet naar één of meer bestellingen. In het ordering catalog
system is dan opgenomen op welke wijze deze goedkeuring kan worden verkregen: de
92
workflow50 die moet worden gevolgd om een bestelaanvraag goed te keuren is in het ordering
catalog system geprogrammeerd. Verschillende workflows zijn hierbij mogelijk: het kan zijn
dat (een hyperlink naar) de bestelaanvraag (per e-mail) ineens naar meer dan één goedkeurder
wordt verstuurd, waarbij elke goedkeurder zijn goedkeuring moet geven, maar het is ook
mogelijk dat de bestelaanvraag achtereenvolgens door een aantal goedkeurders moet worden
goedgekeurd. De medewerker kan te allen tijde zien waar zijn bestelaanvraag ligt en daarmee
antwoord kan krijgen op de vragen wie er al heeft goedgekeurd en wie er nog moet
goedkeuren.
Indien de bestelaanvraag ergens tijdens de workflow wordt afgekeurd, krijgt de medewerker
hiervan bericht en kan deze eventueel actie ondernemen. Indien de bestelaanvraag wordt
goedgekeurd, worden de bijbehorende bestellingen naar de leverancier(s) gestuurd en wordt
de medewerker hiervan op de hoogte gebracht.
Als na verloop van tijd- producten worden afgeleverd of diensten worden verricht, kan de
ontvanger (veelal de aanvragende medewerker) dit registreren in het ordering catalog system.
Uiteindelijk komen er ook facturen binnen van de leveranciers. Met behulp van de verstuurde
bestellingen en de geregistreerde ontvangsten kan de factuur al dan niet betaalbaar worden
gesteld en de betaling geschieden.
6.2 Te bereiken effecten en toepassingsgebied
In deze paragraaf worden de verwachte, structurele effecten opgesomd, die ontstaan door het
gebruiken van e-ordering. De grootte van de effecten hangt enerzijds af van de bestaande
situatie, waarin een organisatie zich bevindt. Immers, hoe `slechter' de bestaande situatie, des
te groter de verwachte effecten (vaak tevens gepaard gaande met een complexere invoering).
De grootte van de effecten hangt anderzijds af van het toepassingsgebied, zijnde dat deel van
het inkoopvolume waar e-ordering kan worden toegepast. Naarmate e-ordering op een groter
deel van het inkoopvolume kan worden toegepast en het toepassingsgebied dus groter wordt,
des te groter de effecten zijn. Het toepassingsgebied wordt eveneens in deze paragraaf
beschreven.
De effecten in deze paragraaf worden in een willekeurige volgorde opgesomd. Alhoewel door
de onderzoeker gestreefd is naar volledigheid, kan volledigheid niet worden vastgesteld (van
Eijndhoven, 1997). Mogelijkerwijs ontbrekende effecten kunnen aan de onderstaande effecten
worden toegevoegd en worden meegenomen in de EPOS-methode, die in hoofdstuk 8 wordt
beschreven.
6.2.1 Te bereiken effecten
De belangrijkste effecten van het gebruiken van een ordering catalog system zijn (zie ook
(CIPS, 09-2001)):-
·
verhoogde efficiëntie (Neef, 2001) (Barratt, 2002) (de Boer, 2002) (Angeles, 2002):
verschillende activiteiten in het operationele inkoopproces kosten minder tijd, zoals het
zoeken naar producten en diensten en het goedkeuren van bestelaanvragen. Ging dat
50 Hier wordt aangesloten bij de terminologie van (Basu, 2002), waarbij een proces wordt gezien als
een verzameling van activiteiten, die niet noodzakelijk allemaal hoeven worden uitgevoerd en waarbij
een workflow wordt gezien als een specifieke combinatie van activiteiten die een keer worden
uitgevoerd.
93
eerst `paper-based', nu gaat dat elektronisch en sneller (Davila, 2003). Daarnaast
betekent de vastlegging van bestellingen in het ordering catalog system ook dat
facturen, die binnenkomen, vaker en sneller zijn te relateren aan een bestelling. De kans
op spookfacturen, die niet aan bestellingen gerelateerd kunnen worden, neemt af. Kostte
het plaatsen van een bestelling vroeger bijvoorbeeld 3 uur verspreid over 14 dagen, dan
kost het nu bijvoorbeeld 20 minuten in één dag. Dus, zowel de bestede tijd als de
doorlooptijd van het operationele inkoopproces reduceren. De praktijk laat zien dat de
operationele inkoopproceskosten sterk kunnen afnemen51. (Financial Times, 19-06-02)
geeft aan dat bij Siemens deze kosten zijn gedaald van $100 tot $25 per bestelling. Bij
een anonieme organisatie, genoemd in (Ruzicka, 2000), dalen deze kosten van $75 per
bestelling naar $3 per bestelling. (AMR, 09-1999) geeft aan dat de proceskosten van
gemiddeld $75 tot $175 kunnen dalen naar $10 tot $30 per bestelling. (Aberdeen, 2001)
noemt een reductie van 73% in de proceskosten. (Brown, 2001) en (Emerce, 2001)
refereren naar een onderzoek van de Aberdeen Group in 2000, waarin de kosten
reduceren van $107 tot $33 per bestelling. (Bogaschewsky, 1999) noemt 44% tot 50%
en (Davila, 2003) noemt 42%. In (Gartner, 02-2000) wordt gerefereerd naar een door
softwareleveranciers genoemde daling van proceskosten van $100 tot $250 naar $10 per
bestelling. In (Neef, 2001) worden nog diverse andere voorbeelden genoemd. Naarmate
er meer bestellingen zijn voor producten en diensten, die op basis van afroepcontracten
kunnen worden besteld, des te groter wordt de verhoogde efficiëntie.
·
kortere doorlooptijden (Angeles, 2002) (Davila, 2003): de uitvoering van het
operationele inkoopproces kost minder doorlooptijd, met name omdat het proces van
behoefte tot bestelling en het proces van factuurontvangst tot betaling minder
doorlooptijd kosten. Hierboven is dit effect ook al aan de orde gekomen. Kortere
doorlooptijden leiden vervolgens weer tot een verhoogde flexibiliteit (Davila, 2003). De
doorlooptijden van behoefte tot bestelling blijken in de praktijk af te nemen met 70 tot
80% (Aberdeen,, 2001). Bij Siemens ging het van weken naar dagen (Financial Times,
19-06-02). Uit onderzoek van (Angeles, 2002) blijkt dat 58% van de geïnterviewde
bedrijven aangeeft tussen 1 en 5 dagen aan doorlooptijd te hebben gereduceerd.
·
lagere voorraad(kosten) (Barratt, 2002) (Kheng, 2002) (Angeles, 2002): door de kortere
doorlooptijden kunnen lagere voorraden bij de organisatie worden gecreëerd, indien er
voorraden worden aangehouden. Lagere voorraden leiden uiteraard tot lagere
voorraadkosten. (Aberdeen, 2001, 2) spreekt over 25% tot 50% lagere voorraadkosten.
Uit onderzoek van (Angeles, 2002) blijkt dat 64% van de geïnterviewde bedrijven
aangeeft tot 10% op de voorraadkosten te hebben bespaard. Naarmate er meer
producten en diensten op basis van afroepcontracten op voorraad liggen, des te groter
de voorraad(kosten)reductie kan zijn.
·
lagere inkoopprijs door verbeterde uitnutting van afgesloten afroepcontracten (Neef,
2001) (Barratt, 2002) (Angeles, 2002) (Davila, 2003): een ordering catalog system is
een zeer goede manier om afgesloten afroepcontracten te communiceren naar en te laten
gebruiken door de medewerkers. Daar waar in het verleden afroepcontracten onbekend
waren bij medewerkers (en deze dus zelf de inkoop gingen regelen buiten afgesloten
contracten om (`maverick buying')), zijn afroepcontracten nu eenvoudig te gebruiken
door de gehele organisatie. In feite worden medewerkers in een inkopende organisatie
met een ordering catalog system verleid om gebruik te maken van afgesloten
afroepcontracten. Dit verleiden werkt veel effectiever dan het verbieden van het
51 De afname van operationele inkoopproceskosten komt enerzijds voort uit een afname van de bestede
tijd en komt anderzijds voort uit een ander effect: de decentralisatie van het operationele inkoopproces
(zie ook (Neef, 2001)).
94
inkopen buiten afgesloten contracten om. CAPS (Center for Advanced Purchasing
Studies) heeft becijferd dat meer dan 40% van alle inkoop niet op basis van een contract
plaatsvindt (Stephens Inc, 2001). (Neef, 2001) spreekt over bijna een derde van de
facilitaire inkoop. Het vervolgens gebruik maken van contracten leidt tot een
kostenbesparing van 5 tot 10% (Aberdeen, 2001), omdat prijzen in contracten lager
zijn. In (AMR, 09-1999) staat aangegeven dat het gebruiken van een contract 15% tot
25% aan kostenbesparing oplevert. (TradeMatrix, 2000) en (Neef, 2001) noemen 15%
tot 27%. Een recent onderzoek van (Vanson Bourne, 2002) spreekt over 9,25%. Uit
onderzoek van (Angeles, 2002) blijkt dat 59% van de geïnterviewde bedrijven aangeeft
tot 10% te hebben bespaard. Naarmate er meer afroepcontracten zijn, die beter kunnen
worden gebruikt, en naarmate die afroepcontracten een groter deel van het gehele
inkoopvolume van een organisatie beslaan, des te groter dit effect is, ofwel, hoe meer
op het inkoopvolume wordt bespaard.
·
betere informatievoorziening (Neef, 2001) (Barratt, 2002) (Davila, 2003), zowel op het
niveau van bestellingen als over het inkoopvolume. Als eerste is op het niveau van
bestellingen betere informatie voor handen, doordat op elk moment bij de gebruiker
bekend is wat de status van een bestelaanvraag of bestelling is (Kheng, 2002). Als
tweede kan na afloop van bijvoorbeeld een jaar een grondige analyse worden
uitgevoerd op het afgelopen jaar, omdat alle bestellingen in het ordering catalog system
zijn vastgelegd (Neef, 2001). Hierbij kan op basis van factuurgegevens uit de
crediteurenadministratie- inzichtelijk worden gemaakt wie (afdelingen) wat
(inkooppakket) bij wie (leverancier) heeft ingekocht. Door dit te combineren met de
gegevens uit het ordering catalog system, wordt duidelijk in welke mate contracten
worden gebruikt. En daar waar afgesloten contracten niet worden gebruikt, zijn er
diverse mogelijkheden zoals:-
o
het contract is onbekend, wat dan direct op te lossen is;
o
de behoefte van de gebruiker past niet in het contract, wat kan leiden tot een
contractaanpassing of een behoefte-bijstelling.
Deze betere informatievoorziening kan worden gebruikt in het tactisch inkoopproces
om scherpere contracten af te sluiten (Kheng, 2002). (Forrester, 07-2001) heeft
becijferd dat de betere informatievoorziening kan leiden tot besparingen op het
inkoopvolume van 5% tot 15%. (AMR, 09-1999) hanteert besparingen van 2,5% tot
10%.
·
beter management van het gehele inkoopvolume (Angeles, 2002): door het operationele
inkoopproces te ondersteunen met een ordering catalog system wordt bijgedragen aan
een beter management van het totale inkoopvolume. Immers, voor het operationele
inkoopproces van primaire producten en diensten wordt in veel organisaties al gebruik
gemaakt van een ERP-systeem. Door het ordering catalog system te integreren met het
ERP-systeem ontstaat in feite één (logisch) systeem ter ondersteuning van het
operationele inkoopproces van alle producten en diensten. Hierdoor heeft een
organisatie meer zicht en grip op haar gehele inkoopvolume, waardoor de kans op
`onzichtbaar' en onbeheerst verplichtingen aangaan kleiner wordt. In feite kan door het
gebruiken van een ordering catalog system worden bewerkstelligd dat het operationele
inkoopproces wordt doorlopen, zoals dat volgens de regels- zou moeten worden
doorlopen (`process compliance') (Kheng, 2002). Naarmate een groter deel van het
gehele inkoopvolume momenteel niet gemanaged wordt, des te groter is het effect.
·
decentralisatie van het operationele inkoopproces / meer tijd voor tactisch inkoopproces
(Neef, 2001) (Kheng, 2002) (Angeles, 2002): door het gebruiken van een ordering
catalog system verschuift de uitvoering van het operationele inkoopproces naar de
medewerkers binnen de inkopende organisatie. Omdat een ordering catalog system erg
95
gebruikersvriendelijk is (de meeste hebben een eenvoudige en intuïtieve user-interface),
zijn medewerkers zelf in staat bestelaanvragen in te voeren en te bewaken. Hierdoor
wordt de afdeling Inkoop, die in veel organisaties wel 80% van de tijd aan het
operationele inkoopproces besteedt, minder belast met bestelaanvragen, bestellingen,
navragingen en dergelijke. De afdeling Inkoop krijgt dus tijd beschikbaar. De afdeling
Inkoop kan de beschikbaar gekomen tijd besteden aan het tactische inkoopproces. De
afdeling Inkoop richt zich dan mede op het afsluiten van (raam-/afroep-)contracten, die
door middel van het ordering catalog system worden gecommuniceerd naar de
gebruikers. Daarmee creëert de afdeling Inkoop in feite de randvoorwaarden voor het
operationele inkoopproces. Bovendien kan tijdens het tactische inkoopproces
aanzienlijk meer invloed worden uitgeoefend op de inkoopkosten, die een organisatie
moet maken, dan tijdens het operationele inkoopproces (Telgen, 1994). Bij gevolg
wordt door de afdeling Inkoop meer tijd gestoken in activiteiten, die meer opleveren
(Varley, 1999). De toegevoegde waarde van de afdeling Inkoop neemt dus aanzienlijk
toe. Naast leveranciersmanagement kan de afdeling Inkoop eveneens meer tijd besteden
aan haar interne klanten (account management). Naarmate een afdeling Inkoop in de
bestaande situatie zich meer met het operationele inkoopproces bezig houdt, des te
groter de toename in tijd voor het tactische inkoopproces kan zijn en des te groter de
toegevoegde waarde van de afdeling Inkoop (onder andere blijkend uit scherpere (raam-
/afroep-) contracten).
·
grotere verspreiding van inkoopkennis: kennis over markten, leveranciers, producten en
diensten, die van oudsher bij de afdeling Inkoop aanwezig was, komt door het
gebruiken van een ordering catalog system geleidelijk bij de medewerkers terecht. Dit
wordt nog eens versterkt, doordat medewerkers toch al vaak zelf op het internet kunnen
surfen.
·
verhoogde interne klanttevredenheid (Kheng, 2002): medewerkers binnen de
organisatie kunnen nu eenvoudiger en sneller hun behoefte vertalen in de aanvraag voor
een product of dienst, die daarop aansluit. Door het intypen van hun behoefte worden de
producten en diensten getoond, die daarop aansluiten. Bovendien zorgt de eerder
genoemde betere informatievoorziening voor een verhoogde interne klanttevredenheid.
·
minder fouten (Angeles, 2002) (Davila, 2003): daar waar in het verleden het proces van
behoefte tot bestelling vaak werd ondersteund met media als papier, telefoon en e-mail,
wordt dit proces nu elektronisch met één systeem ondersteund, waardoor de kans op
fouten sterk reduceert. Dit leidt uiteraard tot verhoogde efficiëntie, omdat de tijd die
gestoken moet worden in het herstellen van fouten afneemt (Davila, 2003). Naarmate de
bestaande situatie met betrekking tot het afroepproces van producten en diensten
minder georganiseerd is, des te groter wordt de foutreductie in dit proces en de daaraan
gekoppelde verhoogde efficiëntie.
·
professionelere inkoopfunctie: het toepassen van e-ordering als vorm van e-
procurement leidt tot het beeld bij leveranciers, inkopende organisatie en klanten van de
inkopende organisatie dat eigentijdse middelen worden ingezet om het operationele
inkoopproces te professionaliseren.
6.2.2 Toepassingsgebied
De in paragraaf 6.2.1 genoemde effecten treden uiteraard alleen op bij dat deel van het
inkoopvolume waar e-ordering wordt toegepast: het toepassingsgebied. Naarmate e-ordering
op een groter deel van het inkoopvolume wordt toegepast en het toepassingsgebied dus groter
wordt, des te groter de effecten zijn.
96
Afgeleid van de genoemde effecten kan het toepassingsgebied als volgt worden omschreven:-
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor reeds afroepcontracten bestaan;
·
het deel van het inkoopvolume dat bestaat uit producten en diensten, die op basis van
afroepcontracten kunnen worden besteld52;
·
het deel van het inkoopvolume waarvoor geldt dat er regelmatig bestellingen voor de
bijbehorende producten en diensten worden geplaatst.
In de praktijk hebben veel ordering catalog systems ook de mogelijkheid om zogenaamde free
format aanvragen in te dienen. Free format aanvragen zijn bestelaanvragen voor producten en
diensten, die niet in de catalogus van het ordering catalog system staan, maar wel door de
medewerker gewenst zijn. De medewerker omschrijft op een free format aanvraag zijn
behoefte en het ordering catalog system zorgt ervoor dat deze aanvraag op de juiste wijze
wordt afgehandeld (workflow). In dit geval omvat het toepassingsgebied van e-ordering dus
het gehele inkoopvolume: of het zit in de catalogus of het zit er niet in. Als het niet in de
catalogus zit, wordt bij de afhandeling van de free format aanvraag gekeken of er
bijvoorbeeld bruikbare raamcontracten of geprefereerde leveranciers voor de desbetreffende
behoefte zijn. Free format aanvragen spelen daarmee in op het accommoderen van
uitzonderingen, zoals ook genoemd in (Basu, 2002).
6.3 Voorwaarden voor gebruik
Voordat e-ordering in gebruik kan worden genomen, moeten er vele voorwaarden door de
inkopende organisatie zijn ingevuld. Hieronder worden deze voorwaarden opgesomd.
Organisatie- en inkoopbeleid
Er moeten uitgangspunten zijn geformuleerd met betrekking tot de medewerkers, die gebruik
mogen/moeten maken van het ordering catalog system (zijnde de gebruikers), en de producten
en diensten, die in het ordering catalog system moeten zijn opgenomen.
Voor wat betreft de gebruikers, zijn er ten eerste de medewerkers, die met het ordering
catalog system producten en diensten mogen/moeten aanvragen. Hiervoor kunnen drie
mogelijke uitgangspunten worden geformuleerd:-
·
alle medewerkers mogen/moeten aanvragen met het ordering catalog system;
·
alleen secretaresses mogen/moeten aanvragen met het ordering catalog system;
·
alleen (een deel van) de medewerkers van de afdeling Inkoop mogen/moeten aanvragen
met het ordering catalog system.
De eerste twee mogelijke uitgangspunten sluiten goed aan bij het streven naar het
decentraliseren van het operationele inkoopproces. Het laatstgenoemde mogelijke
uitgangspunt is in dit kader minder wenselijk, omdat de afdeling Inkoop dan intensief
betrokken blijft bij het operationele inkoopproces. Hierbij heeft elk uitgangspunt een andere
weerslag op de inspanning, die moet worden geleverd, om deze medewerkers bekend te
maken met het gebruik van het ordering catalog system (zie bij Personeel & organisatie).
Daarnaast moeten de (tekenbevoegde) managers het ordering catalog system gebruiken voor
het goedkeuren van bestelaanvragen. Voor het registreren van ontvangsten in het ordering
catalog system mogen/moeten ook medewerkers worden aangewezen. Hierbij kan gedacht
worden aan de aanvragers zelf of aan medewerkers, die al structureel met goederenontvangst
52 In lijn met appendix A kan hier dus ook gedacht worden aan het inkoopvolume dat valt onder een
raamcontract, waar een nadere overeenkomst voor afgesloten zou kunnen worden.
97
zijn belast. Tot slot zijn er nog gebruikers van het ordering catalog system, die bijvoorbeeld
inkoop(management)informatie genereren of het ordering catalog system beheren, maar
hiervoor worden meestal geen expliciete uitgangspunten geformuleerd.
Voor wat betreft de producten en diensten, die in het ordering catalog system moeten zijn
opgenomen, moet ook een uitgangspunt worden geformuleerd. Globaal gezegd kan gekozen
worden uit:-
·
producten en diensten uit afroepcontracten:-
o
volledig gedefinieerde producten en diensten: nadat de medewerker zo'n product
of dienst heeft geselecteerd, is in feite alles bekend (leverancier, prijs, kwaliteit,
levertijd, enzovoort) en kan het los van eventuele goedkeuring- in feite direct
worden besteld. Denk hierbij aan kantoorartikelen;
o
te customizen producten en diensten: bij deze producten en diensten moet de
medewerker nog wat additionele informatie opgeven om het product of de dienst
af te maken. Zodra dat gedaan is, kan in feite direct worden besteld. Denk hierbij
aan visitekaartjes, drukwerk of PC's;
·
`entries' voor overige producten en diensten:-
o
`trefwoord'-producten en diensten: dit betreffen entries in het ordering catalog
system, die tot doel hebben in te kunnen spelen op de behoefte van een
medewerker, zonder dat er een direct bestelbaar product of dienst tegenover staat.
Er kan bijvoorbeeld een entry worden opgenomen met de omschrijving
`straatwerk' of `receptionist(e)'. Zodra een medewerker dan straatwerk of een
receptionist(e) nodig heeft, kan deze entry worden geselecteerd en in een
bestelaanvraag worden opgenomen. De workflow zorgt ervoor dat de
bestelaanvraag bij de juiste medewerker belandt, die verdere actie onderneemt.
Het voordeel hiervan is dat de behoefte van de medewerker wel ingevuld kan
worden met een entry uit het ordering catalog system. De verdere afhandeling
ervan vindt in eerste instantie buiten het ordering catalog system plaats.
o
`trefwoord plus omschrijving'-producten en diensten: in feite zijn dit
vergelijkbare entries als de eerder genoemde `trefwoord'-producten en diensten,
maar in dit geval is een aanvullende omschrijving in de entry opgenomen,
bijvoorbeeld `straatwerk tot 100 m2', `straatwerk vanaf 100 tot 1000 m2' en
`straatwerk vanaf 1000 m2'. Het voordeel hiervan is dat voor elke entry een eigen
workflow kan worden gecreëerd, waardoor medewerkers bijvoorbeeld zelf klein
straatwerk mogen inkopen (binnen de kaders van bijvoorbeeld raamcontracten)
en dat inkopers bijvoorbeeld groot straatwerk inkopen. Ook dit betreffen dus niet
direct bestelbare producten en diensten, waarvan de verdere afhandeling in eerste
instantie buiten het ordering catalog system om plaatsvindt.
Systemen
Uiteraard moet de inkopende organisatie de beschikking hebben over een ordering catalog
system. In veel gevallen betekent dat wordt overgegaan tot de aanschaf van zo'n systeem. De
eenmalige kosten variëren daarbij erg. Het ordering catalog system Proquro van PinkRoccade
kost 50.000 (basismodule) vermeerderd met een bedrag per gebruiker (500 per gebruiker,
voor 50 gebruikers) (PinkRoccade, 2002). Het ordering catalog system Ariba Buyer van Ariba
kost tussen 250.000 en 2 miljoen, afhankelijk van het aantal gebruikers. Naast de genoemde
eenmalige kosten zijn er tevens jaarlijks terugkerende beheerkosten in de ordegrootte van
18% tot 20% van de eenmalige kosten.
98
Naast een ordering catalog system moet de inkopende organisatie ook een standpunt hebben
en hebben gerealiseerd, met betrekking tot de wijze waarop na ingebruikname gegevens
tussen het ordering catalog system en andere, reeds bestaande systemen binnen de organisatie
worden uitgewisseld. Hierbij kan een onderscheid worden gemaakt tussen:-
·
gegevens, die elke keer als het operationele inkoopproces wordt doorlopen, worden
gegenereerd en
·
gegevens, die min of meer vast zijn en elke keer als het operationele inkoopproces
wordt doorlopen, worden gebruikt.
Als eerste wordt stilgestaan bij gegevens die tijdens het operationele inkoopproces worden
gegenereerd. Het gaat hierbij voornamelijk om bestellingen, ontvangsten en facturen.
In het ordering catalog system worden bestellingen gegenereerd en die bestellingen moeten
naar de leveranciers worden verstuurd. Binnen veel organisaties wordt reeds gewerkt met een
ERP- of financieel systeem, dat van oudsher bestellingen naar leveranciers kan versturen.
Indien ervoor gekozen wordt om alle bestellingen via het ERP- of financieel systeem te
plaatsen, dan moeten de bestellingen vanuit het ordering catalog system dus overgezet worden
naar dit ERP- of financiële systeem. Zodra het ordering catalog system in gebruik wordt
genomen, zal het aantal bestellingen nog beperkt zijn en kan worden overwogen om deze
handmatig over te zetten naar het ERP- of financiële systeem. Echter, het aantal bestellingen
zal in de meeste gevallen vrij snel toenemen, waardoor handmatig overzetten te kostbaar
wordt en een interface tussen het ordering catalog system en het ERP- of financiële systeem
moet worden ontwikkeld.
Een vergelijkbare situatie speelt zich af bij de facturen. Facturen worden binnen organisaties
veelal geadministreerd in een financieel systeem, van waaruit de betaalbaarstelling wordt
geregeld. Om facturen betaalbaar te kunnen stellen, willen organisaties in veel gevallen
verifiëren wat er besteld is (bestelling) en wat er ontvangen is (ontvangst). Uiteraard is het
mogelijk om de afdeling Crediteuren te laten werken met het ordering catalog system, zodat
zij elke keer als er een factuur binnenkomt- in het ordering catalog system kan verifiëren of
de bestelling en de ontvangst in lijn zijn met de factuur. Het spreekt voor zich dat dit
inefficiënt is, gegeven de grote aantallen facturen, bestellingen en ontvangsten waar een
organisatie mee te maken heeft. Om die reden is het verstandig om een interface te
ontwikkelen tussen het ordering catalog system en het financiële systeem, waarover
bestellingen en ontvangsten worden uitgewisseld. Zo kan de afdeling Crediteuren in het
financieel systeem in één oogopslag zien of de driewegscontrole klopt.
Als tweede wordt stilgestaan bij gegevens die tijdens het operationele inkoopproces worden
gebruikt. Om het operationele inkoopproces door middel van e-ordering te ondersteunen,
moeten deze gegevens (`master data') in het ordering catalog system beschikbaar zijn. Het
gaat hier om gegevens zoals:-
·
kostenplaatsen en kostensoorten;
·
medewerkergegevens (nummer, naam, functie, afdeling, enzovoort);
·
leveranciersgegevens (nummer, naam, enzovoort).
Kostenplaatsen en kostensoorten zijn veelal geadministreerd in het financieel systeem.
Alhoewel kostenplaatsen en kostensoorten niet al te vaak veranderen, verdient het toch
aanbeveling om deze gegevens door middel van een interface te importeren in het ordering
catalog system. Op die wijze wordt voorkomen dat in het ordering catalog system oude of
foute kostenplaatsen en kostensoorten staan.
99
In het ordering catalog system moeten ook medewerkergegevens staan. Deze kunnen soms
vanuit een HR-systeem worden geïmporteerd naar het ordering catalog system (handmatig of
door middel van een interface). In de praktijk wordt er meestal voor gekozen om de
medewerkers, die voor de eerste keer gebruik gaan maken van het ordering catalog system,
zelf allerlei persoonlijke gegevens in het ordering catalog system in te laten vullen. Zodra dat
gedaan is, worden deze gegevens goedgekeurd door de manager, die als onderdeel van de
persoonlijke gegevens- ook door de medewerker is ingevuld.
Leveranciersgegevens kunnen veelal vanuit het financiële systeem worden geïmporteerd naar
het ordering catalog system, handmatig of via een interface.
Bij het importeren van gegevens in het ordering catalog system blijkt in de praktijk vaak dat
de kwaliteit van de te importeren gegevens beperkt is (AMR, 09-1999). Gegevens zijn
bijvoorbeeld slecht gestructureerd of niet accuraat of gegevensvelden zijn bijvoorbeeld slechts
deels gevuld. Dit betekent dat extra tijd gemoeid gaat met het importeren van dergelijke
gegevens.
Daarnaast wordt opgemerkt dat voor de hierboven genoemde gegevens ook moet worden
geactualiseerd welk systeem leidend is voor de registratie van deze gegevens. Hierin hoeft op
zich niets te veranderen, maar er kan bijvoorbeeld ook voor worden gekozen om het ordering
catalog system leidend te maken voor wat betreft de leveranciersgegevens.
Personeel & organisatie
In lijn met het inkoopbeleid en hetgeen daar als uitgangspunt staat vermeld met betrekking tot
de medewerkers, die gebruik mogen/moeten maken van het ordering catalog system, moeten
deze medewerkers bekend zijn met het gebruik van het ordering catalog system. Hiertoe kan
gewerkt worden met het geven van trainingen volgens het `train the trainer'-principe, waarbij
bepaalde medewerkers uit de organisatie worden getraind als trainer en die mogen zelf weer
andere medewerkers trainen, of het gebruiken van web-based trainingen, die deze
medewerkers via het intranet kunnen volgen (wanneer het hun uitkomt).
Het gebruiken van een ordering catalog system brengt bovendien een aantal activiteiten mee,
die binnen bestaande of nieuwe functies moeten zijn ondergebracht, te weten:-
·
het onderhouden van de business rules en workflows (wie moet voor welke producten
en diensten autoriseren? vanaf welk bedrag is er sprake van autorisatie? wat gebeurt er
als de medewerker, die moet autoriseren, voor langere tijd afwezig is?) (veelal onder te
brengen in een bestaande functie als inkoper of controller, in combinatie met een
procesmanager of AO-specialist);
·
het actueel houden van de catalogus (content management) (veelal onder te brengen in
een nieuwe functie: content manager (de `eigenaar' van de catalogus));
·
het functioneel en technisch beheren van het ordering catalog system (veelal onder te
brengen in een bestaande functie als functioneel en/of technisch beheerder).
Deze functies vormen in feite de beheerorganisatie voor e-ordering. Het spreekt voor zich dat
de medewerkers die deze functies bekleden, ook bekend moeten zijn met het gebruik van het
ordering catalog system.
De medewerkers, die functies bekleden die gaan veranderen, moeten goed geïnformeerd zijn
over wat die verandering voor hen inhoudt. Hierbij kunnen ook weer trainingen een rol
100
spelen. Daarnaast moeten één of meer medewerkers zijn geselecteerd voor de nieuwe functie
van content manager en eventueel voor bestaande functies (indien een extra formatieplaats
voor bijvoorbeeld applicatiebeheerder wordt gecreëerd).
Merk op dat de functie van content manager een cruciale functie voor e-ordering is.
Afroepcontracten, die binnen een organisatie zijn afgesloten, moeten worden
gecommuniceerd aan de content manager. Op basis van deze afroepcontracten moet de
catalogus in het ordering catalog system worden gevuld en onderhouden. Ook de inkopers,
die afroepcontracten gaan sluiten, moeten er dus al rekening mee houden dat later een
ordering catalog system wordt gebruikt bij het plaatsen van bestellingen binnen deze
afroepcontracten.
Procedures & methoden
Binnen de inkopende organisatie moet het operationele inkoopproces tot in detail zijn
uitgewerkt, bijvoorbeeld door middel van een aantal diep uitgewerkte procedures
(bestelprocedures, goedkeuringsprocedures, ontvangstprocedures, enzovoort) (van Weele,
2001). Het ordering catalog system moet immers gevoed worden met specifieke en concrete
gegevens over het operationele inkoopproces, zoals:-
·
wordt een bestelaanvraag (als geheel) goed- of afgekeurd of wordt per
bestelaanvraagregel goed- of afgekeurd;
·
tot welk bedrag mag zonder goedkeuring worden besteld;
·
welke functie moet een financiële goedkeuring geven, afhankelijk van de financiële
omvang;
·
wordt de financiële omvang op bestelaanvraagregel-niveau of op bestelaanvraag-niveau
bekeken;
·
hoe is de goedkeuring geregeld bij (onverwachte) afwezigheid van de manager, die
moet goedkeuren;
·
kunnen ook deel-ontvangsten op bestellingen worden geregisteerd;
·
hoe wordt de relatie tussen bestelaanvraag en bestelling gelegd.
Voordat het ordering catalog system wordt geselecteerd, moet in feite al bekend zijn hoe de
inkopende organisatie haar operationele inkoopproces wil uitvoeren. Dit kan dan gebruikt
worden bij de selectie van het ordering catalog system (`fit'). Zodra het ordering catalog
system is geselecteerd en aangeschaft, kan vastgesteld worden met welke gegevens het
ordering catalog system moet worden gevoed. Daar waar deze gegevens nog niet bekend of
vastgelegd zijn, kan daar gericht energie in worden gestopt.
Opgemerkt wordt dat enerzijds zo veel als mogelijk wordt gestreefd naar een uniform en
gestandaardiseerd proces (en daarbij behorende procedures), maar dat anderzijds sommige
inkooppakketten vragen om een specifiek, afwijkend proces (en daarbij behorende
procedures) (AMR, 09-1999). Zo is bijvoorbeeld de bestelprocedure voor een PC duidelijk
anders dan de bestelprocedure voor kantoorartikelen.
Daarnaast wordt opgemerkt dat het operationele inkoopproces in detail moet worden
beschreven, in lijn met de effecten. Hiermee wordt het volgende bedoeld: als bij de effecten is
gerekend met een optimalisatie van het operationele inkoopproces tot en met het bestellen,
dan moet bij de voorwaarden het operationele inkoopproces tot en met het bestellen worden
uitgewerkt. Als daarentegen bij de effecten bijvoorbeeld gerekend is met een optimalisatie
101
van het gehele operationele inkoopproces, dan moet dit gehele proces ook in detail worden
uitgewerkt.
Naast procedures, die ingaan op het operationele inkoopproces, moeten er ook procedures
voor content management zijn. Deze procedures moeten duidelijk maken hoe de catalogus in
het ordering catalog system actueel gehouden wordt.
Leveranciers
In vergelijking met de andere vormen van e-procurement wordt bij e-ordering veel van
leveranciers verlangd. Hierbij geldt dat naarmate de leverancier meer afhankelijk is van de
inkopende organisatie, des te groter de macht van de inkopende organisatie is om de
leverancier te bewegen om de verschillende voorwaarden in te vullen (Hart, 1998). Bovendien
kan aangegeven worden wat de voordelen van e-ordering voor de leverancier zijn. (Aberdeen,
2001, 2) vat deze als volgt samen:-
·
65% minder kosten om nieuwe klanten te acquireren;
·
40% tot 60% toename in omzet bij bestaande klanten;
·
2 tot 3 keer zo grote financiële omvang per bestelling;
·
40% tot 80% reductie in data-fouten;
·
20% tot 30% minder management kosten.
(Neef, 2001) voegt hier nog het voordeel van minder operationele verkoopproceskosten aan
toe.
De voorwaarden die door leveranciers moeten worden ingevuld voordat e-ordering in gebruik
kan worden genomen, hebben betrekking op:-
·
het mogelijk maken van het doorlopen van het operationeel inkoopproces met
gebruikmaking van e-ordering;
·
het deelnemen in het operationeel inkoopproces.
Voor wat betreft het mogelijk maken van het doorlopen van het operationeel inkoopproces
met gebruikmaking van e-ordering wordt van een leverancier verwacht dat deze gegevens met
betrekking tot het assortiment aan producten en diensten, zoals dat met de inkopende
organisatie contractueel is overeengekomen, elektronisch beschikbaar stelt en meewerkt aan
het actueel houden van deze gegevens. Deze gegevens worden aangeduid met de term content
en het actueel houden heet ook wel content management (TPN, 2000). Bij deze gegevens
moet gedacht worden aan:-
·
leveranciersproductnummer;
·
productomschrijving (kort);
·
productomschrijving (uitgebreid, eventueel inclusief plaatjes);
·
inkooppakketcode (bijvoorbeeld UPC (Universal Product Codes), Dun & Bradstreet,
The Thomas Register for American Manufacturers, UN/SPSC (United Nations Standard
Product and Service Code));
·
contractprijs;
·
levertijd;
·
enzovoort.
Los van de moeite die gepaard gaat met het elektronisch beschikbaar stellen van gegevens,
kost het actueel houden van deze gegevens in de praktijk de nodige moeite (Neef, 2001). Om
te beginnen moeten de gegevens van leveranciers vaak in een bepaald formaat voor de
inkopende organisatie worden omgezet. Vervolgens moeten de gegevens voor de
102
medewerkers van de inkopende organisatie leesbaar worden gemaakt (AMR, 09-1999). Zo
moeten bijvoorbeeld allerlei afkortingen, die in de gegevens (in de systemen) van leveranciers
staan, worden uitgewerkt of toegelicht (TPN, 2000). Afkortingen zoals BLK moeten worden
uitgeschreven voor de inkopende organisatie, omdat deze medewerkers niet weten of BLK
staat voor BLACK of BLOCK. Om dergelijke redenen maken inkopende organisaties dan ook
vaak gebruik van diensten van derden (Neef, 2001). Zo zullen leveranciers van een inkopende
organisatie, die met Ariba Buyer werkt, hun gegevens aanleveren aan het Ariba Commerce
Service Netwerk (ACSN). Dit netwerk levert de gegevens weer aan aan de inkopende
organisatie.
De content kan van inkooppakket tot inkooppakket variëren (AMR, 09-1999). Voor
kantoorartikelen zijn bovenstaande gegevens al snel voldoende, maar voor IT-producten
moeten bijvoorbeeld ook configuratiegegevens beschikbaar zijn (wat is nog meer nodig? wat
past erbij?) en voor MRO-producten moeten bijvoorbeeld onderhouds- en reparatie-instructies
beschikbaar zijn. Opgemerkt wordt dat niet alle gegevens bij de inkopende organisatie
beschikbaar hoeven te zijn: door middel van een hyperlink kan ook vanuit de inkopende
organisatie worden doorgeklikt naar de website van de leverancier, voor de laatste specifieke
gegevens.
Voor wat betreft het deelnemen in het operationele inkoopproces wordt van leveranciers
verwacht dat zij elektronisch bestellingen willen ontvangen. In noodgevallen kan vaak ook
gekozen worden voor een bestelling, die als fax of e-mail binnenkomt bij een leverancier.
Alhoewel het in de praktijk niet altijd gebeurt, moet de leverancier -juridisch gezien- een
(elektronische) bevestiging terug sturen naar de inkopende organisatie. Ook voor het
versturen van elektronische bestellingen en bevestigingen kan gebruik gemaakt worden van
diensten van derden, zoals het eerder genoemde ACSN. Alhoewel het in de dagelijkse
inkooppraktijk nog niet vaak voorkomt, zou een leverancier er ook voor kunnen kiezen om
facturen elektronisch naar de inkopende organisatie te sturen.
Interne klanten
Van alle vormen van e-procurement is e-ordering het meest merkbaar voor interne klanten.
Interne klanten mogen/moeten immers zelf met een ordering catalog system werken. Hiermee
kunnen zij allerlei, met name facilitaire producten en diensten aanvragen, eventueel
goedkeuren en ontvangen. Interne klanten moeten dus geïnformeerd zijn over en getraind zijn
in het gebruik van het ordering catalog system. Deze voorwaarde is reeds bij Personeel &
organisatie toegelicht.
Belangrijk is om te onderkennen dat de training van interne klanten in het ordering catalog
system duidelijk zal maken welke producten en diensten erin zullen staan, en dus ook welke
niet. De inkopende organisatie zal een antwoord moeten hebben op de vraag hoe interne
klanten met producten en diensten moet worden omgegaan, die niet in het ordering catalog
system zitten. Een antwoord, dat in de praktijk vaak wordt toegepast, is dat interne klanten in
het ordering catalog system ook de mogelijkheid wordt geboden om behoeftes aan producten
en diensten kenbaar te maken, die niet in de catalogus staan. Zo'n behoefte wordt dan in een
zogenaamde free format aanvraag vermeld en door middel van een daarop toegesneden
workflow afgehandeld. Hierdoor heeft de interne klant met het ordering catalog system een
systeem gekregen waarmee deze alles kan aanvragen (one stop shop).
103
Prestatie-indicatoren
Tot slot zal net als bij de andere vormen van e-procurement- een aantal prestatie-indicatoren
moeten zijn gedefinieerd en geoperationaliseerd, waarmee de effecten van e-ordering
zichtbaar kunnen worden gemaakt (Neef, 2001). Immers, op zeker moment heeft een
inkopende organisatie haar goedkeuring uitgesproken om e-ordering in te gaan voeren en te
gaan gebruiken. Deze goedkeuring is veelal verkregen op basis van een business case, waarin
de verwachte, structurele effecten beschreven staan en zijn afgezet tegen de invoering. Om
later vast te kunnen stellen of en in welke mate de verwachte, structurele effecten
daadwerkelijk optreden, moeten prestatie-indicatoren worden gedefinieerd en
geoperationaliseerd.
Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de doorlooptijd van bestelaanvraag tot
bestelling of aan de uitnutting van afgesloten afroepcontracten. Ook kan gedacht worden aan
de interne klanttevredenheid. Omdat deze vaak niet met behulp van gegevens uit systemen
meetbaar is, kan direct na de goedkeuring om e-ordering in te gaan voeren en te gaan
gebruiken- een nulmeting met betrekking tot de interne klanttevredenheid worden gehouden.
Op dat moment zal de goedkeuring nog niet breed bekend zijn en kan bijvoorbeeld door
middel van een enquete inzicht worden verkregen in de interne klanttevredenheid, zonder dat
medewerkers al weten dat er zaken gaan veranderen. Hierdoor wordt een objectieve
nulmeting verkregen. Na het moment dat e-ordering in gebruik is genomen (veelal startend bij
een beperkt deel van de organisatie), kan een eerste meting van de interne klanttevredenheid
worden verricht, uiteraard nadat enige ervaring met e-ordering is opgedaan. Na verloop van
tijd kunnen meer metingen volgen.
Enkele do's & don'ts voor e-ordering
Hieronder staan de do's en don'ts opgesomd, zoals die ook in (Harink, 2001, 2) staan
vermeld:-
·
Maak een gedegen business case: is die al niet nodig voor het verkrijgen van
goedkeuring van het management om e-ordering in te voeren en in gebruik te nemen,
dan is die wel nodig voor het inrichten van de invoering en het volgen (monitoren) van
de mate waarin de besparingen worden gerealiseerd;
·
Schenk in de business case niet alleen aandacht aan de financiën: schenk ook aandacht
aan de effecten op de processen, organisatie(-structuur), de medewerkers en de cultuur;
·
Beschrijf de toekomstige processen gedetailleerd: het lijkt op het eerste oog wellicht
voldoende om met globale procesbeschrijvingen te werken, maar op enig moment moet
het ordering catalog system (via allerlei parameters) worden ingericht. Op dat moment
moeten gedetailleerde procesbeschrijvingen aanwezig zijn, om die inrichting goed
vorm te kunnen geven en te voorkomen dat (de opzet van) het ordering catalog system
(te veel) leidend is.
·
Maak op tijd helder wie de toekomstige processen (binnen de staande organisatie) moet
goedkeuren en maak op basis daarvan een goedkeuringsprocedure, die ook onderdeel
uitmaakt van de planning van de algehele invoering. Dit voorkomt onnodige vertraging
bij het verkrijgen van deze goedkeuring.
·
Formuleer duidelijke beoordelingscriteria ten behoeve van het objectief selecteren van
een ordering catalog system. Bij het afwijzen van aanbieders kan hierop worden
teruggevallen.
104
·
Bepaal voor de selectiefase aanvangt, hoe met aanbieders wordt gecommuniceerd. Veel
(zo niet, alle) aanbieders zullen constant contact proberen te zoeken, om hun kansen te
optimaliseren.
·
Bepaal tijdig hoe de feitelijke goedkeuring van de geselecteerde aanbieder er uit ziet.
Het komt vaak voor dat een nette (vooraf gecommuniceerde en goedgekeurde)
selectiefase wordt doorlopen en op het eind (vanwege de belangen die ermee gepaard
gaan) alsnog allerlei extra stappen in de selectiefase worden ingebouwd, om de
feitelijke goedkeuring te verkrijgen.
·
Start tijdig met de werving van de medewerkers op nieuwe en sterk veranderde
functies. Zo lang deze medewerkers nog niet geworven zijn, zullen veelal externe
consultants deze functies invullen. Los van het feit dat dit extra geld kost, laat de
desbetreffende organisatie ook een kans liggen om een medewerker vroegtijdig te
betrekken bij de invoering, een rol te laten spelen in het project en geleidelijk aan te
leren wat zijn activiteiten zijn. Denk bijvoorbeeld aan een content manager: deze is
zeker nodig en hoe eerder deze er is, hoe eerder deze een rol kan spelen in het project
en dus kan leren.
·
Communiceer (op zijn minst) met de medewerkers op functies die straks niet meer
bestaan of sterk veranderen. Zij vangen anders vroeg of laat signalen op, die wellicht
niet kloppen en onnodige verontrusting te weeg brengen.
·
Houd de rollen tussen systeemontwikkeling en procesontwikkeling gescheiden. In veel
gevallen is het wenselijk dat eerst processen (in detail) worden ontwikkeld
(beschreven) en dat op basis daarvan het systeem wordt ontwikkeld (ingericht). Tijdens
de systeemontwikkeling zullen altijd vragen naar voren komen over hoe bepaalde
processen in detail verlopen. Op sommige vragen zal het antwoord nog bedacht moeten
worden. Wees hierbij alert op de invloed die het systeem (met zijn functionaliteiten)
heeft op het antwoord. Het is op zich niet erg dat het systeem het antwoord bepaalt, als
het maar bewust gebeurt.
·
Ruim voldoende tijd in voor het testen en bepaal ook wie er bij het testen worden
betrokken: de procesontwikkelaars om te zien of het systeem bij het proces aansluit, de
functioneel beheerder, technisch beheerder, enzovoort;
·
Start direct na de selectiefase met het uitgebreid informeren van de leveranciers, die als
eerste in de elektronische catalogus van het ordering catalog system worden
opgenomen. De contracten met deze leveranciers moeten leidend zijn voor de
elektronische bestanden met producten, diensten en prijzen, die zij moeten aanleveren.
·
Laat de inkopers de communicatie en de actie richting leveranciers verzorgen: de
inkopers onderhouden normaal ook de relaties met leveranciers, dus ook tijdens dit
zogenaamde `supplier adoption process'. Supplier adoption kost veel (doorloop)tijd:
vele (kleine) foutjes zullen optreden in de elektronische bestanden, die de leveranciers
verstrekken. De inkopers moeten hier bovenop zitten en zich hier verantwoordelijk
voor voelen.
·
Werk met effectmetingen: in de business case staat (als het goed is) beschreven welke
effecten naar verwachting zullen worden bereikt met het gebruik van e-ordering. Een
effectmeting voor de ingebruikname en een effectmeting enige tijd na de eerste
ingebruikname53 kunnen helder maken of de beoogde effecten worden bereikt.
·
Denk goed na over de wijze waarop het ordering catalog system in gebruik wordt
genomen. In de meeste gevallen gebeurt dit gefaseerd en wordt per fase bepaald wat er
53 Zoals in hoofdstuk 9 wordt vermeld, wordt bij e-ordering vaak gekozen voor een gefaseerde
ingebruikname. Dit leidt in feite tot verschillende momenten van ingebruikname.
105
in zit (gebruikers, leveranciers, assortiment, interfaces, functionaliteit), met het oog op
het snel realiseren van de in de business case beschreven- effecten.
·
Train de gebruikers op de juiste wijze. Het ordering catalog system kent veel
gebruikers (wellicht zelfs alle medewerkers). Het is vaak ondoenlijk en onwenselijk om
al deze gebruikers klassikaal te trainen. Andere vormen van training moeten dus
worden toegepast, zoals web-based trainingen. Hierbij kunnen gebruikers met een web-
based toepassing zelf leren werken met het ordering catalog system, wanneer het hun
uitkomt en in hun eigen tempo. Key-users (intensieve gebruikers, die ook als vraagbaak
voor andere gebruikers kunnen dienen) kunnen bijvoorbeeld wel klassikaal worden
getraind.
In (PurchasingNet, 2001) staan tien valkuilen en daarop aansluitende tips opgesomd, zoals die
door `implementation experts' zijn bepaald:-
1.
Ten prooi vallen aan de hype van een aanbieder van een ordering catalog system en bij
gevolg het verkeerde systeem selecteren. Tip: Creëer demo-scripts die naadloos
aansluiten op de situatie van de inkopende organisatie en laat aanbieders met hun
huidige versie van hun ordering catalog system de demo-scripts simuleren.
2.
Te hoge verwachtingen creëren met betrekking tot de ROI. Tip: Leg contact met
inkopende organisaties, die reeds verder zijn met e-ordering en beperk het maatwerk op
het ordering catalog system, omdat dit de ROI sterk verlaagt.
3.
Te veel tijd nemen voor de uitrol. Tip: Creëer een professionele projectorganisatie, met
een `executive sponsor' en een ervaren projectmanager.
4.
Te weinig vaart maken met `supplier adoption'. Tip: Zorg ervoor dat het leveranciers
erg gemakkelijk en aantrekkelijk wordt gemaakt om mee te doen met e-ordering.
5.
Onderschatten van te realiseren interfaces met bestaande systemen. Tip: Realiseer geen
real-time interfaces, maar batch interfaces, omdat er vaak geen noodzaak is om real-
time interfaces te hebben.
6.
Werken met consultants die het ordering catalog system (ook) niet kennen. Tip:
Selecteer elke consultant met zorg en maak de afspraak dat consultants, die niet goed
genoeg blijken te functioneren in het project, worden omgeruild voor een ander.
7.
Te veel kosten maken met het op maat snijden van het ordering catalog system. Tip:
Werk eerst met het standaard ordering catalog system en pas het pas aan, als feitelijk
blijkt dat het nodig is.
8.
Te veel nieuwe procedures creëren (of helemaal geen). Tip: Verbeter de procedures, die
in de bestaande situatie niet goed genoeg werken, en zorg ervoor dat de toekomstige
procedures simpel zijn.
9.
Te weinig aandacht voor gebruik van het systeem door gebruikers. Tip: Zorg ervoor dat
het geselecteerde ordering catalog system `easy-to-use' is en met een training van een
uur onder de knie kan worden gekregen. Betrek gebruikers bovendien bij conference
room pilots.
10.
Te veel te snel willen invoeren, waardoor veel wordt opgestart, maar niets wordt
afgerond. Tip: Kies niet voor een `big bang', maar voor een gefaseerde ingebruikname
(een geleidelijke uitrol), waarbij de eerste fasen niet te complex zijn qua
inkooppakketten, leveranciers of gebruikers, die onderdeel zijn van die fasen.
(Aberdeen, 2001) geeft als vuistregel aan dat een gemiddelde mid-size organisatie (circa 1000
medewerkers) een besparing op de kosten van bijna $2 miljoen per jaar kan verwachten door
e-ordering te gebruiken. (Davila, 2003) geeft aan dat de gemiddelde investering, die een
organisatie voor e-ordering moet doen, $5,4 miljoen is (inclusief ordering catalog system en
advies- en implementatiediensten) met een terugverdienperiode van circa twee jaar.
106
7. Purchasing intelligence
De vorige vier hoofdstukken gingen in op vier vormen van e-procurement, die onder de
hoofdvorm e-transacting worden geschaard (zie hoofdstuk 2, paragraaf 2.2). Dit hoofdstuk
gaat in op een vorm van e-procurement, die onder de hoofdvorm e-informing wordt
geschaard, namelijk purchasing intelligence54. Het grote verschil tussen de reeds behandelde
vier vormen en deze vorm is dat de reeds behandelde vier vormen al regelmatig in de praktijk
worden toegepast, terwijl de nog te behandelen vorm nog maar heel beperkt in de praktijk
wordt toegepast.
Purchasing intelligence zal naar verwachting de komende twee tot drie jaar sterk opbloeien
(AMR, 08-2002). Volgens (AMR, 08-2002) zullen de uitgaven aan informatie- en
communicatietechnologie, die verbonden is aan EPM (Enterprise Performance
Management)55, toenemen van 5% in 2002 tot 20% in 2005. Omdat purchasing intelligence
nu nog in de kinderschoenen staat, kent de beschrijving van deze vorm in dit hoofdstuk een
hoger theoretisch gehalte dan de beschrijving in de vorige hoofdstukken.
7.1 Beschrijving en toepassingsvarianten
Purchasing intelligence is het gebruik maken van internet-technologie in het
inkoopbesturingsproces (zoals dat is weergegeven in figuur A.9 uit appendix A), gericht op
het behalen van inkoopdoelstellingen door te sturen op de uitvoering van het
inkooptransactieproces. Hiervoor wordt een purchasing intelligence system gebruikt, dat
ondersteuning biedt bij:-
·
het definiëren van prestatie-indicatoren: het bepalen van de formule volgens welke een
prestatie-indicator wordt berekend alsmede het aangeven van de plaatsen (systeem,
record, veld) waar de data in de formule vandaan moet worden gehaald, waarbij ook is
aangegeven op welke tijdstip de data van die plaats moet worden gehaald (continu, elk
heel uur, dagelijks, wekelijks, enzovoort), hetgeen vaak continu zal zijn (real-time);
·
het vastleggen van de streefwaarden (en eventuele toleranties) van de prestatie-
indicatoren;
·
het verzamelen van de data;
·
het berekenen van de realisatiewaarden van de prestatie-indicatoren;
·
het vergelijken met de streefwaarden van de prestatie-indicatoren;
·
het adviseren van een actie op basis van de vergelijking.
In feite is purchasing intelligence het proces, waarbij data continu wordt omgezet in
informatie, die wordt vertaald naar acties (Pieper, 2000), (Busch, 2002), (Management Team,
19-4-02), (Oracle, 2002). In (AMR, 08-2002) worden de bovengenoemde activiteiten als
volgt benoemd:-
·
setting strategy and goals;
·
planning, simulation and modelling;
·
defining incentives;
·
establishing targets and budgets;
54 Om de taalkundige lijn van de vorige hoofdstukken vast te houden, zou eigenlijk moeten worden
gesproken over e-purchasing intelligence. Hier is gekozen voor purchasing intelligence, omdat dit
begrip ook in de praktijk wordt gebruikt en daarmee aansluit op die praktijk.
55 Purchasing intelligence kan in dit kader worden bezien als EPM, toegepast binnen de inkoopfunctie.
107
·
monitoring execution and KPI's (data is synthesized into KPI's which reflect business
goals);
·
measuring actual versus targets, profitability, managing cost profile (this can vary from
quarterly to near-real-time);
·
alerting on performance exceptions;
·
taking action and closing the loop.
Purchasing intelligence speelt in op de relatie tussen het vaststellen van inkoopdoelstellingen
(in het inkoopbeleid) en het behalen van die inkoopdoelstellingen. Die relatie wordt bij veel
organisaties momenteel redelijk `losjes' gelegd. Bij steeds meer organisaties wordt echter in
toenemende mate aandacht geschonken aan de bijdrage van de inkoopfunctie en dus aan het
behalen van vastgestelde inkoopdoelstellingen (Monczka, 1998). Purchasing intelligence zal
dit gaan faciliteren door het proces te ondersteunen, waarbij enerzijds streefwaarden van
prestatie-indicatoren worden vastgesteld en anderzijds de realisatiewaarden van die prestatie-
indicatoren nauwlettend in de gaten worden gehouden. Het vaststellen van (de streefwaarden
van) de prestatie-indicatoren geschiedt op basis van de vastgestelde inkoopdoelstellingen, die
de inkoopvisie van een organisatie concretiseren. De prestatie-indicatoren en hun
streefwaarden geven weer hoe de uitvoering van de inkoopfunctie zou moeten verlopen. De
prestatie-indicatoren en streefwaarden, die worden gehanteerd, dienen de
inkoopdoelstellingen dus af te dekken. Worden de streefwaarden gerealiseerd, dan mag de
conclusie worden getrokken dat de inkoopdoelstellingen zijn behaald.
Uit het inkooptransactieproces wordt vervolgens (feitelijke) data verzameld, die worden
geaggregeerd tot realisatiewaarden voor deze prestatie-indicatoren. Bij een verschil tussen
realisatie- en streefwaarden moeten vervolgens acties worden geïnitieerd, die effect hebben op
de uitvoering van de inkooptransactieproces. Bij het aanbevelen van acties door het
purchasing intelligence system kan ook gebruik worden gemaakt van informatie, die buiten de
organisatie ligt (AMR, 08-2002). Zo kan informatie van e-marketplaces worden gehaald of
kunnen `intelligent agents' worden ingezet, die het internet afstruinen op zoek naar bepaalde,
gespecificeerde informatie. Uiteraard speelt ook de aanwezige (en georganiseerde) kennis
binnen de organisatie een belangrijke rol om de juiste acties te kunnen initiëren. Op deze
wijze draagt purchasing intelligence bij aan het aantoonbaar sturen op en behalen van
vastgestelde inkoopdoelstellingen, zie figuur 7.156.
Ter illustratie van purchasing intelligence kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een
inkopende organisatie, die een besparing van 10% op het jaarlijkse inkoopvolume als
inkoopdoelstelling heeft geformuleerd. In het purchasing intelligence systeem worden
vervolgens concreet de prestatie-indicatoren gedefinieerd, die met deze inkoopdoelstelling
samenhangen. Zo wordt bijvoorbeeld een prestatie-indicator gedefinieerd die -om 9.00 uur
van de eerste werkdag van elke maand- de in dat jaar tot dan toe betaalde facturen aan
leverancier X bij elkaar optelt en deelt door het vergelijkbare bedrag van het voorafgaande
jaar. Deze prestatie-indicator speelt daarmee in op de situatie dat eind vorig jaar een nieuw
contract met leverancier X voor dit jaar is afgesloten, waarvan destijds is beweerd dat
daarmee een besparing van 15% zou worden gerealiseerd. Gegeven het feit dat 50% van het
jaarlijkse inkoopvolume aan leverancier X wordt uitgegeven en het feit dat het inkoopvolume
alsmede de samenstelling ervan door de jaren heen weinig fluctuaties kent, wordt deze
prestatie-indicator gedefinieerd. De streefwaarde voor deze prestatie-indicator is 0,85
56 Om figuur 7.1 mogelijk beter te kunnen doorgronden, wordt aanbevolen om eerst figuur A.10 uit
appendix A te bekijken.
108
(overeenkomend met de besparing van 15%) en elke maand wordt berekend of deze
streefwaarde is gerealiseerd. Om genoemde prestatie-indicator elke maand te kunnen
berekenen, moet iedere maand data (zowel actueel als historisch) uit het financiële systeem
worden gehaald. Als de realisatiewaarde in februari bijvoorbeeld 1 is, dan kan onder andere
de actie door het purchasing intelligence systeem worden aanbevolen om te checken of het
nieuwe contract wel wordt gebruikt (of dat nog op basis van het oude contract wordt
gefactureerd en betaald). Indien op het eind van het jaar deze prestatie-indicator een
realisatiewaarde van 0,85 heeft, kan de inkoopmanager op basis van deze prestatie-indicator
al een besparing van 7,5% (in relatie tot de beoogde 10%) op het inkoopvolume aantonen.
organisatiebeleid
inkoopbeleid
visie en
inkoop-
doelstellingen
personeel & organisatie procedures & methoden
sturen op
genereren
verzamelen
bepalen van
prestatie-indicatoren
van informatie
van data
prestatie-indicatoren
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren specificeren selecteren
bestellen
bewaken nazorg
contracteren
systemen
database met gegevens
inkopende
leveranciers
uit inkooptransactieproces
organisatie
prestatie-indicatoren
Figuur 7.1: Purchasing intelligence voor het behalen van inkoopdoelstellingen
Purchasing intelligence omvat ook het genereren van allerlei bruikbare inkoopinformatie, die
niet (direct) aan inkoopdoelstellingen is gerelateerd. Zo kunnen met purchasing intelligence
bijvoorbeeld de prestaties van interne business units met elkaar worden vergeleken of de
prestaties van een aantal leveranciers. Dit deel van purchasing intelligence wordt ook wel
aangeduid met Enterprise Spend Management (Yankee, 03-2002). Zo heeft Campina een
inkoopinformatiesysteem (SAP Business Information Warehousing) in gebruik, dat gegevens
uit zo'n vijftien verschillende systemen verzamelt en inkoopinformatie oplevert voor circa
veertig inkopers (PinkRoccade, 2002, 2).
Purchasing intelligence maakt het voor organisaties mogelijk om op een erg flexibele wijze
inkoopinformatie te genereren. Door dergelijke bruikbare inkoopinformatie kan purchasing
intelligence bijdragen aan het nemen van de juiste beslissingen binnen de inkoopfunctie.
Daarmee worden de nadelen van huidige benaderingen zoals het gebruikmaken van
spreadsheets of andere systemen weggenomen. Het betreft hier dan nadelen zoals de
onmogelijkheid om real-time data om te zetten in informatie welke aan inkoopdoelstellingen
109
is gerelateerd, de beperkte functionaliteit, het persoonsgebonden zijn en het niet-repeteerbaar
en niet-schaalbaar zijn (Stephens Inc, 2001) (AMR, 08-2002).
Uit het bovenstaande valt reeds af te leiden dat purchasing intelligence uit vier fasen bestaat,
te weten:-
1.
prestatie-indicator-bepaling;
2.
data-verzameling;
3.
informatiegeneratie;
4.
sturing.
Tijdens de prestatie-indicator-bepalingsfase wordt als eerste bepaald wat de
inkoopdoelstellingen (in het inkoopbeleid) concreet zijn. Hiervoor worden prestatie-
indicatoren met streefwaarden vastgesteld, die helder moeten maken wanneer elke
inkoopdoelstelling is gehaald. Daarnaast worden ook prestatie-indicatoren met streefwaarden
vastgesteld, die voortvloeien uit contracten. In een contract kan bijvoorbeeld staan dat de
leverbetrouwbaarheid van leverancier A minimaal 95% moet zijn. Naast prestatie-indicatoren
met streefwaarden kan ook algemene informatie, die gewenst/vereist is, worden vastgesteld.
Voor elke prestatie-indicator moet achterhaald worden wie de eerste verantwoordelijke is
voor die prestatie-indicator. Ofwel, `wie wordt aangesproken op het (niet) halen van de
streefwaarde van een prestatie-indicator?'. Voor algemene informatie geldt het vergelijkbare:
`welke doelgroep moet wat met deze informatie doen?'.
Vervolgens wordt tijdens de data-verzamelingsfase als eerste bepaald welke data benodigd is,
en dus verzameld moet worden, om de realisatiewaarden van de prestatie-indicatoren te
kunnen meten en de algemene informatie te verkrijgen. Hierbij kan het voorkomen dat niet
alle benodigde data (intern of extern) beschikbaar is. In dat geval moet een keuze worden
gemaakt tussen vastlegging van extra data of aanpassing van een prestatie-indicator of de
algemene informatie. Hierbij wordt ook bepaald op welke wijze (met welke frequentie, uit
welk systeem, op welk moment) de benodigde data moet worden verzameld.
Daarna wordt de data verzameld conform de afgesproken wijze. Indien data uit verschillende
systemen komt, bestaat er een kans dat inhoudelijk dezelfde data een ander formaat
(bijvoorbeeld andere eenheden of andere veldgroottes) heeft. In dat geval wordt er tijdens
deze fase ook een uniformeringsslag uitgevoerd, om de data uniform te krijgen.
Tijdens de informatiegeneratiefase worden de realisatiewaarden van de prestatie-indicatoren
berekend (conform de formule die aan een prestatie-indicator is gekoppeld).
Realisatiewaarden worden vergeleken met streefwaarden, leidend tot constaringen van allerlei
soorten aard (op schema, achter op schema, voor op schema, etc.). Ook kan de verzamelde
data worden gebruikt om de gewenste/vereiste algemene informatie te verkrijgen.
Tijdens de sturingsfase worden de prestatie-indicatoren met hun streef- en realisatiewaarden
uitgesplitst over de eerst verantwoordelijken. Vervolgens krijgt elke eerst verantwoordelijke
zijn/haar prestatie-indicatoren aangereikt en kan deze de gewenste/vereiste acties bepalen,
uitzetten en vastleggen. Ook de algemene informatie wordt op een vergelijkbare wijze onder
de doelgroepen verspreid, die eveneens acties bepalen, uitzetten en vastleggen. Het
purchasing intelligence system kan hierbij acties aanbevelen. Er vindt dus sturing plaats op
basis van de aangereikte informatie.
110
In termen van het racewagenmodel wordt met purchasing intelligence dus een relatie gelegd
tussen het inkoopbeleid, en de daarin geformuleerde inkoopdoelstellingen, en de prestatie-
indicatoren, waarvan de realisatiewaarden moeten worden gemeten. Purchasing intelligence
draagt bij aan het realiseren van de inkoopdoelstellingen uit het inkoopbeleid, door te sturen
op basis van prestatie-indicatoren57.
7.2 Te bereiken effecten
In deze paragraaf worden de verwachte, structurele effecten in een willekeurige volgorde
opgesomd. Alhoewel door de onderzoeker gestreefd is naar volledigheid, kan volledigheid
niet worden vastgesteld (van Eijndhoven, 1997). Mogelijkerwijs ontbrekende effecten kunnen
aan de onderstaande effecten worden toegevoegd en worden meegenomen in de EPOS-
methode, die in hoofdstuk 8 wordt beschreven. In tegenstelling tot de eerder behandelde
vormen van e-procurement is het toepassingsgebied van purchasing intelligence in principe
het gehele inkoopvolume, tenzij de organisatie er zelf voor kiest om dit in te perken.
Door purchasing intelligence toe te passen kunnen de volgende effecten worden bereikt:-
·
betere besluitvorming: doordat er meer feitelijke en sneller informatie over het gehele
inkoopvolume is, kunnen besluiten beter en sneller worden genomen (Busch, 2002). De
`time-to-response' wordt kleiner (AMR, 08-2002);
·
concurrentievoordeel: doordat informatie sneller voorhanden is, kunnen sneller
besluiten worden genomen die leiden tot concurrentievoordeel. In (AMR, 08-2002)
wordt het voorbeeld van een producent genoemd voor wie (op enig moment) snel
duidelijk werd dat de marktvraag sterk zou gaan afnemen. Hierdoor kon deze producent
de productie en de inkoop daarop meteen afstemmen, met als gevolg zo goed als geen
overtollige voorraden. De concurrentie bleef echter zitten met grote overtollige
voorraden, die moesten worden afgeschreven.
·
beter zicht op de realisatie van inkoopdoelstellingen: purchasing intelligence verschaft
de informatie, die nodig is om de realisatie van inkoopdoelstellingen te kunnen meten.
Via meetbare prestatie-indicatoren wordt een relatie gelegd tussen inkoopdoelstellingen
en werkelijkheid.
·
beter kennismanagement binnen de inkopende organisatie: het purchasing intelligence
system moet registreren welke acties zijn uitgezet, gegeven een verschil tussen
realisatie- en streefwaarde van een prestatie-indicator. Door deze acties te correleren
met de verandering in het verschil (actie leidt tot kleiner verschil, actie leidt tot groter
verschil en dergelijke) kan een historie worden opgebouwd van effectieve acties (AMR,
08-2002). Deze historie kan aangewend worden zodra er weer een verschil bij deze
prestatie-indicator optreedt. Op deze wijze wordt kennis (ervaring) van medewerkers
binnen de organisatie beter vastgelegd en toegankelijk gemaakt (kennismanagement).
·
betere benutting van omgevingsinformatie: het purchasing intelligence system kan ook
gekoppeld worden aan bijvoorbeeld e-marketplaces of aan websites van
marktonderzoeksbureaus (Dun & Bradstreet, Forrester Research, Gartner Group,
enzovoort). Via een dergelijke koppeling kan omgevingsinformatie worden
meegenomen bij het aanbevelen van acties door het purchasing intelligence system. Als
een wereldwijd werkende organisatie bijvoorbeeld een single-vendor-beleid voor een
inkooppakket als doelstelling heeft geformuleerd, waarbij er tot op de dag van vandaag
geen leverancier voor dat inkooppakket te vinden is, die wereldwijd opereert, dan is het
57 Zie ook (Wouters, 2002) voor een blik op bedrijfseconomische informatievoorziening, waar
purchasing intelligence onder kan vallen.
111
handig om geïnformeerd te worden zodra op een e-marketplace een aankondiging
verschijnt dat twee leveranciers gaan fuseren, waardoor ze werelddekking krijgen.
7.3 Voorwaarden voor gebruik
Omdat purchasing intelligence anno 2002 nog (zo goed als) niet wordt toegepast, is het
moeilijk om de voorwaarden, waaraan een organisatie moet voldoen, op te sommen. Toch
kunnen diverse voorwaarden worden gegeven.
Organisatie- en inkoopbeleid
In het inkoopbeleid moeten bij voorkeur duidelijke inkoopdoelstellingen staan vermeld
(SMART: Specifiek Meetbaar Acceptabel Realistisch Tijdsgebonden). In (te) veel
organisaties zijn inkoopdoelstellingen nu nog (te) vaag, waardoor realisatie van die
doelstellingen moeilijk vast te stellen is. Door met duidelijke inkoopdoelstellingen te werken,
kunnen eenvoudiger prestatie-indicatoren worden gedefinieerd, die daarop aansluiten. Het
hebben van duidelijke prestatie-indicatoren met hun streefwaarden is een voorwaarde om
purchasing intelligence te gebruiken.
Procedures & methoden
Bij elke prestatie-indicator hoort een methode, die precies aangeeft hoe de realisatiewaarde
van die prestatie-indicator wordt berekend. Uiteraard hoort deze methode bekend te zijn,
voordat een streefwaarde aan die prestatie-indicator wordt gekoppeld, anders wordt een
situatie gecreëerd dat een methode wordt ontworpen, die de streefwaarde simpelweg oplevert.
In de methode moet zoals eerder vermeld- precies worden vermeld welke data uit welk
velden uit welke records uit welke systemen op welke momenten moet worden gehaald en
hoe deze data moet worden omgevormd naar de realisatiewaarde van een prestatie-indicator.
Bij elke methode hoort ook een beschrijving van hoe dezelfde data uit verschillende systemen
eventueel geüniformeerd moet worden (bijvoorbeeld factuurbedragen in euro's en dollars) en
hoe moet worden gehandeld als bepaalde data later blijkt te ontbreken (bijvoorbeeld facturen
die geen factuurdatum hebben).
Systemen
Om te beginnen moet er een purchasing intelligence system zijn, waarin de prestatie-
indicatoren, hun methoden en hun streefwaarden zijn vastgelegd.
Omdat er prestatie-indicatoren bij kunnen komen en purchasing intelligence hierin snel mee
moet kunnen gaan, moet eveneens bekend zijn of snel bekend kunnen worden welke data nu
in reeds bestaande systemen beschikbaar is. Immers, voor een nieuwe prestatie-indicator
hoort er een methode en een streefwaarde te komen, zoals hierboven genoemd. Bij het
bepalen van de methode moet bekend zijn welke data beschikbaar is. Zodra bepaalde data niet
beschikbaar is, moet gekozen worden tussen het aanpassen van de methode van een prestatie-
indicator of het alsnog registreren van deze data in een bepaald (mogelijkerwijs nieuw)
systeem. Op deze wijze kunnen snel nieuwe prestatie-indicatoren, met hun methoden en
streefwaarden, worden toegevoegd.
112
Bovenstaande impliceert direct dat er hoge eisen worden gesteld aan de mate waarin data
elektronisch in systemen wordt geregistreerd. Het gaat hierbij zowel om de registratie (wordt
het vastgelegd?) als de wijze van registratie (papier of elektronisch?). Alleen elektronisch
geregistreerde data kan gebruikt worden bij purchasing intelligence: data die alleen op papier
is geregistreerd, is niet mee te nemen bij purchasing intelligence. In theorie zou een
organisatie er nog voor kunnen kiezen om een medewerker aan te wijzen die op papier
geregistreerde, maar wel elektronisch benodigde data enkel voor dit doel elektronisch
registreert, maar dat zal in de praktijk niet vaak voorkomen. Eventueel kan tijdens het
inkoopproces meer data elektronisch worden geregistreerd, maar ook dat laat zich niet
eenvoudig realiseren. Toch moet in een organisatie veel data elektronisch geregistreerd zijn,
om purchasing intelligence te kunnen gebruiken. Als er weinig data elektronisch is
geregistreerd, is bijna geen enkele methode voor een prestatie-indicator te gebruiken en
kunnen er slechts enkele prestatie-indicatoren worden gedefinieerd. Dan heeft purchasing
intelligence te weinig waarde.
Ook moeten er interfaces zijn tussen het purchasing intellligence system en de reeds
bestaande systemen, waar de benodigde data uit verzameld moet worden (AMR, 08-2002).
Aangezien prestatie-indicatoren, en dus methoden, en dus data, kunnen veranderen, moeten
reeds bestaande systemen in staat zijn op een flexibele wijze data aan te leveren aan het
purchasing intelligence system.
Eventueel moeten ook interfaces worden aangebracht met externe systemen (e-marketplaces
bijvoorbeeld), waar bepaalde informatie is geregistreerd.
Personeel & organisatie
In principe is er geen directe noodzaak voor een `purchasing intelligence officer': een
medewerker die zich ontfermt over purchasing intelligence. Immers, als alles naar behoren
werkt, genereert het purchasing intelligence system informatie, die direct aan de eerste
verantwoordelijke / doelgroep wordt gecommuniceerd. Toch is de verwachting dat zeker in
het begin een purchasing intelligence officer een noodzaak is, om de organisatie op weg te
helpen met purchasing intelligence (Busch, 2002). Er zullen namelijk altijd vragen en
opmerkingen ontstaan, zodra informatie wordt verspreid, en er moet een medewerker zijn, die
daar iets mee doet (inhoudelijk beantwoorden, zorgen dat er antwoorden komen, enzovoort).
Wel moet het purchasing intelligence systeem (met alle interfaces) worden beheerd (zowel
functioneel als technisch). Hiertoe moet een beheerorganisatie zijn ingericht voor dit systeem.
Prestatie-indicatoren
In de business case, waarmee de goedkeuring is verkregen om purchasing intelligence in te
gaan voeren en te gaan gebruiken binnen de organisatie, zullen ook de structurele effecten
beschreven staan, die naar verwachting op zullen treden zodra purchasing intelligence wordt
gebruikt. Een organisatie kan er voor kiezen om alleen de belangrijkste van deze verwachte,
structurele effecten in de business case te beschrijven. Het is belangrijk om een aantal
prestatie-indicatoren te definiëren en te operationaliseren, zodat gemeten kan worden of de in
de business case beschreven effecten ook daadwerkelijk worden gerealiseerd. Afhankelijk van
de effecten die in de business case staan beschreven, kan bijvoorbeeld gedacht worden aan
een prestatie-indicator die aangeeft voor welk percentage van de inkoopdoelstellingen de
realisatie ervan inzichtelijk is.
113
114
8. EPOS-methode ter bepaling van geschiktheid van vormen van e-
procurement
8.1 Inleiding
In de vorige hoofdstukken zijn vijf vormen van e-procurement nader uitgewerkt, namelijk e-
sourcing, e-tendering, e-reverse auctioning, e-ordering en purchasing intelligence. Voor elk
van deze vormen zijn de verwachte, structurele effecten en de voorwaarden voor gebruik
beschreven. Daarmee vormen de vorige hoofdstukken een deel van de uitwerking van het
conceptuele model (zie figuur 8.1).
In dit hoofdstuk wordt het conceptuele model verder uitgewerkt tot de EPOS-methode.
Daarmee vormt dit hoofdstuk feitelijk de kern van het proefschrift, omdat in dit hoofdstuk het
beoogde resultaat van het onderzoek wordt beschreven: de EPOS-methode, waarmee de
centrale vraagstelling wordt beantwoord.
8.2 Korte beschouwing op het conceptuele model
Het conceptuele model dat in hoofdstuk 1 is beschreven, beschrijft geschiktheid vanuit twee
invalshoeken: het willen en het (aan)kunnen (zie figuur 8.1).
organisatie
visie en (inkoop)doelstellingen (gewenste situatie / `soll'-situatie)
In welke mate dragen effecten bij aan realisatie van visie en (inkoop)doelstellingen?
wil
effecten
effecten
effecten
effecten
effecten
vorm 1
vorm 2
vorm 3
vorm 4
vorm 5
geschiktheid
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
voorwaarden
In welke mate zijn voorwaarden in bestaande situatie ingevuld?
kan
bestaande situatie (`ist'-situatie)
organisatie
Figuur 8.1: Het conceptuele model voor het bepalen van de geschiktheid van vormen van e-
procurement voor een organisatie
115
De eerste invalshoek beschouwt hetgeen een organisatie wil, met als achterliggende gedachte
dat dit mede bepalend is voor de vormen van e-procurement die geschikt zijn voor een
organisatie. Immers, een organisatie heeft (in het algemeen) een visie op de toekomst, die zij
geconcretiseerd heeft in een aantal doelstellingen, veelal verwoord in een business plan. Het
gaat hier om doelstellingen zoals:-
·
omzetverhoging met 20% in het komende jaar;
·
kwaliteitsverbetering met minimaal 0,5 punten in het komende jaar;
·
doorlooptijdverkorting (verkorting van time-to-market) met 10% in het komende jaar.
Veelal worden deze doelstellingen doorvertaald naar diverse gebieden, hetgeen leidt tot
inkoopdoelstellingen, maar ook tot bijvoorbeeld verkoop-, logistieke en HRM-doelstellingen.
Afgeleid van deze visie en doelstellingen worden de gewenste processen, de gewenste
organisatiestructuur en de gewenste systemen van een organisatie in kaart gebracht (zie de
rechterzijde van figuur 8.2) (Cabrera, 2001) (Spekman, 1999), (AMR, 09-1999)58. In feite
wordt hiermee de gewenste situatie (`soll'-situatie) van de organisatie beschreven: dit is de
situatie die de organisatie zich ten doel heeft gesteld en welke zij graag wil bereiken. Vormen
van e-procurement moeten vervolgens worden gerelateerd aan deze gewenste situatie (zie ook
(Wu, 2002), (Neef, 2001)).
Vanuit deze invalshoek is een vorm van e-procurement geschikt voor een organisatie, als het
gebruiken van deze vorm van e-procurement bijdraagt aan het realiseren van de visie en de
(inkoop)doelstellingen van deze organisatie (AMR, 07-2002). Beter geformuleerd, als de
verwachte, structurele effecten van een vorm van e-procurement een bijdrage leveren aan het
realiseren van deze visie en (inkoop)doelstellingen. Naarmate de effecten van een vorm van e-
procurement een grotere bijdrage leveren aan de realisatie van de visie en de
(inkoop)doelstellingen, des te geschikter (vanuit deze invalshoek) deze vorm van e-
procurement voor deze organisatie is.
structurele
dragen effecten bij aan
visie en
effecten
visie en (inkoop-)
(inkoop-)
doelstellingen?
doelstellingen
processen
processen
processen
invoering van
vorm van e-
procurement
organisatie-
systemen
organisatie-
systemen
organisatie-
systemen
structuur
structuur
structuur
bestaande situatie
toekomstige situatie,
gewenste situatie
tijd
na ingebruikname van
een vorm van e-procurement
Figuur 8.2: Structurele effecten gerelateerd aan visie en (inkoop)doelstellingen
De tweede invalshoek beschouwt hetgeen een organisatie (aan)kan, met als achterliggende
gedachte dat dit ook mede bepalend is voor de vormen van e-procurement die voor een
organisatie geschikt zijn. Immers, de organisatie, zoals deze nu is, kan in meer of mindere
mate gereed zijn voor een vorm van e-procurement. Het gaat hier om de voorwaarden die een
58 Figuur 8.2 is feitelijk een detaillering van figuur 1.4. Figuur 8.3 is een detaillering van figuur 1.5.
116
vorm van e-procurement aan een organisatie stelt en de mate waarin een organisatie daaraan
voldoet. Hierbij wordt dus bekeken in welke mate de bestaande situatie, waarin een
organisatie zich nu begeeft, aansluit bij de voorwaarden, die een vorm van e-procurement aan
een organisatie stelt. Naarmate een organisatie aan meer voorwaarden van een vorm van e-
procurement voldoet, des te eenvoudiger is de invoering van die vorm van e-procurement en
des te geschikter (vanuit deze invalshoek) deze vorm van e-procurement voor deze organisatie
is, zie figuur 8.3.
voorwaarden
visie en
zijn voorwaarden in
bestaande situatie ingevuld?
voor gebruik
(inkoop-)
doelstellingen
processen
processen
processen
invoering van
vorm van e-
procurement
organisatie-
systemen
organisatie-
systemen
organisatie-
systemen
structuur
structuur
structuur
bestaande situatie
toekomstige situatie,
gewenste situatie
tijd
na ingebruikname van
een vorm van e-procurement
Figuur 8.3: Voorwaarden voor gebruik gerelateerd aan bestaande situatie
De geschiktheid van een vorm van e-procurement voor een organisatie wordt op basis van het
conceptuele model dus bepaald door:-
·
de mate waarin de verwachte, structurele effecten, behorende bij die vorm, bijdragen
aan de realisatie van visie en (inkoop)doelstellingen van de organisatie (willen);
·
de mate waarin de voorwaarden voor gebruik, behorende bij die vorm, nu al zijn
ingevuld door de organisatie ((aan)kunnen).
Des te meer een organisatie een vorm wil en des te beter een organisatie een vorm aankan, des
te geschikter deze vorm is.
8.3 Uitwerking van conceptuele model naar EPOS-methode
In deze paragraaf wordt het conceptuele model verder uitgewerkt tot de EPOS-methode. Deze
methode kan door een willekeurige organisatie worden toegepast bij het bepalen van de
geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement voor die organisatie.
De EPOS-methode onderscheidt vier onderdelen, die rechtstreeks voortvloeien uit het
conceptuele model, namelijk:-
1.
Vaststelling van de vormen van e-procurement waarvan de geschiktheid moet worden
bepaald;
2.
Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie wil;
3.
Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie aan kan;
4.
Bepaling van de geschiktheid van de vormen van e-procurement voor de desbetreffende
organisatie.
Alle vier onderdelen van de EPOS-methode moeten door de desbetreffende organisatie
worden uitgevoerd.
117
Opgemerkt wordt dat hier bewust over onderdelen wordt gesproken en bijvoorbeeld niet over
fasen of stappen, omdat dergelijke woorden een zekere tijdsvolgorde suggereren (eerst fase 1,
dan fase 2, enzovoort). Door te spreken over onderdelen wordt geen directe tijdsvolgorde
geïmpliceerd. Uiteraard zitten er wel enkele tijdsvolgordelijke relaties tussen de onderdelen
en die worden toegelicht, nadat de onderdelen zijn beschreven. Het spreken over onderdelen
sluit bovendien aan op wat in hoofdstuk 1 is opgemerkt over het verschil tussen de methode
en de wijze, waarop de methode wordt toegepast. Tijdens dit onderzoek wordt immers
gestreefd naar een methode, waarbij de wijze waarop deze wordt toegepast bij een organisatie
allerlei vormen kan aannemen. Zo kan een willekeurige organisatie een wijze kiezen, die het
best aansluit op die organisatie, waardoor het toepassen van de methode op die wijze zo
weinig als mogelijk (ver)storend werkt. Door in de methode onderdelen te onderscheiden, kan
de desbetreffende organisatie bijvoorbeeld voor zichzelf bepalen of zij op zeker moment
begint met onderdeel 2, met onderdeel 3 of met beide onderdelen tegelijk.
Onderdeel 1: Vaststelling van de vormen van e-procurement waarvan de geschiktheid moet
worden bepaald
Onderdeel 1 richt zich op het bepalen van de vormen van e-procurement, waarvan de
desbetreffende organisatie de geschiktheid wil weten. Binnen de reikwijdte van dit
proefschrift vallen vijf vormen van e-procurement, die in hoofdstuk 2 zijn geselecteerd en die
in de daarop volgende hoofdstukken nader zijn uitgewerkt. De desbetreffende organisatie
moet tijdens dit element dus vaststellen van welke van deze vijf vormen de geschiktheid moet
worden bepaald.
Na het uitvoeren van onderdeel 1 is vastgesteld van welke vormen van e-procurement de
geschiktheid moet worden bepaald.
Onderdeel 2: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie wil
Dit onderdeel heeft tot doel om voor de desbetreffende organisatie- helder te krijgen in
welke mate de effecten van de vastgestelde vormen van e-procurement bijdragen aan de
realisatie van de visie en doelstellingen (en dus ook de inkoopdoelstellingen) van die
organisatie. Kort geformuleerd, deze fase maakt duidelijk welke vormen van e-procurement
die organisatie zou moeten willen gebruiken.
Binnen onderdeel 2 worden diverse elementen onderscheiden, die allemaal moeten worden
uitgevoerd. Hieronder worden die elementen beschreven, waarbij zo weinig als mogelijk
wordt vermeld over hoe zo'n element moet worden uitgevoerd. De desbetreffende organisatie
kan daarmee voor zichzelf bepalen hoe zo'n element wordt uitgevoerd. Bovendien geldt ook
hier weer dat de desbetreffende organisatie tot op zekere hoogte- voor zichzelf kan bepalen
in welke volgorde deze elementen worden uitgevoerd. Nadat alle elementen van alle
onderdelen zijn beschreven, wordt aangegeven tussen welke elementen er wel een
tijdsvolgordelijke relatie ligt.
Element 2.1: Bepaling van (inkoop)doelstellingen
Element 2.1 richt zich op het achterhalen (of vaststellen) van de (inkoop)doelstellingen van de
desbetreffende organisatie: wat wil de organisatie over een paar jaar hebben bereikt en wat
118
wil zij op het eind van dit jaar hebben bereikt? Daarbij is ook de visie van die organisatie
gewenst, om de (inkoop)doelstellingen in het juiste referentiekader te kunnen plaatsen.
Na het uitvoeren van element 2.1 zijn de (inkoop)doelstellingen van de desbetreffende
organisatie bepaald, zo mogelijk geplaatst binnen het referentiekader van een visie.
Element 2.2: Bepaling van organisatie-specifieke effecten
Element 2.2 richt zich op het bepalen van de organisatie-specifieke effecten voor die vormen
van e-procurement, waarvan de desbetreffende organisatie de geschiktheid wil weten. In de
vorige hoofdstukken zijn de effecten, behorende bij vijf vormen van e-procurement, generiek
(dat is, organisatie-onafhankelijk) beschreven. Voor elk van de vormen waarvan de
geschiktheid moet worden bepaald, worden tijdens dit element de bijbehorende effecten op
maat gesneden voor de desbetreffende organisatie. Dat houdt in dat de omvang van de
effecten voor de desbetreffende organisatie wordt ingeschat.
Na het uitvoeren van element 2.2 is voor de vastgestelde vormen van e-procurement-
duidelijk wat de omvang van de effecten is, die bij de desbetreffende organisatie mogen
worden verwacht, zodra zo'n vorm van e-procurement wordt gebruikt.
Element 2.3: Koppeling van effecten aan individuele (inkoop)doelstellingen
Element 2.3 richt zich op het bepalen van de mate waarin effecten van een vorm van e-
procurement bijdragen aan het realiseren van iedere (inkoop)doelstelling. Voor elke vorm van
e-procurement en voor elke individuele (inkoop)doelstelling moet worden aangegeven welke
bijdrage deze vorm van e-procurement (met haar effecten) levert aan het realiseren van deze
(inkoop)doelstelling. Door tijdens dit element te kiezen voor een benadering per individuele
(inkoop)doelstelling, wordt voorkomen dat een vorm van e-procurement (met haar effecten)
moet worden gekoppeld aan meer, onderling tegenstrijdige (inkoop)doelstellingen met alle
risico's van dien (veel discussies, vertroebeling, impliciet handelen en dergelijke).
Element 2.4: Integratie over (inkoop)doelstellingen
Element 2.4 richt zich op het bepalen van de mate waarin effecten van een vorm van e-
procurement bijdragen aan het realiseren van het geheel aan (inkoop)doelstellingen. In het
vorige element zijn de effecten van een vorm van e-procurement gekoppeld aan elke
individuele (inkoop)doelstelling. Uiteraard moeten de effecten van een vorm van e-
procurement wel worden bezien over alle (inkoop)doelstellingen gezamenlijk, ook al kunnen
deze onderling tegenstrijdig zijn. Daartoe wordt tijdens dit element het resultaat van het
vorige element in feite geïntegreerd (samengenomen) over alle (inkoop)doelstellingen.
Na het uitvoeren van element 2.4 is er een helder beeld van de mate waarin elke vorm van e-
procurement (met haar effecten) bijdraagt aan het realiseren van het geheel aan
(inkoop)doelstellingen. Kort en bondig gezegd, het is duidelijk welke vormen van e-
procurement een organisatie zou moeten willen gebruiken.
Onderdeel 3: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie aankan
Dit onderdeel heeft tot doel om voor de desbetreffende organisatie- helder te krijgen in
welke mate voldaan wordt aan de voorwaarden, die horen bij de vastgestelde vormen van e-
119
procurement. Kort geformuleerd, deze fase maakt duidelijk welke vormen van e-procurement
een organisatie zou moeten kunnen gebruiken.
Binnen onderdeel 3 worden opnieuw diverse elementen onderscheiden, die allemaal moeten
worden uitgevoerd. Hieronder worden die elementen beschreven, waarbij zo weinig als
mogelijk wordt vermeld over hoe zo'n element moet worden uitgevoerd. De desbetreffende
organisatie kan daarmee voor zichzelf bepalen hoe zo'n element wordt uitgevoerd.
Element 3.1: Bepaling van bestaande situatie
Element 3.1 richt zich op het in kaart brengen van de bestaande situatie van de inkoopfunctie
van de desbetreffende organisatie. Er moet een feitelijk en actueel beeld van de huidige
inkoopfunctie worden opgebouwd, waarmee minimaal de voorwaarden, behorende bij de
vastgestelde vormen van e-procurement kunnen worden beoordeeld.
Element 3.2: Bepaling van organisatie-specifieke invulling van voorwaarden
Element 3.2 richt zich op het bepalen van de hoeveelheid (extra) energie die de
desbetreffende organisatie nodig heeft om (blijvend) te voldoen aan elk van de voorwaarden,
die horen bij de vastgestelde vormen van e-procurement. In de vorige hoofdstukken zijn de
voorwaarden, behorende bij vijf vormen van e-procurement, generiek beschreven. Voor elk
van de vormen van e-procurement, waarvan de desbetreffende organisatie de geschiktheid wil
weten, wordt tijdens dit element per voorwaarde bepaald of nu voldaan is aan die voorwaarde.
Aangezien een vorm van e-procurement pas kan worden gebruikt, als aan alle voorwaarden is
voldaan, ligt het voor de hand om -voor een voorwaarde waar nu nog niet aan is voldaan- de
hoeveelheid tijd en/of geld (zijnde de eerder genoemde hoeveelheid (extra) energie) te ramen,
die nodig is om die voorwaarde ingevuld te krijgen en (vanaf dat moment voor een zekere
periode) ingevuld te houden. Voor voorwaarden waar nu al wel aan is voldaan, wordt de
hoeveelheid tijd en/of geld die nodig is om die voorwaarde ingevuld te houden, op 0 geraamd.
De reden hiervoor is dat het ingevuld houden reeds is geregeld in de bestaande situatie van de
desbetreffende organisatie (het kost dus geen extra energie).
Na het uitvoeren van element 3.2 is voor elk van de vastgestelde vormen van e-procurement-
duidelijk hoeveel (extra) energie nodig is om aan elk van de bijbehorende voorwaarden te
voldoen en te blijven voldoen.
Element 3.3: Integratie over voorwaarden
Element 3.3 richt zich op het integreren van het resultaat van het vorige element over de
voorwaarden heen, zodat voor elk van de vastgestelde vormen van e-procurement een beeld
ontstaat over de hoeveelheid (extra) energie die nodig is om aan het geheel van bijbehorende
voorwaarden te voldoen en te blijven voldoen. Simpel gezegd wordt tijdens het uitvoeren van
dit element de hoeveelheid (extra) energie voor alle voorwaarden behorende bij één vorm, bij
elkaar opgeteld59.
Na het uitvoeren van element 3.3 is er een helder beeld van de hoeveelheid (extra) energie die
een organisatie op dit moment nodig heeft om aan alle voorwaarden van een vorm van e-
59 Indien de hoeveelheid (extra) energie zowel in hoeveelheid tijd als in hoeveelheid geld is uitgedrukt,
moet -bij het optellen- de hoeveelheid tijd bijvoorbeeld in een hoeveelheid geld worden uitgedrukt.
120
procurement (blijvend) te voldoen. Hoe minder (extra) energie er voor een vorm van e-
procurement nodig is, hoe meer de desbetreffende organisatie deze vorm nu reeds aankan.
Kort en bondig gezegd, na het uitvoeren van dit element is duidelijk welke vormen van e-
procurement een organisatie aan zou moeten kunnen.
Onderdeel 4: Bepaling van de geschiktheid van de vormen van e-procurement.
Het laatste onderdeel heeft tot doel om voor de desbetreffende organisatie- de geschiktheid
van de vastgestelde vormen van e-procurement te bepalen. Hiertoe worden de resultaten van
de vorige onderdelen samengenomen.
Als resultaat van onderdeel 2 is bekend in welke mate een vorm van e-procurement (met haar
effecten) bijdraagt aan het realiseren van de visie en de (inkoop)doelstellingen van de
desbetreffende organisatie. Ofwel, in welke mate deze organisatie deze vorm wil. Als
resultaat van onderdeel 3 is bekend in welke mate deze organisatie voldoet aan de
voorwaarden voor gebruik van deze vorm van e-procurement en hoeveel (extra) energie het
kost om alle voorwaarden ingevuld te krijgen en te houden. Ofwel, in welke mate deze
organisatie deze vorm aankan.
Tijdens het laatste onderdeel wordt de geschiktheid van een vorm van e-procurement voor de
desbetreffende organisatie afgeleid van de mate waarin deze organisatie deze vorm wil en de
mate waarin deze organisatie deze vorm aankan. Hierbij kan het zijn dat de ene organisatie
het willen en het aankunnen even belangrijk voor de geschiktheid vindt en dat een andere
organisatie het willen belangrijker voor de geschiktheid vindt dan het aankunnen (of
omgekeerd). In zijn algemeenheid zal echter gelden, des te hoger het willen en des te hoger
het aankunnen, des te geschikter de vorm van e-procurement (zie ook figuur 1.6).
Samengevat ziet de EPOS-methode er dus als volgt uit:-
Onderdeel 1: Vaststelling van de vormen van e-procurement waarvan de geschiktheid moet
worden bepaald
Onderdeel 2: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie wil
·
Element 2.1: Bepaling van (inkoop)doelstellingen
·
Element 2.2: Bepaling van organisatie-specifieke effecten
·
Element 2.3: Koppeling van effecten aan individuele (inkoop)doelstellingen
·
Element 2.4: Integratie over (inkoop)doelstellingen
Onderdeel 3: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie aankan
·
Element 3.1: Bepaling van bestaande situatie
·
Element 3.2: Bepaling van organisatie-specifieke invulling van voorwaarden
·
Element 3.3: Integratie over voorwaarden
Onderdeel 4: Bepaling van de geschiktheid van de vormen van e-procurement
Zoals eerder beschreven zijn er enkele tijdsvolgordelijke relaties tussen onderdelen en
elementen in de EPOS-methode. De EPOS-methode, inclusief deze relaties, is geïllustreerd in
figuur 8.4.
121
IN
onder-
deel 1
3.1
onderdeel 3
2.1
2.3
3.2
3.3
onderdeel 2
2.2
2.4
onder-
deel 4
UIT
Figuur 8.4: De EPOS-methode inclusief tijdsvolgordelijke relaties
Uit figuur 8.4 blijkt dat altijd moet worden begonnen met onderdeel 1 en dat altijd moet
worden geëindigd met onderdeel 4. Binnen onderdeel 2 geldt dat element 2.3 moet volgen op
de elementen 2.1 en 2.2. Element 2.4 moet vervolgens volgen op element 2.3. De elementen
van onderdeel 3 moeten in een vaste volgorde worden uitgevoerd: eerst element 3.1, dan
element 3.2 en tot slot element 3.3.
Na het toepassen van de EPOS-methode is de geschiktheid van de vastgestelde vormen van e-
procurement voor de desbetreffende organisatie bepaald. Sommige vormen van e-
procurement zullen door de methode een hoge geschiktheid toegedeeld krijgen, andere
vormen een lage. Het management van deze organisatie zal vervolgens moeten besluiten of
het zich bij dit resultaat aansluit.Vormen van e-procurement, die door de methode minder
geschikt zijn bevonden, omdat een organisatie ze niet wil, leiden veelal tot weinig discussie.
Maar bij minder geschikte vormen, die een organisatie wel wil, maar waarbij zij nog niet aan
de bijbehorende voorwaarden voldoet, zal meer discussie ontstaan. Immers, deze vormen van
e-procurement zijn door de methode minder geschikt verklaard, terwijl deze zeer strategisch
(lees: erg gewild) zijn. Sommige organisaties zullen er toch voor willen kiezen om ook een
dergelijke vorm van e-procurement in te voeren en in gebruik te nemen, waarbij zij
accepteren dat zij nog veel werk moeten verrichten om de voorwaarden ingevuld te krijgen en
te houden. Het invoeren van zo'n vorm van e-procurement, wat zich richt op het invullen van
alle voorwaarden waaraan nu nog niet voldaan is, zal veelal geen sinecure zijn.
Als het resultaat van de EPOS-methode niet aangeeft dat een vorm van e-procurement
uitermate geschikt of uitermate ongeschikt is, dan is het raadzaam om voor deze vorm een
business case (of strategic case) te ontwikkelen (Lassen, 2002). In een business case worden
bijvoorbeeld de verwachte, structurele effecten en de nog niet ingevulde voorwaarden meer
gedetailleerd op een rij gezet, opdat het management van de desbetreffende organisatie een
122
weloverwogen besluit over deze vorm van e-procurement kan nemen (zie ook (Gunasekaran,
2001)). Merk op dat het meer gedetailleerd op een rij zetten van de nog niet ingevulde
voorwaarden kan betekenen dat nagegaan moet worden welke activiteiten moeten worden
uitgevoerd om deze in te vullen. Daarmee wordt in de business case dus al vooruit geblikt
naar de invoering, waar deze activiteiten feitelijk moeten worden uitgevoerd. Een business
case moet dus meer omvatten dan alleen maar de kosten en de baten, omdat deze alleen maar
de kwantificeerbare voorwaarden en effecten weerspiegelen60. Afhankelijk van de organisatie
kunnen eventueel nog andere onderwerpen in een business case worden opgenomen, zoals
aanwezige risico's en de projectorganisatie. Op basis van dergelijke business cases kan
mogelijk nog voor vormen van e-procurement worden gekozen, die minder geschikt waren
bevonden. Ook kan het voorkomen dat op basis van dergelijke business cases niet voor
vormen van e-procurement wordt gekozen, die wel redelijk geschikt waren bevonden. Zo
blijft er een geheel van vormen van e-procurement over, die het management heeft gekozen
en waarover het management heeft besloten dat deze moeten worden ingevoerd en in gebruik
moeten worden genomen.
Onderzoek van (Angeles, 2002) bevestigt dat het ontwikkelen van business cases een `critical
success factor' is (zie ook (Muntslag, 2001)). In (Vintura, 2002) worden de resultaten van een
benchmarkonderzoek gepresenteerd, waaruit eveneens blijkt dat het ontbreken van goede
business cases achteraf leidde tot ontevredenheid bij organisaties die met e-procurement aan
de slag gingen: 56% van de organisaties had geen business case en de overige 44% van de
organisaties gaf aan dat de business case te algemeen was.
Dat organisaties ook na de e-procurement hype- nog steeds zullen besluiten om bepaalde
vormen van e-procurement in te voeren en in gebruik te nemen, leidt echter weinig twijfel.
(AMR, 07-2002) heeft een survey onder organisaties gehouden, waaruit blijkt dat de helft van
de organisaties een doelstelling op het gebied van e-business heeft en dat e-procurement (en
ook `B2B integration') in de top 5 van e-business initiatieven staat. (Kheng, 2002) geeft op
basis van een uitgevoerde studie- aan dat het managen van de `supply chain' en het
inkoopproces één van de belangrijkste doelstellingen van organisaties is. In de regel zal het
management van een organisatie dus wel besluiten om één of meer vormen van e-
procurement in te voeren en in gebruik te nemen.
Voor het hierboven omschreven geheel van vormen van e-procurement kan de invoering dus
aanvangen. In veel gevallen wordt als eerste een invoeringsstrategie bepaald, die onder andere
aangeeft welke vorm wanneer wordt ingevoerd. Dit voorkomt onder andere dat vele vormen
van e-procurement tegelijkertijd worden ingevoerd, hetgeen kan leiden tot een minder
beheersbare invoering, en het draagt er tevens zorg voor dat de invoering van één vorm van e-
procurement wel in het licht van het geheel wordt bezien. Opgemerkt wordt dat tijdens het
invoeren van één vorm van e-procurement voorwaarden voor gebruik kunnen worden
ingevuld, die ook voor een andere vorm van e-procurement gelden. Het invoeren van die ene
vorm leidt er dan dus toe dat de desbetreffende organisatie die andere vorm beter aankan. In
het volgende hoofdstuk wordt uitgebreid stilgestaan bij de invoering van de vormen van e-
procurement, waarvoor het management heeft gekozen.
60 (Neef, 2001) benadert een business case als een kosten/baten-analyse.
123
8.4 Operationalisatie van EPOS-methode (illustratief)
In deze paragraaf wordt ter illustratie- de EPOS-methode, zoals die in de vorige paragraaf is
beschreven, geoperationaliseerd. Dit houdt in dat voor alle onderdelen en voor alle elementen
in de EPOS-methode concreet wordt aangegeven hoe deze elementen in de dagelijkse
inkooppraktijk doorlopen zouden kunnen worden. Hierbij wordt opgemerkt dat in deze
paragraaf één operationalisatie wordt gegeven, maar dat er uiteraard meer operationalisaties
mogelijk zijn.
Onderdeel 1: Vaststelling van de vormen van e-procurement waarvan de geschiktheid moet
worden bepaald
In veel organisaties bestaat zo langzamerhand wel een beeld bij de diverse vormen van e-
procurement. Vaak is er ook wel een intuïtief beeld over de geschiktheid van deze vormen.
Op basis van dit soort beelden kunnen veelal de vormen van e-procurement worden
vastgesteld, waarvan de desbetreffende organisatie de geschiktheid wil weten. Als dit soort
beelden ontbreken, kan simpelweg worden gekozen voor alle vijf vormen van e-procurement,
die in dit proefschift nader zijn uitgewerkt.
Onderdeel 2: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie wil
Element 2.1: Bepaling van (inkoop)doelstellingen
Element 2.1 richt zich op het achterhalen van de (inkoop)doelstellingen van de desbetreffende
organisatie: wat wil de organisatie over een paar jaar hebben bereikt en wat wil zij op het eind
van dit jaar hebben bereikt? Daarbij is ook de visie van de organisatie gewenst, om de
(inkoop)doelstellingen in het juiste referentiekader te kunnen plaatsen.
In sommige organisaties is de visie uitgewerkt in één of meer documenten, in andere
organisaties blijft het bij een (mogelijk verschillend) beeld in de hoofden van (meestal een
beperkt aantal) medewerkers. In het algemeen zijn binnen alle organisaties wel
(inkoop)doelstellingen in één of meer documenten (business plannen) vastgelegd, alhoewel
dit binnen het midden- en kleinbedrijf ook niet altijd het geval is.
Als een visie en/of de (inkoop)doelstellingen zijn uitgewerkt in één of meer documenten, dan
moet daar kennis van worden genomen. De intentie daarbij moet zijn dat de
(inkoop)doelstellingen van de organisatie zo helder als mogelijk moeten worden gedestilleerd
uit dit document. Ook moet een gevoel worden ontwikkeld van het relatieve belang van elk
der (inkoop)doelstellingen, omdat de ene doelstelling veel belangrijker kan zijn dan de andere
met het oog op het realiseren van de visie. Hiertoe kunnen over alle (inkoop)doelstellingen
100 punten worden verdeeld, om dit relatieve belang te kwantificeren. Hoe meer punten een
(inkoop)doelstelling heeft, des te belangrijker deze is voor de organisatie.
Vaak blijkt echter dat bovengenoemde documenten slechts zelden goed omschrijven wat een
organisatie écht wil bereiken (Cabrera, 2001). Daarom is het raadzaam om in alle gevallen, of
er nu wel of geen documenten zijn, met een aantal medewerkers binnen de organisatie te
spreken over de visie en de (inkoop)doelstellingen van de organisatie. Uiteraard betreffen
deze medewerkers met name het management dat verantwoordelijk is voor de organisatie-
ontwikkeling en van wie verwacht wordt (of mag worden) dat zij een visie hebben en weten
wat de (inkoop)doelstellingen zijn. In concreto betreft het vaak de functies zoals de CEO
124
(Chief Executive Officer), de CFO (Chief Financial Officer), de CIO (Chief Information
Officer), de COO (Chief Operations Officer), de CPO (Chief Purchasing Officer), de
directeur Inkoop, de manager Inkoop of het hoofd Inkoop.
Idealiter wordt in eerste instantie elk van deze functies individueel geïnterviewd. Dat heeft tot
voordeel (in vergelijking met een groepsinterview) dat er geen sprake is van napraterij en de
kans op openheid groter is. Nadat elk van de functies individueel is geïnterviewd, is het
raadzaam een groepsinterview te beleggen. Tijdens dat groepsinterview worden de
(mogelijkerwijs verschillende) visies en (inkoop)doelstellingen, inclusief het relatieve belang
ervan, teruggekoppeld met als doel daar één coherent geheel van te maken. Los van het feit
dat bovengenoemde exercitie deel kan uitmaken van de EPOS-methode, is het ook los van
deze methode eigenlijk een noodzakelijk exercitie: het management moet een helder en
uniform beeld hebben bij de toekomst van de organisatie.
Na dit element ligt er een heldere beschrijving van de (inkoop)doelstellingen van de
desbetreffende organisatie, zo mogelijk binnen het referentiekader van een duidelijke visie,
waar het management achter staat. Ook is voor elke (inkoop)doelstelling het relatieve belang
aangegeven (bijvoorbeeld door middel van een aantal punten, optellend tot 100 punten).
Element 2.2: Bepaling van organisatie-specifieke effecten
Tijdens het uitvoeren van element 2.2 moeten de effecten, behorende bij de vastgestelde
vormen van e-procurement, organisatie-specifiek worden gemaakt, rekening houdend met het
toepassingsgebied, zoals dat in de vorige hoofdstukken bij de effecten is omschreven.
Immers, de effecten treden alleen op op het toepassingsgebied. Zo wordt voorkomen dat een
sterk effect, dat alleen maar optreedt op een heel klein deel van het inkoopvolume, wordt
overgewaardeerd (bijvoorbeeld een besparingspercentage van 30% (zijnde een sterk effect)
dat alleen maar geldt voor één inkooppakket dat 2% van het inkoopvolume omvat (zijnde een
klein toepassingsgebied)).
Daar waar mogelijk moeten de effecten voor de desbetreffende organisatie zo veel als
mogelijk worden gekwantificeerd. De wijze waarop effecten kunnen worden gekwantificeerd
is bij de opsomming van de effecten vermeld. Hiertoe moet de desbetreffende organisatie wel
beschikken over een feitelijk, actueel en hoofdzakelijk kwantitatief beeld van de huidige
inkoopfunctie (inkoopvolume, aantal leveranciers, aantal facturen, inkoopvolume binnen
contract, inkoopvolume per inkooppakket, enzovoort). Bij sommige organisaties moet daartoe
eerst een doorlichting van de inkoopfunctie worden uitgevoerd, zodat dit beeld ontstaat.
Element 2.3: Koppeling van effecten aan individuele (inkoop)doelstellingen
Het aangeven welke bijdrage een vorm van e-procurement (met haar effecten en
toepassingsgebied) levert aan het realiseren van elke individuele (inkoop)doelstelling kan
worden gedaan door het invullen van de tabel in figuur 8.5. Hierbij moet voor elke vorm van
e-procurement per (inkoop)doelstelling- worden aangegeven of de effecten op het
toepassingsgebied van deze vorm bijdragen aan deze (inkoop)doelstelling of niet. Dit kan
geschieden aan de hand van de toekenning van een waarde, variërend tussen 10 en +10,
waarbij +10 staat voor een grote, positieve bijdrage en 10 staat voor een grote, negatieve
bijdrage.
125
(inkoop)doelstelling
1
2
3
4
5
6
7
(relatief belang)
(10)
(10)
(10) (10) (20) (20) (20)
effecten en
5 5 0 0
10
10
0
toepassingsgebied van
e-sourcing
effecten en
10 0 0 0 0 0 0
toepassingsgebied van
e-tendering
effecten en
-10 0 0 0 10 0 0
toepassingsgebied van
e-reverse auctioning
effecten en
10 10 10 10 10 10 10
toepassingsgebied van
e-ordering
effecten en
0 0 0 0 0 0 0
toepassingsgebied van
purchasing intelligence
Figuur 8.5: Effecten en toepassingsgebied van een vorm van e-procurement in relatie tot
(inkoop)doelstellingen
Het invullen van de tabel kan in groepsverband worden gedaan, om te voorkomen dat het een
`one man's opinion' wordt. In deze groep moeten dan medewerkers deelnemen, die kennis en
ervaring hebben met de verschillende vormen van e-procurement (en bij voorkeur de effecten
ook hebben gekwantificeerd), aangevuld met medewerkers die de visie en
(inkoop)doelstellingen goed kennen (zoals de CPO).
Element 2.4: Integratie over (inkoop)doelstellingen
Vervolgens moet worden bepaald hoe de effecten van een vorm van e-procurement zijn,
bezien over alle (inkoop)doelstellingen. Hiertoe kan een wil-score worden berekend, die
aangeeft in welke mate de effecten van een vorm van e-procurement bijdragen aan de
realisatie van alle (inkoop)doelstellingen (zie ook paragraaf 1.3).
De wil-score van een vorm van e-procurement kan worden berekend door de waarde in een
cel van figuur 8.5 te vermenigvuldigen met het relatieve belang van de bijbehorende
(inkoop)doelstelling. Dit relatieve belang is in element 2.1 bepaald en is bijvoorbeeld
weergegeven met een aantal punten. Door vervolgens te sommeren over alle cellen in een rij,
ontstaat de wil-score van een vorm van e-procurement, zie de tabel in figuur 8.6.
(inkoop)doelstelling
1
2
3
4
5
6
7
wil-score
(relatief belang)
(10)
(10)
(10) (10) (20) (20) (20)
effecten en
5 5 0 0
10
10
0 500
toepassingsgebied van
e-sourcing
effecten en
10 0 0 0 0 0 0 100
toepassingsgebied van
e-tendering
effecten en
-10 0 0 0 10 0 0 100
toepassingsgebied van
e-reverse auctioning
effecten en
10 10 10 10 10 10 10 1000
toepassingsgebied van
e-ordering
effecten en
0 0 0 0 0 0 0 0
toepassingsgebied van
purchasing intelligence
Figuur 8.6: De wil-score van een vorm van e-procurement
126
De wil-score kan (in deze illustratie) variëren tussen de 1000 en +1000 punten.
Onderdeel 3: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie aankan
Element 3.1: Bepaling van bestaande situatie
Ook de bestaande situatie moet in kaart worden gebracht: een feitelijk, actueel en
hoofdzakelijk kwalitatief beeld van de huidige inkoopfunctie. Dit beeld kan gestructureerd
worden opgebouwd, door het beeld per element van het racewagenmodel (zie appendix A) te
beschrijven:-
·
organisatie- en inkoopbeleid;
·
leveranciers;
·
klanten;
·
personeel & organisatie;
·
procedures & methoden;
·
systemen;
·
prestatie-indicatoren.
Het beeld kan het best worden verkregen door het uitvoeren van desk research in combinatie
met het voeren van een aantal individuele interviews.
Het uitvoeren van desk research houdt in dat allerlei op inkoop betrekking hebbende
documenten van de desbetreffende organisatie worden bestudeerd, bij voorkeur door diegenen
die ook de interviews gaan voeren. Bij deze documenten valt te denken aan het beschreven
inkoopbeleid, de geldende aanbestedingsprocedures, prestatiemetingsmethoden,
mandateringsregelingen, een inkoophandboek, een ethische code, enzovoort. Bij het
bestuderen van deze documenten moeten ook de actualiteit en de mate waarin deze
documenten worden gebruikt, worden ingeschat. Hiermee ontstaat een eerste beeld van de
huidige inkoopfunctie. Idealiter is de desk research uitgevoerd voordat interviews worden
gevoerd, omdat dan het verkregen eerste beeld kan dienen als achtergrond en referentiekader
voor de interviews.
Individuele interviews moeten worden gehouden met bij inkoop betrokken medewerkers. Dat
zijn dus niet alleen medewerkers van de afdeling Inkoop, maar ook medewerkers als (grote)
budgethouders, medewerkers van de afdeling Crediteuren, beleidsmedewerkers en dergelijke.
De interviews zouden kunnen worden gehouden door één of twee medewerkers van de
afdeling Inkoop van de desbetreffende organisatie, maar het is raadzamer om de interviews uit
te laten voeren door medewerkers, die onafhankelijk en objectief zijn (bijvoorbeeld externe
consultants). Door hiervoor te kiezen ontstaat een feitelijker beeld van de huidige
inkoopfunctie. Bovendien zijn geïnterviewde medewerkers in het algemeen meer open
tegenover een neutrale buitenstaander dan tegenover een naaste collega. Als leidraad voor elk
interview kan het racewagenmodel worden gebruikt. Na alle interviews kan voor elk element
van het racewagenmodel een beeld worden beschreven, waarbij uiteraard ook het eerste beeld
dat was ontstaan door de desk research wordt meegenomen.
Het hoofdzakelijk kwalitatieve beeld van de huidige inkoopfunctie dat tijdens dit element
wordt opgebouwd, kan worden gecombineerd met het hoofdzakelijk kwantitatieve beeld, dat
in onderdeel 2 nodig is bij het bepalen van organisatie-specifieke effecten. Zo doende ontstaat
127
tijdens dit element een integraal beeld van de huidige inkoopfunctie van de desbetreffende
organisatie.
Element 3.2: Bepaling van organisatie-specifieke invulling van voorwaarden
Vervolgens moet de hoeveelheid energie worden bepaald, die bij de desbetreffende
organisatie nodig is om aan elke voorwaarde, behorende bij een vorm van e-procurement, te
voldoen en te blijven voldoen. Dit kan worden gedaan door het invullen van de tabel in figuur
8.7.
Hiertoe moet per vorm van e-procurement (de rijen in figuur 8.7)- gekeken worden naar alle
voorwaarden, zoals die in het desbetreffende hoofdstuk zijn opgesomd. Deze voorwaarden
zijn in die hoofdstukken onderverdeeld in de verschillende elementen van het
racewagenmodel (de kolommen in figuur 8.7). Vervolgens moet in elke cel (dus gegeven een
zekere vorm van e-procurement en gegeven een zeker element van het racewagenmodel)
worden aangegeven in welke mate aan elk van de bijbehorende voorwaarden door de
desbetreffende organisatie is voldaan. Hierbij moet uiteraard van de in kaart gebrachte,
bestaande situatie gebruik worden gemaakt. Als niet (geheel) aan een voorwaarde is voldaan,
dan moet de energie worden geraamd die nodig is om die voorwaarde ingevuld te krijgen en
(voor een zekere periode) ingevuld te houden. De energie wordt hier geraamd met het aantal
benodigde werkdagen. Als reeds aan een voorwaarde is voldaan, worden 0 benodigde
werkdagen geraamd. Nadat dit voor een vorm van e-procurement (dus een rij) is gedaan, moet
dit voor de volgende vorm van e-procurement worden gedaan.
element van
beleid
lev.
klant
p&m
p&o
syst
pi
racewagenmodel
voorwaarden van e-
1-5 d
1-5d
1-0 d
1-0 d
1-50 d
1-5 d
1-0d
sourcing
2-0 d
2-3 d
2-0 d
2-30 d
2-0 d
2-0 d
voorwaarden van e-
1-20 d 1-20 d 1-20 d
1-20 d
1-20 d 1-20 d
1-0 d
tendering
2-5 d
2-5 d
2-5 d
2-5 d
2-15 d
2-25 d
voorwaarden van e-
1-10 d 1-10 d 1-10 d
1-10 d
1-10 d
1-5 d
1-0 d
reverse auctioning
2-90 d
2-90 d
2-90 d
2-90 d 2-80 d
2-0 d
voorwaarden van e-
1-0 d
1-0 d
1-0 d
1-0 d
1-0 d
1-20 d
1-10 d
ordering
2-70 d 2-10 d 2-70 d
2-70 d
2-70 d 2-70 d
2-50 d
voorwaarden van
1-45 d 1-35 d
1-0 d
1-5 d
1-10 d
1-5 d
1-5 d
purchasing intelligence
Figuur 8.7: Voorwaarden van een vorm van e-procurement in relatie tot bestaande situatie
(`1-5d' betekent dat voor voorwaarde 1, behorende bij dat element van het racewagenmodel, 5 benodigde werkdagen worden geraamd.
De elementen van het racewagenmodel zijn daarbij op een voor de hand liggende wijze afgekort.)
Het invullen van de tabel kan het beste in groepsverband worden gedaan, om te voorkomen
dat het een `one man's opinion' wordt. In deze groep moeten dan medewerkers deelnemen,
die kennis en ervaring hebben met de verschillende vormen van e-procurement (en dus de
voorwaarden doorgronden), aangevuld met medewerkers die de bestaande situatie in kaart
hebben gebracht.
Element 3.3: Integratie over voorwaarden
128
Tot slot van dit onderdeel moet over alle voorwaarden van een vorm van e-procurement
heen- worden bepaald in welke mate aan deze voorwaarden door de desbetreffende
organisatie is voldaan en hoeveel energie het de organisatie (nog) kost om aan alle
voorwaarden (blijvend) te voldoen. Hiertoe kan een kan-score worden berekend, die aangeeft
in welke mate de desbetreffende organisatie een vorm van e-procurement nu al aan kan.
De kan-score van een vorm van e-procurement kan worden berekend door de geraamde
werkdagen in een cel van figuur 8.7 te sommeren over alle cellen in een rij. Vervolgens moet
hier een min-teken voor gezet worden, omdat anders de vorm met het hoogste aantal
geraamde werkdagen de hoogste kan-score zou hebben, terwijl voor deze vorm juist het
meeste moet worden gedaan. Hierdoor ontstaat de kan-score van een vorm van e-
procurement, zoals in de tabel van figuur 8.8 is weergegeven61.
element van
beleid
lev.
klant
p&m
p&o
syst
pi
kan-
racewagenmodel
score
voorwaarden van e-
1-5 d
1-5d
1-0 d
1-0 d
1-50 d
1-5 d
1-0d
-98 d
sourcing
2-0 d
2-3 d
2-0 d
2-30 d
2-0 d
2-0 d
voorwaarden van e-
1-20 d 1-20 d 1-20 d
1-20 d
1-20 d 1-20 d
1-0 d
-180 d
tendering
2-5 d
2-5 d
2-5 d
2-5 d
2-15 d
2-25 d
voorwaarden van e-
1-10 d 1-10 d 1-10 d
1-10 d
1-10 d
1-5 d
1-0 d
-495 d
reverse auctioning
2-90 d
2-90 d
2-90 d
2-90 d 2-80 d
2-0 d
voorwaarden van e-
1-0 d
1-0 d
1-0 d
1-0 d
1-0 d
1-20 d
1-10 d
-440 d
ordering
2-70 d 2-10 d 2-70 d
2-70 d
2-70 d 2-70 d
2-50 d
voorwaarden van
1-45 d 1-35 d
1-0 d
1-5 d
1-10 d
1-5 d
1-5 d
-105 d
purchasing intelligence
Figuur 8.8: De kan-score van een vorm van e-procurement
Onderdeel 4: Bepaling van de geschiktheid van de vormen van e-procurement
Het laatste onderdeel heeft tot doel om voor de desbetreffende organisatie- de geschiktheid
van de vastgestelde vormen van e-procurement te bepalen. Hiertoe worden de resultaten van
de vorige onderdelen samengenomen.
Tijdens het laatste onderdeel wordt de wil- en kan-score per vorm van e-procurement, zoals
die volgt uit onderdeel 2 respectievelijk onderdeel 3, gebruikt om elke vorm van e-
procurement te positioneren in een geschiktheidsmatrix. Uitgaande van de voorgaande
figuren, ontstaat dan figuur 8.9.
61 Merk op dat er zo doende een kan-score ontstaat die eenzijdig begrensd is (door 0). Een organisatie
zal dan ook zelf moeten bepalen vanaf welke kan-score (zo ongeveer) de omslag van `kan wel' naar
`kan niet' plaatsvindt. (De wil-score, die in deze paragraaf is geïllustreerd, is tweezijdig begrensd
(tussen de -1000 en +1000 punten), waarbij de omslag bij 0 punten plaatsvindt.)
129
0
+
+1
5
+2
mate van voldoen
aan voorwaarden
voor gebruik
(kan-score)
+4
-500
+3
-1000
+1000
bijdrage van effecten aan visie en (inkoop)doelstellingen (wil-score)
=positie van vorm van e-procurement n (1=e-sourcing, 2=e-tendering, 3=e-reverse
+n auctioning, 4=e-ordering, 5=purchasing intelligence)
Figuur 8.9: De geschiktheidsmatrix voor de desbetreffende organisatie
Uit figuur 8.9 kan worden afgeleid dat e-sourcing een geschikte vorm van e-procurement voor
die organisatie is. Daarnaast is het ook duidelijk dat bijvoorbeeld e-reverse auctioning minder
geschikt is: deze vorm is nog wel enigszins gewild, maar de desbetreffende organisatie
voldoet nog lang niet aan alle voorwaarden voor gebruik. Op deze wijze kan de geschiktheid
van alle vastgestelde vormen van e-procurement op basis van de geschiktheidsmatrix worden
afgeleid.
130
9. Invoering en beheer van gekozen vormen van e-procurement
9.1 Inleiding
In de hoofdstukken 3 tot en met 7 zijn diverse vormen van e-procurement uitgebreid
behandeld. In hoofdstuk 8 is -daarop aansluitend- de EPOS-methode beschreven, waarmee
een organisatie de geschiktheid van deze vormen voor deze organisatie kan bepalen. Het
resultaat van de EPOS-methode is vervolgens de basis voor het maken van een keuze voor
geen, één of meer vormen van e-procurement door het management van de desbetreffende
organisatie. Deze keuze leidt tot een geheel van in te voeren en in gebruik te nemen vormen
van e-procurement, die hierna gemakshalve- de gekozen vormen van e-procurement worden
genoemd (conform figuur 1.2).
In dit hoofdstuk wordt -uitgaande van de gekozen vormen van e-procurement- stil gestaan bij
de invoering en het beheer van die vormen van e-procurement. Hiertoe zal een
invoeringsmodel worden beschreven, dat bij de invoering van de gekozen vormen van e-
procurement kan worden toegepast.
Indien gewenst, kan dit hoofdstuk worden overgeslagen en kan verder worden gegaan met het
volgende hoofdstuk, dat nauw aansluit op het vorige hoofdstuk en waarin de resultaten van
het beproeven van de EPOS-methode worden weergegeven.
9.2 Invoering en beheer van gekozen vormen van e-procurement
Wanneer binnen een organisatie het besluit is genomen welke vormen van e-procurement
worden ingevoerd en in gebruik worden genomen, dan start voor die desbetreffende
organisatie als eerste een fase, waarin de invoeringsstrategie wordt bepaald. Deze
invoeringsstrategie geeft in feite aan:-
·
welke vormen van e-procurement gezamenlijk worden ingevoerd62, leidend tot een
aantal clusters van vormen (bijvoorbeeld een cluster bestaande uit e-tendering en e-
reverse auctioning en een cluster bestaande uit (enkel en alleen) e-ordering);
·
wanneer elk cluster zal worden ingevoerd, leidend tot een gepland start- en eindmoment
per cluster;
·
welke uitgangspunten en randvoorwaarden gelden bij de invoering van de clusters.
Na deze eerste fase wordt per cluster de feitelijke invoering ter hand genomen. Dit houdt in
dat diverse fasen worden doorlopen, leidend tot een moment dat binnen die organisatie dat
cluster van vormen van e-procurement in gebruik kan worden genomen. Op dat moment is de
invoering van dit cluster afgerond en vangt het beheer voor dit cluster aan63.
In deze paragraaf wordt stilgestaan bij het hierboven vermelde traject, vanaf bepaling van de
invoeringsstrategie tot en met beheer. Hiertoe worden de te onderscheiden fasen in dit traject
(niet meer dan) kort en bondig opgesomd. Een uitgebreide toelichting op elk van de fasen
wordt in de volgende paragraaf gegeven. Uit deze toelichting zal blijken dat deze fasen voor
het grootste deel opeenvolgend worden doorlopen. Soms kunnen fasen gedeeltelijk parallel
worden doorlopen.
62 Uiteraard is dit alleen van toepassing bij minimaal twee gekozen vormen van e-procurement.
63 Voor het gemak wordt hier aangenomen dat de invoering op een vast moment gereed is en het beheer
op dat moment start. In de praktijk betreft dit vaak geen moment, maar een bepaalde tijdsperiode.
131
Het traject vanaf bepaling van de invoeringsstrategie tot en met beheer kent de volgende fasen
(zie ook (Yen, 2002), (Hong, 2002) en (Victor, 2002)):-
1.
invoeringsstrategie-bepaling;
2.
specificatie;
3.
selectie;
4.
ontwikkeling64;
5.
beheer.
De eerste fase gaat uit van alle gekozen vormen van e-procurement. Deze fase leidt
vervolgens tot een aantal clusters van vormen van e-procurement. De tweede tot en met de
vierde fase betreffen de invoering van een cluster. Voor elk cluster worden de tweede tot en
met de vierde fase dus doorlopen. In lijn met hoofdstuk 1 worden tijdens deze drie fasen de
voorwaarden voor gebruik ingevuld, waar nu nog niet aan voldaan is. Door de tweede tot en
met de vierde fase achtereenvolgens te doorlopen worden deze voorwaarden op een
gestructureerde manier ingevuld. Veel organisaties (zoals NS, Philips en KLM) maken daarbij
de keuze om een project op te starten, waarbij dat project de invoering van een cluster als
doelstelling heeft. Na de invoering van een cluster kan het bijbehorende project worden
ontbonden, zodra de resultaten van dit project in de organisatie zijn verankerd en het beheer
ervan in de organisatie is geborgd. Voor elk cluster ligt de laatste fase, de beheerfase, dus
buiten het project en binnen de organisatie. In figuur 9.1 is het invoeringsmodel dat zo
ontstaat, geïllustreerd (zie ook (Neef, 2001)).
specificatie ontw
selectie
ikkeling
beheer
invoerings-
project voor cluster 1
staande
strategie-
organisatie
bepaling
specificatie selectie ontwikkeling beheer
project voor cluster 2
staande
organisatie
Figuur 9.1: Het invoeringsmodel
De praktijk en onderzoek toont aan dat tijdens de invoering en het beheer aandacht moet
worden geschonken aan drie elementen (Harink, 1999) (Spekman, 1999) (AMR, 09-1999),
(Cabrera, 2001), te weten:-
·
processen;
64 In (Muntslag, 2001) wordt gesproken over bouw en implementatie. Bouw heeft betrekking op het
bouwen van een informatiesysteem. Implementatie heeft betrekking op het in gebruik nemen van dat
informatiesysteem. Hier wordt de ingebruikname primair gezien als het moment tussen de fasen
ontwikkeling en beheer en niet als een separate fase, zie ook paragraaf 9.4.4.
132
·
organisatie;
·
systemen.
Dat houdt dus in dat de hierboven beschreven fasen van de invoering en het beheer -met
aandacht voor zowel de processen als de organisatie als de te gebruiken systemen- moeten
worden doorlopen om succesvol te zijn (Cabrera, 2001). Door de invoering en het beheer voor
deze drie elementen integraal te doorlopen, wordt voorkomen dat er te zijner tijd een werkend
systeem is ingevoerd, waarop de processen en de organisatie niet zijn aangepast en waardoor
het dus niet door de medewerkers wordt gebruikt (Hong, 2002). De invoering en het beheer,
toegepast op de genoemde drie elementen, is weergegeven in figuur 9.2.
specificatie selectie
ontw
ikkeling beheer
processen
organisatie
systemen
Figuur 9.2: De invoering en het beheer, toegepast op de drie elementen
Afhankelijk van de voorwaarden voor gebruik, die horen bij een vorm van e-procurement, en
de bestaande situatie van de desbetreffende organisatie, zal de invoering zich concentreren op
het invullen van bepaalde voorwaarden en daarmee ook op bepaalde elementen (en niet
noodzakelijk op alle drie elementen evenveel). Alhoewel het vermoeden kan ontstaan dat
tijdens de invoering in het algemeen- de meeste tijd gaat zitten in het element systemen
(vanwege de `e' van e-procurement), blijkt in de praktijk de meeste tijd in het element
processen te gaan zitten (AMR, 07-2002).
Op deze plaats wordt even expliciet stilgestaan bij de medewerkers van een organisatie.
Medewerkers van een organisatie zijn in feite de bindende factor voor de drie genoemde
elementen. Immers, een medewerker vervult een bepaalde functie binnen de organisatie, uit
hoofde van die functie voert deze zekere processen uit, waarbij van één of meer systemen
gebruik wordt gemaakt. Bij het in gebruik nemen van een vorm van e-procurement krijgen
diverse (en misschien wel alle) medewerkers hiermee te maken. Daarom is het noodzakelijk
om veel aandacht te schenken aan de medewerkers en de cultuur binnen de desbetreffende
organisatie, die door deze medewerkers wordt gecreëerd (Muntslag, 2001) (Cabrera, 2001)
(Angeles, 2002). Uiteindelijk zijn het de medewerkers (in hun rol als gebruikers) binnen de
organisatie, die uiteindelijk bepalen of de invoering is geslaagd en de vorm van e-
procurement wordt gebruikt. Vanwege het belang dat aan de medewerkers en de cultuur
binnen de organisatie moet worden gehecht, dient bij de invoering expliciet aandacht aan
change management geschonken te worden (Muntslag, 2001) (Neef, 2001) (Gartner, 09-
2002). Zeker tijdens de invoering van e-ordering, wat als een BPR (Business Process Re-
engineering)-project kan worden gedefinieerd (Grover, 1997) (Crowe 1998), is change
management van belang. In (Wells, 2000) is namelijk vastgesteld dat change management bij
BPR-projecten bijdraagt aan het welslagen van zo'n project. In dit proefschrift wordt niet
verder op change management ingegaan, maar wordt verwezen naar (Muntslag, 2001), (Neef,
2001) en (van Beers, 1998).
133
In paragraaf 9.3 wordt expliciet stil gestaan bij de eerste fase van het invoeringsmodel, waarin
de invoeringsstrategie wordt bepaald. In de daarop volgende paragraaf wordt uitvoerig bij de
overige vier fasen, die de invoering en het beheer weerspiegelen, stil gestaan.
9.3 Bepaling van invoeringsstrategie
Nadat het management van een organisatie heeft besloten welke vormen van e-procurement
moeten worden ingevoerd en in gebruik moeten worden genomen, is het raadzaam dat
hetzelfde management een programmamanager aanwijst, die hiervoor verantwoordelijk wordt
gemaakt. Onder leiding van deze programmamanager kan tijdens de eerste fase de
invoeringsstrategie worden bepaald. De invoeringsstrategie moet helderheid verschaffen over
de volgende zaken:-
·
welke vormen van e-procurement worden gezamenlijk ingevoerd? Voor elk van de
gekozen vormen van e-procurement moet aan de voorwaarden voor gebruik worden
voldaan, alvorens zo'n vorm in gebruik kan worden genomen. De invoering richt zich
op het invullen van al deze voorwaarden. Bij nadere bestudering van deze voorwaarden
en de bestaande situatie van de desbetreffende organisatie kan blijken dat voor een
aantal gekozen vormen sterk vergelijkbare voorwaarden moeten worden ingevuld. Dat
kan ervoor pleiten om deze vormen gezamenlijk in te voeren. Een andere reden om
vormen van e-procurement gezamenlijk in te voeren kan zijn dat de systemen, die in de
markt worden aangeboden ter ondersteuning van een specifieke vorm van e-
procurement, ook vaak andere vormen van e-procurement kunnen ondersteunen. Zo
ondersteunen de systemen van Negometrix en Goodex niet alleen e-tendering, maar ook
e-reverse auctioning. Door bijvoorbeeld e-tendering en e-reverse auctioning
gezamenlijk in te voeren, wordt het eenvoudiger om één systeem te selecteren dat beide
vormen adequaat ondersteunt. De vormen die gezamenlijk worden ingevoerd, zijn in
paragraaf 9.2 reeds aangeduid met het begrip `cluster'.
·
wanneer wordt elk cluster ingevoerd? Nadat bepaald is welke vormen van e-
procurement gezamenlijk als cluster- worden ingevoerd, moet per cluster worden
bepaald wanneer het geplande start- en eindmoment van de invoering van dit cluster is.
Deze informatie wordt te zijner tijd aan de projectmanager gegeven, die het project
managet dat de invoering van dit cluster moet realiseren. Mede met behulp van deze
informatie kan deze projectmanager zijn Plan van Aanpak voor het project opstellen.
·
welke uitgangspunten en randvoorwaarden gelden bij de invoering van de clusters?
Naast de algemeen geldende uitgangspunten en randvoorwaarden binnen een
organisatie, bijvoorbeeld op het vlak van het gebruik van standaarden voor ICT, kunnen
er ook specifieke uitgangspunten en randvoorwaarden worden geformuleerd, waarmee
rekening moet worden gehouden tijdens de invoering van een specifiek cluster of van
alle clusters. Zo kan bijvoorbeeld voor de invoering van een specifiek cluster, bestaande
uit e-tendering en e-reverse auctioning, als randvoorwaarde worden geformuleerd dat
deze twee vormen met één systeem moeten worden ondersteund. Ook kan bijvoorbeeld
voor de invoering van alle clusters een randvoorwaarde worden geformuleerd dat elk
project, waarmee de invoering van een cluster wordt gerealiseerd, gebruik maakt van
MS Project. Uitgangspunten en randvoorwaarden, die worden geformuleerd, kan de
projectmanager van zo'n project te zijner tijd gebruiken bij het opstellen van zijn Plan
van Aanpak.
Met de invoeringsstrategie wordt onder andere duidelijk welke clusters en dus ook welke
projecten- worden onderscheiden. Immers, elk cluster dat onderscheiden wordt, moet worden
ingevoerd en dat geschiedt veelal door middel van een project (zie ook figuur 9.1). Bij gevolg
134
kan de programmamanager nadat de invoeringsstrategie is bepaald en door het management
is goedgekeurd- op zoek gaan naar één of meer projectmanagers. Elke projectmanager krijgt
van de programmamanager te horen welke vormen van e-procurement deze projectmanager -
als cluster- moet invoeren, waarbij de programmamanager tevens het geplande start- en
eindmoment alsmede de uitgangspunten en randvoorwaarden kan communiceren. Ook moet
worden aangegeven aan welke (inkoop)doelstellingen deze vormen van e-procurement
moeten gaan bijdragen, zodat de projectmanager prestatie-indicatoren kan definiëren die dat
tot uiting gaan brengen (AMR, 07-2002). Op basis hiervan kan de projectmanager een Plan
van Aanpak opstellen, dat vervolgens door de programmamanager kan worden goedgekeurd.
De programmamanager managet vervolgens `over de projecten heen' en zorgt voor
afstemming tussen de projecten. Voor de volledigheid wordt op deze plaats vermeld dat het
programma dat is, het geheel aan projecten- dat deze programmamanager managet een
looptijd kan hebben, die kan variëren tussen een paar maanden (bij de invoering van één
enkele vorm van e-procurement) tot vele jaren (bij de invoering van diverse vormen van e-
procurement). Ter illustratie, de Nederlandse Spoorwegen zijn in 1999 begonnen met het
programma F@st Tr@ck, waarbinnen diverse vormen van e-procurement worden ingevoerd,
en dat programma loopt anno 2003 nog steeds.
Tot slot van deze paragraaf wordt opgemerkt dat bij het bepalen van de invoeringsstrategie
ook rekening moet worden gehouden met het feit dat met de juiste invoeringsstrategie
concurrentievoordeel te behalen valt. Immers, door de juiste (en een wellicht van de
concurrentie afwijkende) invoeringsstrategie te bepalen en te volgen, kan de concurrentie
mogelijkerwijs op achterstand worden gezet (Fraser, 2000).
9.4 Invoering en beheer van e-ordering
Uit de hoofdstukken 3 tot en met 7 moge duidelijk zijn geworden dat de invoering van e-
ordering in het algemeen het meest complex is, omdat e-ordering veel voorwaarden aan een
organisatie stelt, voordat het in gebruik kan worden genomen. Doordat alle medewerkers van
een organisatie wel eens facilitaire producten en/of diensten nodig hebben, komen vaak alle
medewerkers met e-ordering in aanraking. Daarnaast betekent de invoering van e-ordering
vaak dat systemen moeten worden geïntegreerd en er dus interfaces moeten worden
ontwikkeld. De invoering van andere vormen van e-procurement is veelal minder complex.
Vaak zijn het alleen de inkopers die met de desbetreffende vorm van e-procurement in
aanraking komen. Daarnaast zijn de eisen met betrekking tot integratie van systemen vaak
minder hard. In (Davila, 2003) wordt gerefereerd aan een in 2001 uitgevoerd onderzoek, dat
eveneens duidelijk maakt de invoering van e-ordering `more complex, more expensive and
more time consuming' is dan aanvankelijk werd verwacht.
Om de hiervoor genoemde reden is er voor gekozen in deze paragraaf de invoering en het
beheer, zoals weergegeven in figuur 9.2, voor e-ordering uitgebreid te behandelen (zie ook
(Harink, 2001, 2)). De invoering en het beheer voor andere vormen van e-procurement is
hiermee grotendeels vergelijkbaar, met dien verstande dat sommige activiteiten dan niet
hoeven worden uitgevoerd of minder tijd vragen. Mede afhankelijk van de vorm van e-
procurement zal de invoering en het beheer dus worden vormgegeven (zie ook (Sabherwal,
1993)).
Omdat de invoering van e-ordering zich richt op het invullen van de voorwaarden voor
gebruik, waaraan nu nog niet is voldaan, is de invoering van e-ordering sterk organisatie-
afhankelijk. Immers, de ene organisatie heeft een bestaande situatie, waarin al zeer veel
135
voorwaarden zijn ingevuld, waardoor de invoering weinig om het lijf heeft. De andere
organisatie heeft een bestaande situatie, waarin praktisch geen voorwaarde is ingevuld,
waardoor de invoering tijdrovend zal zijn. Kijkend naar de bestaande situatie die bij de
meeste organisaties in Nederland wordt aangetroffen, concentreert de invoering en het beheer
van e-ordering zich voornamelijk op de elementen, zoals met de stippen in figuur 9.3 is
aangegeven.
specificatie selectie
ontw
ikkeling beheer
processen
organisatie
systemen
Figuur 9.3: De invoering en het beheer voor e-ordering
In de volgende subparagrafen wordt telkens een fase uit figuur 9.3 behandeld. Hierbij wordt -
per element- aangegeven wat er aan activiteiten moet worden uitgevoerd.
9.4.1 De specificatiefase
Processen
Na het invoeren en het in gebruik nemen van e-ordering is er in vergelijking met de
bestaande situatie- een situatie ontstaan, waarin de effecten die bij e-ordering horen, optreden
(zie figuur 9.4). Gegeven het beeld dat nu reeds bestaat over deze toekomstige situatie is het
van belang te starten met het specificeren van de toekomstige processen die bij die
toekomstige situatie horen. Zo is ook de invoering van e-ordering bij Essent gestart met het
definiëren van de toekomstige bestelprocessen voor verschillende inkooppakketten.
Uiteraard hoeft het specificeren alleen maar te gebeuren voor de nieuwe processen, die zijn
ontstaan in de toekomstige situatie, en voor de bestaande processen, die sterk zijn veranderd
in de toekomstige situatie. Gegeven de effecten van e-ordering kunnen met name de
bestaande processen, die ondersteunend zijn, sterk veranderen. Duidelijke voorbeelden
hiervan zijn het inkoopproces zelf en het beheer, dat in de toekomstige situatie ook het
ordering catalog system moet beheren. (Forrester, 12-2002) refereert aan een onderzoek
waaruit blijkt dat 83% van de ondervraagde organisaties `major changes' in het bestelproces
heeft doorgevoerd en 69% in het `spend analysis' proces. De bestaande primaire processen,
volgens welke de producten en diensten van de organisatie worden voortgebracht, zullen
veelal in tact blijven. Conform figuur 9.4 zullen de toekomstige processen beter aansluiten op
de gewenste processen, zoals deze voortvloeien uit de visie en (inkoop)doelstellingen van de
desbetreffende organisatie, dan de bestaande processen (Crowe, 1998).
Het is verstandig om bij het specificeren van de toekomstige processen alvast (geprefereerde
en/of strategische) leveranciers te betrekken (Angeles, 2002) om de kans te vergroten dat de
processen later in de praktijk werken (zie ook (Neef, 2001)). Hiertoe is het raadzaam om
tevens kennis te nemen van de e-commerce plannen die leveranciers hebben en de mate
waarin deze aansluiten op hetgeen de inkopende organisatie wil (Angeles, 2002). Bovendien
136
moet aandacht worden besteed aan de veiligheid en de beheersing van het geheel aan
toekomstige processen (Davila, 2003). Zo moet bijvoorbeeld helder zijn dat ongeautoriseerde
acties adequaat door de processen (en daaronder liggende systemen) worden opgevangen.
visie en
specificatiefase
(inkoop-)
doelstellingen
processen
processen
processen
invoering
van e-ordering
organisatie-
systemen
organisatie-
systemen
organisatie-
systemen
structuur
structuur
structuur
bestaande situatie
toekomstige situatie,
gewenste situatie
tijd
na ingebruikname van
e-ordering
Figuur 9.4: Het specificeren van de toekomstige situatie, startend met de processen
De toekomstige processen kunnen worden gespecificeerd door gebruik te maken van
bijvoorbeeld `activity-based techniques' (met hoofdprocesschema's (HPS) en
detailprocesschema's (DPS)) of `communication-based techniques' (Mentzas, 2001). Door de
toekomstige processen te specificeren wordt helder in kaart gebracht hoe de desbetreffende
organisatie in de toekomstige situatie gaat werken.
Uitgaande van de toekomstige processen wordt vervolgens geanalyseerd welke activiteiten
daaruit voortkomen en welk tijdsbeslag (in fte) de uitvoering van elke activiteit inneemt (zie
figuur 9.5). Uiteraard hoeft deze exercitie niet organisatiebreed te worden opgezet. Het gaat
voornamelijk om activiteiten, die voortkomen uit de nieuwe processen (zoals content
management) of uit de bestaande processen, die sterk zullen gaan veranderen (zoals het
bestellen). Uiteraard moet daarbij wel de relatie met de processen die niet gaan veranderen
goed in het oog worden gehouden (proces-interfaces).
Feitelijk wordt met het bovenstaande dus een deel van de AO (administratieve organisatie)
vastgelegd (de `wat'-vraag wordt beantwoord: `wat doet de organisatie?'). Hierdoor wordt
duidelijk welke processen en activiteiten ontstaan, welke processen en activiteiten op welke
wijze veranderen, welke onveranderd blijven en welke verdwijnen.
De toekomstige processen (en de daaruit voortkomende activiteiten) vormen het fundament
van een organisatie. Afgeleid hiervan moeten de toekomstige organisatie (conform figuur 9.5)
en de toekomstige systemen worden gespecificeerd. Merk op dat tijdens de specificatiefase
dus niet als eerste gestart moet worden met het specificeren van de toekomstige systemen (het
ordering catalog system), omdat de toekomstige systemen de toekomstige processen moeten
ondersteunen en niet vice versa (Forrester, 12-2002).
137
processen
processen
activiteit 1
activiteit 2
activiteit 3
activiteit 4
activiteit 5
1,5 fte
0,5 fte
4 fte
0,5 fte
O,5 fte
functie 1
functie 2
functie 3
organisatie
2 fte
4 fte
1 fte
afdeling 1
afdeling 2
toekomstige situatie, na ingebruikname van e-ordering
Figuur 9.5: Vanaf processen via activiteiten via functies naar afdelingen
Organisatie
Als de activiteiten (inclusief het tijdsbeslag) die voortkomen uit de toekomstige processen
helder in kaart zijn gebracht, moeten deze vervolgens worden toegewezen aan functies
(inclusief aantal fte's) en afdelingen (zie figuur 9.5). Vanuit het oogpunt van interne controle
is functiescheiding hierbij één van de belangrijkste punten (bijvoorbeeld het in functies
scheiden van het bestellen, het ontvangen en het betalen). Door het toewijzen van activiteiten
aan functies en afdelingen wordt het toekomstige organigram van de desbetreffende
organisatie bepaald en wordt de AO dus gecompleteerd (de `wie'-vraag wordt beantwoord:
`wie doet wat?') (Neef, 2001). Op deze wijze is ook bij Universiteit Twente, Essent en NS
bepaald wie wat mag (of moet) doen (autorisaties, bevoegdheden).
Gegeven de effecten van e-ordering zullen de functies in de afdeling Inkoop waarschijnlijk
sterk veranderen. Daar waar in het algemeen- de afdeling Inkoop momenteel veel tijd steekt
in het operationele inkoopproces (ondersteunen bij bestelaanvragen, bestellen, chasseren van
bestellingen, enzovoort) zal de afdeling Inkoop zich in de toekomstige situatie nadrukkelijker
richten op het tactische inkoopproces. In de toekomstige situatie zal het operationele
inkoopproces minder tijd in beslag nemen, waardoor er minder operationeel inkopers
(bestellers) in de afdeling Inkoop nodig zijn. In de toekomstige situatie moet de afdeling
Inkoop meer dan in de bestaande situatie- aandacht schenken aan leveranciers- en account
management. Ook het bepalen en onderhouden van de catalogus (welke producten en diensten
komen in de catalogus?) en het bepalen van autorisaties (welke producten en diensten mogen
door wie worden aangevraagd respectievelijk besteld?) zijn nieuwe activiteiten binnen de
afdeling Inkoop, die in functies moeten worden opgenomen.
Dat de afdeling Inkoop verandert, moge na het bovenstaande duidelijk zijn, maar ook de
afdeling Crediteuren zal in veel gevallen veranderen. Het verwerken van facturen zal in de
toekomstige situatie minder tijd in beslag nemen, omdat facturen vaker matchen met
138
bestellingen en ontvangsten en zo mogelijk zelfs geautomatiseerd kunnen worden verwerkt.
Bij gevolg zullen in het algemeen minder administratieve medewerkers op de afdeling
Crediteuren nodig zijn voor het verwerken van de facturen.
Systemen
Op basis van de toekomstige processen en daaruit voortkomende activiteiten moeten de
toekomstige systemen in casu het ordering catalog system- worden gespecificeerd. Hierbij
wordt nagegaan bij welke activiteiten het ordering catalog system kan / moet worden gebruikt
en wat het ordering catalog system dan precies ondersteunt. Omdat activiteiten ook zijn
toegewezen aan functies wordt hiermee dus tevens bekend wie de toekomstige gebruikers van
het ordering catalog system zijn en wie dus later wat mag (of moet) doen met het ordering
catalog system (zie ook (AMR, 03-2003)).
Tijdens deze fase wordt als eerste een gegevensspecificatie (`welke gegevens staan erin?') en
een functionele specificatie (`wat kan het?') van het ordering catalog system opgesteld. De
gevolgde werkwijze zorgt er hierbij voor dat er een goede aansluiting op de toekomstige
processen is. Hierbij moet gestreefd worden naar een specificatie, waarbij het ordering catalog
system zo veel mogelijk de workflow en de business rules automatiseert (Angeles, 2002).
Ook bij Essent is het ordering catalog system zodanig gespecificeerd dat daarmee de
toekomstige processen kunnen worden doorlopen. Daarentegen is bij NS achteraf gezien te
weinig gekeken naar waar het ordering catalog system de processen precies moet
ondersteunen, met een minder vlotte invoering als gevolg.
Naast de gegevens- en functionele specificatie moet ook aandacht worden geschonken aan de
technische specificatie. Het gaat hier dan niet zo zeer om de technische specificatie van het
ordering catalog system zelf (want net als bij het inkoopproces moet de `hoe'-vraag zo veel
als mogelijk bij aanbieders van ordering catalog systems worden neergelegd (Telgen, 1998)),
maar meer om de plaats van het ordering catalog system binnen het geheel van systemen en
netwerken binnen de desbetreffende organisatie. Als bijvoorbeeld de organisatie met een
ERP-systeem werkt, dan zal aandacht moeten worden geschonken aan de koppeling van het
ordering catalog system aan het ERP-systeem (handmatige koppeling, elektronische off-line
interface (bijvoorbeeld een download op CD of floppy disk), elektronische on-line interface
(real-time of batchgewijs)). Bovendien zal het ordering catalog system binnen de organisatie
in het algemeen moeten draaien op een reeds aanwezig intranet. Ook dit intranet kan bepaalde
eisen opleggen aan het ordering catalog system.
Bovendien is de grafische specificatie bij ordering catalog systems erg belangrijk. De
grafische specificatie legt (tot op zekere hoogte) vast hoe de diverse beeldschermen er uit
moeten zien. De grafische specificatie bepaalt voor een groot deel de mate waarin de
gebruiker wordt verleid om het ordering catalog system te gaan gebruiken, hetgeen belangrijk
is om de verwachte, structurele effecten te kunnen realiseren.
Tot slot moet ook aandacht worden geschonken aan de onderhouds- en servicespecificatie en
de garantiespecificatie. De gehele specificatie (bestaande uit de gegevens-, functionele,
technische, grafische, onderhouds- en servicespecificatie, garantiespecificatie) vormt in feite
het Programma van Eisen voor het ordering catalog system.
Om de volgende fase, de selectiefase, objectief en zorgvuldig te kunnen doorlopen, is het van
belang tijdens de specificatiefase ook reeds de beoordelingscriteria vast te stellen (Harink,
139
1999, 2): op basis waarvan wordt een keuze voor een aanbieder van een ordering catalog
system en zijn offerte gemaakt? De beoordelingscriteria hebben dus zowel betrekking op de
aanbieder (de organisatie zelf) als op de door de aanbieder uit te brengen offerte (de
aanbieding voor het ordering catalog system). De beoordelingscriteria ontstaan min of meer
gelijktijdig met de specificatie, maar kunnen nooit eerder worden vastgesteld dan deze
specificatie. Immers, wensen en eisen in de specificatie (kunnen) leiden tot
beoordelingscriteria (Harink, 1999).
Ook is het raadzaam de verschillende beoordelingscriteria van een wegingsfactor te voorzien,
zodat duidelijk wordt wat het relatieve belang van een beoordelingscriterium is. Zo kan de
bereidheid tot leveren van service binnen 1 uur veel belangrijker zijn dan bijvoorbeeld het
bezitten van het vereiste ISO-certificaat (maar het kan ook precies andersom). Hierbij dient
tevens vastgesteld te worden welke beoordelingscriteria `absoluut' zijn (knock-out criteria).
Met andere woorden, als niet aan deze beoordelingscriteria wordt voldaan, valt de aanbieder
bij voorbaat af.
Bij de afronding van de specificatiefase is er dus een concrete specificatie van:-
·
de toekomstige processen en daaruit voortkomende activiteiten (inclusief het
tijdsbeslag);
·
de toekomstige organisatie (functies (inclusief aantallen fte's) en afdelingen in een
organigram);
·
het ordering catalog system (Programma van Eisen);
·
de beoordelingscriteria (inclusief wegingsfactoren), waarop een aanbieder van een
ordering catalog system en zijn offerte worden geselecteerd.
9.4.2 De selectiefase
Na de specificatiefase volgt de selectiefase. In tegenstelling tot de specificatiefase, die
betrekking heeft op alle drie elementen, wordt de selectiefase alleen doorlopen voor de
elementen organisatie en systemen (en dus voor het ordering catalog system).
Organisatie
Tijdens de specificatiefase is het toekomstige organigram opgesteld, waarin de afdelingen en
de bijbehorende functies (inclusief aantallen fte's) staan vermeld, zoals die in de toekomstige
situatie zullen zijn. Door dit organigram te vergelijken met het bestaande organigram wordt
duidelijk waar de organisatie precies gaat veranderen, zowel op het niveau van afdelingen als
op het niveau van functies. Afdelingen en functies kunnen daarbij verdwijnen, onveranderd
blijven bestaan, qua samenstelling veranderen of nieuw ontstaan. Voor de nieuwe of sterk
veranderde functies in het toekomstige organigram moeten medewerkers worden
geselecteerd, die deze functies gaan bekleden.
Het spreekt voor zich dat de selectie van medewerkers op deze functies -in de tijd-
losgekoppeld kan worden van de selectie van een ordering catalog system. Veelal zal de
selectie van medewerkers later in de tijd starten. Toch moet de selectie van medewerkers niet
te lang op zich laten wachten en bij voorkeur wel afgerond zijn bij aanvang van de
ontwikkelingsfase. Zo konden bij NS bijvoorbeeld pas tijdens de ontwikkelingsfase de
functies voor het beheer van het ordering catalog system worden ingevuld, waardoor de
betreffende medewerkers een deel van de ontwikkelingsfase hebben gemist en het tijd kostte
om deze achterstand weg te werken.
140
Op het niveau van functies is er sprake van één van de volgende vier situaties (Cabrera, 2001)
(Neef, 2001):-
·
een bestaande functie komt in het toekomstige organigram niet meer terug;
·
een bestaande functie komt in het toekomstige organigram (zo goed als) onveranderd
terug;
·
een bestaande functie komt in het toekomstige organigram (sterk) veranderd terug;
·
er is sprake van een nieuwe functie, die in het bestaande organigram niet aanwezig is.
Voor de functies van de afdeling Inkoop zijn alle vier situaties in principe mogelijk. Voor de
functies van de afdeling Crediteuren geldt vaak de eerste of tweede situatie. Afhankelijk van
de specifieke situatie moeten tijdens de selectiefase bepaalde activiteiten worden uitgevoerd.
Dat wordt hieronder beschreven.
Voor bestaande functies, die in het toekomstige organigram niet meer terugkomen, moet
worden bepaald hoe met de desbetreffende medewerkers wordt omgegaan. Wellicht zijn er
afspraken in de collectieve arbeidsvoorwaarden opgenomen, die hieraan richting geven. Er
kan bijvoorbeeld een sociaal plan worden opgesteld voor de desbetreffende medewerkers. De
minste `persoonlijke pijn' ontstaat als een medewerker op een dergelijke functie een andere,
uitdagende(r) functie kan worden aangeboden in de toekomstige organisatie. Wellicht is de
operationele inkoper van de bestaande afdeling Inkoop geschikt voor de functie van content
manager in de toekomstige afdeling Inkoop.
Bestaande functies, die (praktisch) niet veranderen, kunnen tijdens deze fase buiten
beschouwing worden gelaten. Voor de medewerkers op deze functies verandert er immers
weinig tot niets. Bestaande functies, die in het toekomstige organigram terugkomen met een
sterk veranderde samenstelling qua activiteiten, kunnen het beste worden behandeld als zijnde
nieuwe functies.
Voor nieuwe functies, die niet in het bestaande organigram aanwezig zijn, moeten diverse
details worden ingevuld. Te denken valt hierbij aan:
·
functie-eisen (welke eisen worden aan een functie gesteld, kijkend naar de activiteiten
die moeten worden uitgevoerd?)
·
kennis (welke opleidingseisen worden er gesteld?);
·
ervaring (welke ervaring moet een medewerker op deze functie hebben?);
·
vaardigheden (welke persoonlijke vaardigheden moeten aanwezig zijn?);
·
functiewaardering (in welke schaal komt een functie?);
·
secundaire arbeidsvoorwaarden;
·
lease-auto (betreft het een ambulante functie?);
·
bonusregeling (eigent de functie zich voor het toepassen van bonussen?).
Zodra de diverse details met betrekking tot de nieuwe functies zijn ingevuld, kan een
wervings- en selectietraject worden opgestart. Bij de meeste organisaties wordt eerst een
intern wervings- en selectietraject doorlopen. Voor de functies, die na het doorlopen van dit
interne traject nog steeds vacant zijn, wordt aansluitend een extern wervings- en
selectietraject opgestart. Het wervings- en selectietraject wordt afgerond met het benoemen
van medewerkers op functies (veelal niet per direct, maar vanaf een zekere datum, rekening
houdend met de invoering).
141
Systemen
Ook moet er een ordering catalog system worden geselecteerd. Alleen in het geval dat een
organisatie ervoor kiest geen ordering catalog system van een aanbieder te betrekken, maar er
zelf één te ontwikkelen, is deze selectie niet aan de orde. In de praktijk blijkt echter dat sinds
het begin van de jaren '90 organisaties steeds minder kiezen voor het zelf ontwikkelen van
systemen en steeds meer kiezen voor het aanschaffen van systemen (Stegwee, 2000) (Hong,
2002). Voor zover bekend zijn er in Nederland maar twee organisaties geweest die hun eigen
ordering catalog system hebben laten ontwikkelen: PGGM (met IRIS) en Rabobank (met
Raboshop). Toen in 1995 de Raboshop (destijds nog onder de naam FRIS) was
gespecificeerd, was er nog (zo goed als) geen ordering catalog system op de markt
verkrijgbaar, waardoor Rabobank min of meer gedwongen was om te kiezen voor het zelf
ontwikkelen. Anno 2002 wordt (zo goed als) altijd een ordering catalog system van een
aanbieder betrokken en moet er dus een ordering catalog system worden geselecteerd. Hierbij
moet wel in ogenschouw worden genomen dat de markt voor ordering catalog systems nog
relatief onvolwassen is (Angeles, 2002).
Nadat de specificatie van het ordering catalog system en de beoordelingscriteria zijn
vastgesteld, kan worden gestart met een marktonderzoek om te bepalen welke aanbieders naar
verwachting kunnen voldoen aan de specificatie en de beoordelingscriteria. Deze aanbieders
kunnen worden uitgenodigd om een offerte uit te brengen.
In het algemeen worden bij drie tot vijf aanbieders offertes aangevraagd. Bij het aanvragen
van meer offertes moet worden overwogen dat de aanbieders ook kosten maken voor het
uitbrengen van de offerte (en uiteindelijk betalen de klanten die kosten). Mede daarom is een
goede selectie van de aanbieders, die een offerte mogen uitbrengen, van groot belang. Als
later een aanbieder afgewezen moet worden op grond van een argument dat vooraf bekend
had kunnen zijn, dan kan dat de inkopende organisatie worden aangerekend.
Zodra de aanbieders die in aanmerking komen voor het uitbrengen van een offerte bekend
zijn, kan de offerte-aanvraag worden opgesteld. De offerte-aanvraag bestaat enerzijds uit
informatie uit de specificatie van het ordering catalog system, en anderzijds uit vragen, die de
aanbieders in hun offerte moeten beantwoorden. Het spreekt voor zich dat de vragen direct
voortvloeien zowel uit de specificatie van het ordering catalog system als uit de
beoordelingscriteria. Er kan zelfs worden overwogen om de (belangrijkste)
beoordelingscriteria (en hun wegingsfactoren) expliciet in de offerte-aanvraag op te nemen.
Op basis van deze informatie kunnen aanbieders hun offertes beter toesnijden op de behoefte
van de inkopende organisatie.
Aan de hand van de beoordelingscriteria en de wegingsfactoren kunnen de ontvangen offertes
van de aanbieders vervolgens worden beoordeeld. Is de beoordeling van de offertes gemaakt,
dan wordt met de best beoordeelde aanbieder(s) onderhandeld over de prijs en andere
condities en voorwaarden, totdat een definitieve keuze voor een aanbieder (en dus voor een
ordering catalog system) kan worden gemaakt. Daarbij is het belangrijk dat de medewerker
van de inkopende organisatie die onderhandelt daartoe gemachtigd is en niet tijdens het
onderhandelen steeds moet terugkoppelen naar zijn achterban. Dat eventueel een andere
medewerker de handtekening plaatst, is dan nog slechts een formaliteit.
De selectiefase wordt dus afgerond met:-
·
een plan voor de medewerkers van wie de functie vervalt;
142
·
een (afspraak over de) benoeming van medewerkers op nieuwe functies en bestaande
functies, die sterk veranderen.
·
een keuze voor een aanbieder en zijn ordering catalog system.
9.4.3 De ontwikkelingsfase
De ontwikkelingsfase heeft met name betrekking op het element systemen. Toch moet ook het
element organisatie worden geadresseerd tijdens de ontwikkelingsfase. Immers, de in de
vorige fase geselecteerde medewerkers hebben wellicht nog ontwikkeling (training) nodig ten
behoeve van hun nieuwe of sterk veranderde functie (Kheng, 2002). Bovendien moeten ook
de (andere) gebruikers van het ordering catalog system worden getraind. Echter, dergelijke
activiteiten vallen veelal onder het eerder genoemde change management, waar dit
proefschrift verder niet op ingaat.
In deze paragraaf wordt gefocust op de ontwikkeling van het geselecteerde systeem.
Systemen
Kijkend naar de ontwikkeling van het ordering catalog system, zijn er twee situaties
mogelijk:-
·
de inkopende organisatie heeft tijdens de selectiefase een aanbieder, en daarmee dus
ook een ordering catalog system, geselecteerd;
·
de inkopende organisatie heeft ervoor gekozen om geen ordering catalog system van
een aanbieder te betrekken, maar er zelf één te ontwikkelen.
De eerste situatie is tegenwoordig veruit de meest gebruikelijke situatie (Stegwee, 2000). Er is
dan reeds een aanbieder van een ordering catalog system geselecteerd, waarbij in veel
gevallen tijdens de selectiefase is gebleken dat de opgestelde specificatie van het ordering
catalog system en het geselecteerde ordering catalog system niet op alle punten
overeenkomen. Hierbij moet gestreefd worden naar zo weinig mogelijk punten van verschil
(ofwel, een maximale `fit'), omdat dit bijdraagt aan het welslagen van het project (zie ook
(Hong, 2002)). Tijdens de ontwikkelingsfase moet voor elk van deze punten uit de
specificatie worden gekozen:-
·
of zo'n punt uit de specificatie kan worden geschrapt en bij gevolg ook niet meer met
maatwerk op het ordering catalog system hoeft te worden gerealiseerd;
·
en voor de overblijvende punten (Stegwee, 2000) (Hong, 2002) (Gartner, 09-2002):-
o
of zo'n punt met maatwerk op het ordering catalog system wordt gerealiseerd;
o
of zo'n punt door middel van aanpassing van processen en/of organisatie wordt
gerealiseerd.
Het moge duidelijk zijn dat bovenvermelde keuze met name een afweging is tussen de
`waarde' van het desbetreffende punt uit de specificatie en de kosten van de aanpassing van
het ordering catalog system danwel de processen en/of organisatie (Gartner, 09-2002).
De tweede situatie komt in de praktijk heel weinig voor. In deze situatie heeft de inkopende
organisatie geen tijd hoeven te steken in de selectiefase. De ontwikkelingsfase kost in deze
situatie echter beduidend meer tijd. Tijdens de ontwikkelingsfase moet de inkopende
organisatie een ordering catalog system ontwikkelen op basis van de opgestelde specificatie.
Ten behoeve van het ontwikkelen van een ordering catalog system kan een organisatie
gebruik maken van diverse methoden zoals SDM (software development method) of DSDM
143
(dynamic software development method) (Management Team, 01-06-02). Dat een inkopende
organisatie ervoor kan kiezen om de ontwikkeling van dit ordering catalog system uit te
besteden aan een te selecteren derde, spreekt voor zich.
In beide situaties kan tijdens de ontwikkelingsfase goed gebruik gemaakt worden van
zogenaamde `conference room pilots'. Bij een dergelijke pilot worden verschillende
medewerkers uit de organisatie bij elkaar in een ruimte gezet en worden alledaagse scenario's
`nagespeeld'. De ervaringen die hieruit komen, kunnen prima gebruikt worden bij het
ontwikkelen van het ordering catalog system. Bovendien worden met dergelijke pilots
medewerkers alvast geënthousiasmeerd en kunnen deze als een soort van evangelist van het
project optreden. Ook bij Essent, ING en NS is met succes gebruik gemaakt van conference
room pilots.
Tijdens de ontwikkelingsfase moeten ook verschillende gegevens in het ordering catalog
system worden aangeleverd en ingevoerd. Denk hierbij aan gegevens met betrekking tot de
medewerkers, de functies, de producten, de omschrijvingen, de prijzen, de leveranciers, et
cetera. Voor een deel van de gegevens houdt dat dus in dat met leveranciers moet worden
gesproken over het aanleveren van gegevens, waarbij ook helder moet worden gemaakt wat e-
ordering voor hen oplevert (Davila, 2003). In de praktijk blijkt dat veel leveranciers -voor wat
betreft elektronisch zaken doen- nog relatief onvolwassen zijn en dus ook moeite hebben met
het aanleveren van gegevens (Angeles, 2002). Maar ook de organisatie zelf moet gegevens
aanleveren: medewerkersnamen, functies, kostensoorten, kostenplaatsen, en dergelijke. En er
zijn ook altijd eisen met betrekking tot het formaat, waarin al deze gegevens moeten worden
aangeleverd, hetgeen ook voor de nodige hoofdbrekens zal zorgen.
Bovendien veranderen bovenstaande gegevens regelmatig. Denk maar eens aan de
omschrijving van een product, de prijs van een product of de functie van een medewerker.
Om die reden moet in de ontwikkelingsfase reeds worden bepaald hoe de gegevens na eerste
aanlevering en invoering- actueel worden gehouden (content management). Worden -in het
geval van veranderingen- de gegevens handmatig onderhouden, volgens bepaalde procedures,
of worden ze elektronisch bijgewerkt, via bepaalde interfaces? Het antwoord op deze vraag
bepaalt grotendeels hoe de gegevensuitwisseling er uitziet met de systemen, waar de
basisgegevens liggen opgeslagen (bronsystemen). Voor het actueel houden van sommige
gegevens moeten interfaces met bepaalde bronsystemen worden ontwikkeld, omdat anders
`dubbelwerk' of onbetrouwbare informatie kan ontstaan (Davila, 2003).
Dat gegevens actueel moeten worden gehouden, maakt ook meteen duidelijk dat de
beheerfase (in beperkte omvang) al tijdens de ontwikkelingsfase aanvangt. Na eerste
aanlevering en invoering moet content management al geregeld zijn. Onderzoek van
(Angeles, 2002) toont aan dat content management het best centraal kan worden
georganiseerd. Net zo als voor content management geldt ook voor functioneel en technisch
beheer dat dat geregeld moet zijn: functioneel beheer ziet er (onder andere) op toe dat
maatwerk volgens schema wordt ontwikkeld en in gebruik wordt genomen, technisch beheer
zorgt er (onder andere) voor dat het ordering catalog system draaiende blijft.
De ontwikkelingsfase van het ordering catalog system wordt altijd afgesloten met een test van
het ordering catalog system, onder andere om te voorkomen dat gebruikers bij het gebruiken
van het ordering catalog system gedemotiveerd raken, omdat het ordering catalog system (te
voorkomen) fouten bevat. De test moet daarbij aandacht schenken zowel aan de gegevens
(zijn de gegevens actueel en volledig ingevoerd?) als aan de functionaliteiten (kunnen de
144
verschillende functies worden uitgevoerd?) als aan de gegevensuitwisseling (worden
bestellingen en ontvangsten op de juiste wijze met het ERP-systeem uitgewisseld?). Ook de
veiligheid en integriteit van het ordering catalog system en de gegevensuitwisseling moet aan
de orde komen (Davila, 2003). Zeker bij de afsluitende test moeten ook medewerkers van de
afdeling ICT worden betrokken, die het ordering catalog system (gaan) beheren.
Bij afronding van de ontwikkelingsfase:-
·
zijn de betrokken medewerkers getraind;
·
is er een ontwikkeld en getest ordering catalog system, waarin de gegevens zijn
ingevoerd;
·
is de beheerfase aangevangen:-
o
content management is geregeld;
o
functioneel beheer is geregeld;
o
technisch beheer is geregeld.
9.4.4 De beheerfase
Na de ontwikkelingsfase kan e-ordering in gebruik worden genomen en vangt de beheerfase
aan. Het is hierbij cruciaal dat processen, organisatie en systemen gelijktijdig in gebruik
worden genomen. Het in gebruik nemen van het ordering catalog system zonder het in
gebruik nemen van de bijbehorende processen en organisatie zal leiden tot ontevreden of zelfs
gefrustreerde medewerkers. Op zich is het gelijktijdig in gebruik moeten nemen te verklaren
vanwege het feit dat de organisatie en de systemen zijn gebaseerd op de processen. Vanwege
deze onderlinge verwevenheid (de één kan niet zonder de andere twee) moeten de drie
elementen te allen tijde tegelijkertijd in gebruik worden genomen. Tijdens de beheerfase
kunnen de toekomstige processen, de toekomstige organisatie en het ordering catalog system
worden gebruikt. En als de invoering van e-ordering op de juiste wijze is gerealiseerd, dan
worden deze ook daadwerkelijk gebruikt.
Gefaseerd in gebruik nemen van e-ordering
Zoals eerder vermeld wordt er in dit proefschrift van uitgegaan dat de invoering van een vorm
van e-procurement op een zeker moment gereed is en dat op dat moment die vorm van e-
procurement in gebruik kan worden genomen. In de praktijk wordt deze wijze van
ingebruikname ook wel aangeduid met een `big bang', refererend naar dat ene moment
waarop `alles anders' wordt, uiteraard voor dat gedeelte van de organisatie dat met deze vorm
te maken heeft. Een andere wijze van ingebruikname, die gegeven de complexiteit van e-
ordering vaak bij e-ordering wordt toegepast, is een gefaseerde ingebruikname, waarbij deze
vorm deel voor deel in gebruik wordt genomen (zie ook (Gartner, 09-2002)).
Met het oog op een beheersbare invoering is het bij e-ordering zelfs beter om te beginnen met
een bepaald deel van de organisatie en later te continueren met andere delen van de
organisatie. Het deel van de organisatie, waarmee wordt begonnen, moet dan wel zodanig
worden gekozen dat er weinig tot geen `inkoop-interactie' met de omgeving van dat deel
nodig is. Ofwel, dat deel van de organisatie waarmee wordt begonnen, moet vrij autonoom
haar bestelaanvragen kunnen invoeren en goedkeuren. Als een bestelaanvraag van een
medewerker moet worden goedgekeurd, moet zijn manager dus ook in dat desbetreffende deel
van de organisatie zitten. Als dat namelijk niet het geval is, zullen omringende delen van de
organisatie ook moeten participeren in het desbetreffende deel van de organisatie. De
manager zal immers moeten goedkeuren in het ordering catalog system. Zo doende wordt er
145
begonnen met een bepaald deel van de organisatie en worden later in de tijd andere delen van
de organisatie erbij betrokken. Deze wijze van ingebruikname is onder andere gehanteerd bij
Philips, SwissAir en NS en wordt ook wel aangeduid met `het uitrollen van e-ordering'. Ook
bij PinkRoccade (met zestien werkmaatschappijen) is deze wijze gehanteerd.
Om dezelfde reden is het ook raadzaam aan te vangen met een ordering catalog system,
waarin slechts een beperkt aantal inkooppakketten en leveranciers is opgenomen. Het is
hierbij verstandig om juist die inkooppakketten en leveranciers op te nemen, die vaak
voorkomen op bestelaanvragen. Hierdoor ontstaat bij de eerste gebruikers meteen het beeld
dat al veel bestelaanvragen met het ordering catalog system kunnen worden aangemaakt. In
een later stadium kunnen andere inkooppakketten en leveranciers worden toegevoegd aan het
ordering catalog system. Deze wijze is onder andere gehanteerd bij Universiteit Twente,
Essent en NS.
Wanneer voor een gefaseerde ingebruikname wordt gekozen, is in feite sprake van een
beheerfase, die geleidelijk in omvang toeneemt. Naarmate de ingebruikname vordert, zullen
de activiteiten, die in de beheerfase moeten worden uitgevoerd, meer tijd gaan vergen. Als de
ingebruikname geheel is afgerond en het gedeelte van de organisatie dat met e-ordering te
maken krijgt, e-ordering ook feitelijk kan gebruiken, vindt beheer in zijn volle omvang plaats.
In de meeste gevallen loopt bij een gefaseerde ingebruikname de ontwikkelingsfase nog door,
terwijl e-ordering al in gebruik is genomen. In één deel van de organisatie kan er dan al
worden gewerkt met e-ordering (beheerfase), terwijl voor een ander deel van de organisatie de
ontwikkelingsfase nog bezig is en bijvoorbeeld gegevens over dat deel van de organisatie in
het ordering catalog system worden ingevoerd. De beheerfase en ontwikkelingsfase lopen dus
parallel, waarbij de ene naar zijn volle omvang groeit en de ander uitdooft, zie figuur 9.6.
omvang
ontwikkelingsfase beheerfase
tijd
parallelle fasen
Figuur 9.6: De gefaseerde ingebruikname
Zoals aangegeven in figuur 9.3, richt de beheerfase zich op alle drie elementen. Hieronder
wordt per element beschreven wat de beheerfase inhoudt.
Processen
In veel organisaties worden de processen beheerd door zogenaamde procesbeheerders of
procesmanagers. Deze procesbeheerders of managers dragen zorg voor het onderhoud en de
naleving van de AO. Tevens worden regelmatig managers van afdelingen als proceseigenaren
aangewezen en daarmee (inhoudelijk) verantwoordelijk gemaakt voor bepaalde processen
(welke activiteiten?, welke volgorde van activiteiten?, enzovoort). Op deze wijze worden de
processen beheerd.
Organisatie
146
Het beheren van de organisatie wordt veelal bij de afdeling Personeel & Organisatie
neergelegd. Deze afdelingen dragen zorg voor het in stand houden van de organisatie en de
daarin opgenomen functies. Bovendien ondersteunen ze de organisatie bij het instromen,
doorstromen en uitstromen van medewerkers.
Systemen
Het beheren van het ordering catalog system kent verschillende aspecten:-
·
het beheren van de gegevens in het ordering catalog system (content management);
·
het functioneel beheren van het ordering catalog system;
·
het technisch beheren van het ordering catalog system.
Het content management kan binnen de organisatie worden neergelegd, maar kan desgewenst
ook (deels) worden uitbesteed aan de leveranciers van producten en diensten of aan een
gespecialiseerde derde. Het functioneel beheren van het ordering catalog system richt zich
specifiek op de functionaliteiten die het ordering catalog system bezit. In de loop der tijd
kunnen wensen en eisen van de organisatie veranderen, waardoor ook functionaliteiten
moeten veranderen. Het technisch beheren van het ordering catalog system houdt kortweg in
dat het ordering catalog system operationeel (draaiende) moet worden gehouden, zodat de
medewerkers het ordering catalog system kunnen gebruiken bij de uitvoering van de
processen (dat is bij het aanvragen, bestellen en ontvangen). Voor het functioneel en
technisch beheer worden in organisaties vaak applicatiebeheerders benoemd, die veelal zijn
ondergebracht in een afdeling ICT.
9.5 Invoering en beheer van andere vormen van e-procurement
Het in de vorige paragraaf beschreven traject, volgens welke de invoering en het beheer van
e-ordering plaatsvindt, kan ook worden gebruikt bij andere vormen van e-procurement.
Figuur 9.2 biedt ook een goede leidraad voor de invoering en het beheer van andere vormen
van e-procurement. Uiteraard kan de doorlooptijd, die hieraan verbonden is van vorm tot
vorm sterk verschillen. Gemiddeld genomen kan worden gezegd dat de invoering van e-
ordering het langst duurt en dat de invoering van e-sourcing het snelst gaat. De doorlooptijd
van de invoering van e-tendering en e-reverse auctioning zit daar tussen in. Over de invoering
van purchasing intelligence is nog maar zeer weinig bekend. De verwachting bestaat dat de
doorlooptijd van de invoering van purchasing intelligence lang is, vergelijkbaar met de
invoering van algemene (organisatiebrede) managementinformatiesystemen.
Deze paragraaf plaatst enkele specifieke opmerkingen bij de invoering van e-sourcing, e-
tendering en e-reverse auctioning.
9.5.1 Invoering van e-sourcing
Zoals in hoofdstuk 3 vermeld kan e-sourcing in twee inkoopsituaties worden toegepast:
inkoopsituatie 1 en inkoopsituatie 5. Inkopende organisaties moeten eerst besluiten of zij e-
sourcing in beide inkoopsituaties willen toepassen en zo ja, hoe zij dat willen toepassen.
Bij veel organisaties ligt het voor de hand dat e-sourcing wordt ingezet tijdens inkoopsituatie
1, waarbij vanuit een toekomstige behoefte het tactische inkoopproces wordt opgestart. Veelal
worden daarbij inkopers betrokken en het is niet meer dan verstandig om die inkopers de
147
mogelijkheid van e-sourcing te bieden. Zorg ervoor dat de inkopers in de organisatie de
beschikking hebben over een aansluiting op het internet en de basis voor e-sourcing ligt er.
Het is vervolgens belangrijk om juist die sourcing catalog systems te vinden op het internet,
die aansluiten bij de behoeften van de organisatie. Veelal is een handige werkwijze hierbij dat
de inkopers zelf wat rondzoeken op het internet en na een paar dagen de relevante sourcing
catalog systems onderling uitwisselen. De enige eis die aan de inkopers wordt gesteld, is dat
zij met het internet kunnen werken. De invoering van e-sourcing in deze inkoopsituatie stelt
weinig voor. Er hoeven in feite geen (of slechts beperkte) veranderingen te worden
doorgevoerd in processen, organisatie en systemen. Wellicht moeten inkopers in e-sourcing
worden getraind.
Het toepassen van e-sourcing tijdens inkoopsituatie 5, waarbij vanuit een operationele
behoefte het tactische inkoopproces wordt opgestart, lijkt ook voor de hand liggend. De
belangrijkste vraag daarbij is, wie er dan gaat e-sourcen. Op zich is er een medewerker in de
organisatie die een behoefte heeft, die niet in contracten is `gevangen'. Het met behulp van e-
sourcing zoeken van een bijpassend product of een bijpassende dienst kan door de
medewerker worden gedaan. Dat zou echter kunnen leiden tot een zekere wildgroei in de
organisatie. Binnen de kortste keren zijn allerlei medewerkers aan het e-sourcen om zekere
producten of diensten te vinden. Een alternatief is dat de inkoper gaat zoeken voor die
medewerker. Aangezien de inkopers vaker e-sourcen (namelijk ten behoeve van
inkoopsituatie 1), zijn de inkopers daarin ook bedreven. Aan de andere kant kan dit ertoe
leiden dat inkopers kostbare tijd verspillen aan activiteiten, die te weinig waarde toevoegen.
De invoering van e-sourcing in inkoopsituatie 5 betekent dat de organisatie eerst moet
bepalen op welke wijze e-sourcing wordt toegepast. Voor zover dat nog niet is gedaan bij het
bepalen van de geschiktheid van e-sourcing, moet dat gebeuren tijdens de invoering. Net
zoals hierboven stelt de invoering op het vlak van systemen weinig voor: een internet-
aansluiting vormt de basis en de rest volgt min of meer vanzelf. Procedureel moet wel worden
bepaald wat er moet gebeuren zodra er een product of dienst is gevonden.
Kijkend naar de bestaande situatie die bij de meeste organisaties in Nederland wordt
aangetroffen, wordt verwacht dat de invoering en het beheer van e-sourcing zich met name
concentreert op de elementen, zoals met de stippen in figuur 9.7 is aangegeven.
specificatie selectie
ontw
ikkeling beheer
processen
organisatie
systemen
Figuur 9.7: De invoering en het beheer van e-sourcing
9.5.2 Invoering van e-tendering
Zodra een inkopende organisatie heeft besloten om e-tendering in te voeren en in gebruik te
nemen, kan de invoering in het algemeen vrij snel worden voltooid. De verandering op de
eerder genoemde elementen processen, organisatie en systemen- is vrij beperkt.
148
Kijkend naar de verandering op processen, moge duidelijk zijn dat het tactische inkoopproces
op zich niet (veel) hoeft te veranderen. Zeker als er nu al professioneel wordt ingekocht, zal
de verandering op processen erg beperkt zijn.
Ook de verandering op de organisatie is vrij beperkt. Niet de gehele organisatie zal met e-
tendering te maken krijgen. Het zijn in feite alleen de inkopers op de afdeling Inkoop die met
e-tendering te maken krijgen. En aangezien de verandering hoofdzakelijk bij de afdeling
Inkoop plaatsvindt, kan daar gericht de juiste energie worden toegediend om de invoering van
e-tendering te realiseren. Hierbij geldt dat de inkopers op de afdeling Inkoop goed getraind
moeten worden in het gebruik van het e-tendering system, waarbij gebruik zowel te maken
heeft met het kunnen gebruiken van het systeem als te maken heeft met het inhoudelijk juist
toepassen van e-tendering bij een bepaalde aanbesteding. Niet elk inkooppakket en dus niet
elke aanbesteding leent zich immers even goed voor e-tendering.
De verandering op systemen is duidelijk groter: er wordt een nieuw systeem in gebruik
genomen. Eén van de meest belangrijke keuzes die gemaakt moet worden, heeft te maken met
de keuze tussen een e-tendering system en een e-tendering service. De inkopende organisatie
heeft de keuze om zelf een e-tendering system te selecteren, te ontwikkelen en te beheren
(waardoor ook de afdeling ICT te maken krijgt met e-tendering) of om gebruik te maken van
een e-tendering service, die door een derde wordt aangeboden. In dat laatste geval zal een
derde moeten worden geselecteerd, die het gebruik van zijn e-tendering system aanbiedt aan
de inkopende organisatie.
Kijkend naar de bestaande situatie die bij de meeste organisaties in Nederland wordt
aangetroffen, wordt verwacht dat de invoering en het beheer van e-tendering zich met name
concentreert op de elementen, zoals met de stippen in figuur 9.8 is aangegeven.
specificatie selectie
ontw
ikkeling beheer
processen
organisatie
systemen
Figuur 9.8: De invoering en het beheer van e-tendering
9.5.3 Invoering van e-reverse auctioning
In hoofdstuk 5 is duidelijk gemaakt dat e-reverse auctioning kan worden toegepast zowel in
het tactische inkoopproces als in het completeerproces (als onderdeel van het operationele
inkoopproces), ofwel in inkoopsituaties 1, 2, 4 en 5. Zodra besloten is om met e-reverse
auctioning in te voeren en in gebruik te nemen, dan hangt de doorlooptijd van de invoering
met name af van de inkoopsituatie(s) waarin e-reverse auctioning wordt toegepast. Dat wordt
hieronder toegelicht.
In het geval dat e-reverse auctioning alleen wordt toegepast bij het tactische inkoopproces
(inkoopsituaties 1 en 5), kan de invoering van e-reverse auctioning vrij snel worden
149
gerealiseerd. In dit geval is de verandering op de organisatie beperkt. Alleen de inkopers van
de afdeling Inkoop zullen wat merken van de invoering van e-reverse auctioning. Daarbij
moeten de inkopers worden getraind in het toepassen van e-reverse auctions met het e-reverse
auctioning system. In de regel is een training van een paar dagen ruim voldoende om de
inkopers goed bekend te maken met het gebruik van een e-reverse auctioning system, zeker
als de processen al beschreven zijn. Indien de organisatie ervoor kiest om zelf een e-reverse
auctioning system aan te gaan schaffen, zal ook de afdeling ICT wat merken van de invoering
van e-reverse auctioning. Meestal kiezen organisaties er echter voor om te werken met een e-
reverse auction service provider, waardoor de afdeling ICT buiten het schot van deze
verandering blijft.
De verandering op de processen is groter. Er zal namelijk het één en ander moeten worden
beschreven met betrekking tot de wijze waarop e-reverse auctioning wordt toegepast. Het gaat
hier om antwoorden op vragen zoals:-
·
Bij welke aanbestedingen wordt in de regel een e-reverse auction toegepast?
·
Hoe wordt de goedkeuring verkregen voor de toepassing van een e-reverse auction bij
een specifieke aanbesteding?
·
Hoe worden de veilingregels van een e-reverse auction ingesteld (veilingtype, duur,
munteenheid, verlengingsregels, enzovoort)?
·
Hoe wordt gehandeld indien tijdens een e-reverse auction het systeem `plat gaat'?
Het moge duidelijk zijn dat er processen beschreven moeten zijn, die hierover uitsluitsel
geven (inclusief het aanwijzen van degene in de organisatie die het uitvoert en de
verantwoordelijkheid heeft).
De verandering op de systemen in de organisatie zal in de regel vrij beperkt zijn. Als ervoor
gekozen wordt om te werken met een e-reverse auction service provider, dan is er niet eens
sprake van een nieuw systeem binnen de organisatie. In dat geval zou er alleen nog sprake
kunnen zijn van een interface tussen het e-reverse auctioning system van de e-reverse auction
provider en bijvoorbeeld een contractmanagementsysteem van de inkopende organisatie.
Veelal zal deze interface er niet komen en wordt het resultaat van een e-reverse auction
handmatig (of via e-mail, floppy disk of CD) in het systeem (of de systemen) van de
inkopende organisatie verwerkt. Alleen als de inkopende organisatie ervoor kiest om zelf een
e-reverse auctioning system aan te schaffen, dan zal dit systeem (inclusief mogelijke
interfaces) moeten worden ingevoerd en beheerd binnen de organisatie. In dat geval moet de
afdeling ICT worden betrokken bij deze verandering.
In het geval dat e-reverse auctioning ook wordt toegepast bij het completeerproces
(inkoopsituatie 2 en 4), zal de invoering veel meer tijd gaan kosten. Immers, op dat moment
merkt de hele organisatie (of op zijn minst een groot deel ervan) wat van de invoering van e-
reverse auctioning, omdat op veel plaatsen in de organisatie het completeerproces wordt
uitgevoerd. Denk maar eens aan het inhuren van een uitzendkracht, wat vaak op vele plaatsen
geschiedt. De verandering op processen en organisatie is op zich vergelijkbaar met hetgeen
hiervoor beschreven is, alleen hebben veel meer medewerkers hier nu mee te maken. Veel
medewerkers moeten weten wanneer een e-reverse auction wordt toegepast, hoe de
veilingregels worden ingesteld, hoe moet worden gehandeld bij noodgevallen, et cetera. Ook
zullen veel meer medewerkers moeten worden getraind om bekend te raken met het gebruik
van een e-reverse auctioning system. Met betrekking tot de verandering op systemen geldt dat
in deze inkoopsituaties organisaties vaker zullen kiezen voor de aanschaf van een e-reverse
auctioning system. De reden hiervoor is dat in dit geval veel vaker een e-reverse auction zal
worden toegepast dan in het vorige geval. Het completeerproces zal immers vaker worden
150
doorlopen dan het tactische inkoopproces. Bovendien maakt het completeerproces deel uit
van het operationele inkoopproces en is het daarmee onderdeel van de operatiën van de
organisatie. Vanwege het grotere aantal e-reverse auctions en het operationele karakter van
deze e-reverse auctions zullen organisaties in dit geval wat vaker geneigd zijn om zelf een e-
reverse auctioning system in te voeren en te beheren, desgewenst met interfaces.
Zoals uit het bovenstaande blijkt, bepalen met name het aantal medewerkers dat met e-reverse
auctions gaat werken en het aantal keren dat een e-reverse auction wordt toegepast, de
complexiteit van de invoering. Op zich zou de invoering qua doorlooptijd aanzienlijk kunnen
worden verkort door te kiezen voor het uitvoeren van het completeerproces (en het toepassen
van de bijbehorende e-reverse auctions) door de inkopers (in plaats van door de medewerkers
zelf). Hierdoor reduceert het aantal medewerkers dat met e-reverse auctions gaat werken
sterk, maar hierdoor wordt ook een situatie gecreëerd die niet optimaal is. Bij elke inhuur van
een uitzendkracht zou dan een inkoper moeten worden ingeschakeld, alleen omdat deze weet
hoe een e-reverse auction moet worden toegepast. Het completeerproces kan -als onderdeel
van het operationele inkoopproces- prima door de medewerkers zelf worden uitgevoerd,
inclusief het toepassen van een e-reverse auction. Hierdoor kunnen inkopers tijd (blijven)
besteden aan het tactische inkoopproces.
Kijkend naar de bestaande situatie die bij de meeste organisaties in Nederland wordt
aangetroffen en uitgaande van toepassing van e-reverse auctioning in alle vier inkoopsituaties,
wordt verwacht dat de invoering en het beheer van e-reverse auctioning zich met name
concentreert op de elementen, zoals met de stippen in figuur 9.9 is aangegeven.
specificatie selectie
ontw
ikkeling beheer
processen
organisatie
systemen
Figuur 9.9: De invoering en het beheer van e-reverse auctioning
151
152
10. Beproeving van EPOS-methode in de praktijk
10.1 Inleiding
In dit hoofdstuk worden de resultaten weergegeven van het beproeven van de EPOS-methode,
die in hoofdstuk 8 is beschreven. Het beproeven van de EPOS-methode is geschied volgens
de methodologie zoals die is toegelicht in hoofdstuk 1, paragraaf 4. Dat houdt onder meer in
dat er drie gevalsstudies zijn uitgevoerd, namelijk:-
·
één voortschrijdende gevalsstudie bij de Belastingdienst, meer specifiek bij het
Centrum voor ICT (B/CICT);
·
één retrospectieve gevalsstudie bij Essent;
·
één retrospectieve gevalsstudie bij NS.
Elke gevalsstudie komt in een separate paragraaf aan de orde.
10.2 De gevalsstudie Belastingdienst/Centrum voor ICT
In deze paragraaf wordt eerst stilgestaan bij de Belastingdienst en het B/CICT.
Daaropvolgend wordt de wijze beschreven, waarop de EPOS-methode is toegepast en welk
resultaat de EPOS-methode bij het B/CICT heeft opgeleverd. Afgesloten wordt met het
leggen van de relatie met de onderzoeksvragen, die in hoofdstuk 1 zijn geformuleerd.
10.2.1 De organisatie Belastingdienst/Centrum voor ICT
De Belastingdienst maakt deel uit van het ministerie van Financiën en int aan diverse
belastingen en premies circa 135,6 miljard per jaar, overeenkomende met circa 75% van de
inkomsten van de overheid. Bij de Belastingdienst werken ruim 32.000 medewerkers.
Onderdelen van de Belastingdienst zijn dertien belastingregio's, vier douaneregio's, een
centrale administratie, de FIOD-ECD en drie facilitaire eenheden. De facilitaire eenheden
leveren de middelen die de medewerkers nodig hebben bij de dagelijkse uitoefening van hun
taak. De volgende facilitaire eenheden worden daarbij onderscheiden:-
·
B/CICT, verantwoordelijk voor alle automatiseringstaken;
·
B/CFD (Centrum voor Facilitaire Dienstverlening), verantwoordelijk voor huisvesting
en materiële benodigdheden;
·
B/CKC (Centrum voor Kennis en Communicatie), verantwoordelijk voor
kennisoverdracht en communicatie.
Het B/CICT bestaat sinds 1 januari 2002 en is voortgekomen uit het voormalige
Belastingdienst/AutomatiseringsCentrum (B/AC). Het B/CICT heeft als doel ICT-services te
verlenen aan de klanten binnen de Belastingdienst. Om dit doel te realiseren is het B/CICT
georganiseerd in een matrixorganisatie. De ene as van de matrix omvat vijf sectoren met
operationele sturing, namelijk Innovatie, Ontwikkeling, Continuïteit, Exploitatie en
Dienstverlening. De andere as van de matrix omvat vijf aspectgebieden met aspectsturing,
namelijk Accountmanagement, Architectuur, Inkoopmanagement, Resourcemanagement en
Planning, Financiën & Control. Elk van deze sectoren en aspectgebieden is op zijn beurt weer
in een matrixorganisatie georganiseerd, waarbij dezelfde assen worden onderkend (leidend tot
afdelingen en aspectgebieden). Een afdeling kan vervolgens zijn opgebouwd uit meer teams.
De circa 4200 medewerkers van het B/CICT rapporteren primair aan de manager van een
153
team of afdeling, waarbij de managers van de teams respectievelijk afdelingen rapporteren
aan de manager van een afdeling respectievelijk een sector of aspectgebied.
Eén van de aspectgebieden is zoals genoemd- Inkoopmanagement. Bij de sector65
Inkoopmanagement werken circa 60 medewerkers, verdeeld over vier afdelingen, te weten
Inkoop (met twee teams, namelijk Contractbeheer en Aanbesteden & Tactische Inkoop),
Logistiek (met twee teams, namelijk Materials Management en Verwerving),
Leveranciersmanagement en Juridische Zaken.
Het inkoopproces van de Belastingdienst kan in lijn met de drie facilitaire eenheden- worden
opgesplitst in drie inkoopprocessen, namelijk:-
·
het inkoopproces van het B/CICT;
·
het inkoopproces van het B/CFD;
·
het inkoopproces van het B/CKC.
Hierbij wordt het inkoopproces van het B/CICT gedefinieerd als het inkoopproces, waar het
B/CICT bij betrokken is of zou moeten worden. Het inkoopproces van het B/CICT omvat dus
onder andere het tactische inkoopproces dat door B/CICT (Inkoopmanagement - Inkoop -
team Aanbesteden & Tactische Inkoop) wordt uitgevoerd. Maar ook het operationele
inkoopproces voor producten en diensten, die met tussenkomst van het B/CICT
(Inkoopmanagement Logistiek - team Verwerving) worden besteld en geleverd, hoort tot
het inkoopproces van het B/CICT (zie figuur 10.1). Opgemerkt wordt dat bij het inkoopproces
van het B/CICT dus ook alle activiteiten worden beschouwd, die door medewerkers van de
Belastingdienst waar ze ook zitten- worden uitgevoerd en er uiteindelijk toe leiden dat
`B/CICT- producten en diensten'66 aan de Belastingdienst worden geleverd.
Belastingdienst
interne klant
interne
met operationele
maga-
behoefte
zijnen
aan B/CICT-
product of -dienst
autorisatieproces
B/CICT
Inkoopmanagement
leveranciers
medewerker,
geautoriseerd om
Verkoopmanagement
(interne)
bestellingen
te plaatsen
informatiestroom
goederenstroom
Figuur 10.1: Het operationele inkoopproces voor B/CICT-producten en diensten
65 Alhoewel Inkoopmanagement een aspectgebied is, wordt in de alledaagse praktijk geen onderscheid
gemaakt tussen aspectgebied en sector en alleen gesproken over sector.
66 B/CICT-producten en diensten betreffen producten en diensten, die door (externe) leveranciers aan
de Belastingdienst worden geleverd, met tussenkomst van het B/CICT.
154
10.2.2 Toepassing van EPOS-methode
In deze subparagraaf wordt beschreven op welke wijze de EPOS-methode van hoofdstuk 8 bij
het B/CICT is toegepast en welk resultaat de EPOS-methode bij het B/CICT heeft opgeleverd.
De wijze waarop de methode is toegepast, wordt hierbij vrij gedetailleerd beschreven, opdat
andere organisaties, die de methode ook willen toepassen, hieruit lering kunnen trekken. Voor
het overzicht is in figuur 10.2 weergegeven wanneer in de tijd gezien- de verschillende
elementen in de methode zijn uitgevoerd.
element 2.1
element
element
2.3
2.4
element 2.2
onderdeel 1
onderdeel 4
vra-
gen-
lijst
element 3.1
element
element
3.2
3.3
presentatie aan MT IM
klankbordgroepsessie
presentatie aan MT IM
klankbordgroepsessie
4 maanden
Figuur 10.2: De uitvoering van de elementen in de EPOS-methode in de tijd gezien
Om te beginnen wordt vermeld dat de onderzoeker medio 2002 van de sectorvoorzitter
Inkoopmanagement hoorde dat er een interne programmamanager aan zijn sector was
toegevoegd. Deze programmamanager moest zich richten op e-procurement. Als eerste moest
deze programmanager een e-procurement programma ontwikkelen, dat duidelijk moest maken
welke vormen van e-procurement bij het B/CICT zouden moeten worden ingevoerd.
De onderzoeker is vervolgens in contact getreden met de genoemde programmamanager om
te kijken of de onderzoeker met het toepassen van de EPOS-methode de programmamanager
kon helpen bij het ontwikkelen van het e-procurement programma. Snel werd duidelijk dat dit
het geval was. Kort daarop werd besloten om de EPOS-methode toe te passen bij het B/CICT.
De onderzoeker heeft vervolgens vier maanden lang, twee dagen per week, bij het B/CICT
gezeten om de methode toe te passen.
Hieronder wordt voor elk van de onderdelen die de EPOS-methode onderscheidt, aangegeven
hoe dit onderdeel bij het B/CICT is uitgevoerd.
Onderdeel 1: Vaststelling van de vormen van e-procurement waarvan de geschiktheid moet
worden bepaald
155
Omdat de programmamanager bij het ontwikkelen van het e-procurement programma wilde
uitgaan van de op dat moment beschikbare vormen van e-procurement, die een relatieve
volwassenheid kennen en omdat de onderzoeker de methode bij voorkeur wilde beproeven
voor alle vijf geselecteerde vormen van e-procurement, is er met betrekking tot dit onderdeel
voor gekozen om met de methode de geschiktheid van alle vijf vormen van e-procurement te
bepalen.
Onderdeel 2 / onderdeel 3: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie wil /
aan kan
Element 2.1: Bepaling van (inkoop)doelstellingen
Om de (inkoop)doelstellingen van het B/CICT te bepalen, is als eerste gestart met het
inventariseren, verkrijgen en bestuderen van diverse documenten, waarvan kan worden
verwacht dat deze ingaan op de (inkoop)doelstellingen van het B/CICT. Omdat de
onderzoeker ter plekke bij het B/CICT zat, ontstonden er al snel contacten met diverse
medewerkers van het B/CICT (en met name met medewerkers van Inkoopmanagement). Via
deze medewerkers is de onderzoeker op het juiste spoor gezet om diverse documenten te
verkrijgen, namelijk:-
·
Bedrijfsplan B/CICT 2002-2004 (29 pagina's): dit document beschrijft onder andere de
missie, de visie en de basiswaarden van het B/CICT en geeft ook binnen het kader van
externe ontwikkelingen- de algemene verbeterdoelen en de doelstellingen van het
B/CICT weer;
·
Jaarplan IM 2002 (21 pagina's): dit document beschrijft het proces
inkoopmanagement67 en de daaronder liggende subprocessen en daaraan gekoppelde
doelstellingen voor de sector Inkoopmanagement, en gaat vervolgens in op de begroting
van de sector Inkoopmanagement;
·
Rapportage Inkoopmanagement (periode 9, 2002, 14 oktober 2002, 36 pagina's): dit
document geeft de prestatie-indicatoren bij de doelstellingen van de sector
Inkoopmanagement weer, inclusief de huidige stand van zaken en de te nemen
bijsturingsmaatregelen;
·
Managementcontract Centrum voor ICT 2002 (10 pagina's): dit document beschrijft de
prestatie-indicatoren bij de doelstellingen van B/CICT qua definitie en normering.
Bij bestudering bleek dat in de bovengenoemde documenten tal van (inkoop)doelstellingen
staan geformuleerd, soms expliciet en soms impliciet. Er zit bovendien een gelaagdheid in
deze doelstellingen. De algemene verbeterdoelen en de doelstellingen uit het Bedrijfsplan
B/CICT 2002-2004 vormen de basis voor en worden geconcretiseerd in het Jaarplan IM 2002,
de Rapportage Inkoopmanagement en het Managementcontract Centrum voor ICT 2002.
Nadat bovenstaande documenten waren bestudeerd, zijn -met het oog op het verder verkrijgen
van (inkoop)doelstellingen en het aanscherpen van reeds verkregen (inkoop)doelstellingen-
interviews gevoerd met de volgende managers:-
·
sectorvoorzitter Inkoopmanagement;
·
afdelingsmanager Inkoop;
·
afdelingsmanager Leveranciersmanagement;
67 Binnen het B/CICT wordt een onderscheid gemaakt tussen de sector Inkoopmanagement en het
proces inkoopmanagement. De sector houdt richt zich op dit proces, maar ook (delen van) andere
sectoren richten zich op dit proces.
156
·
afdelingsmanager Logistiek;
·
aspectmanager Planning, Finance & Control.
Deze managers zijn door het management team van de sector Inkoopmanagement vastgesteld.
Hierbij is er bewust voor gekozen om niet buiten de sector Inkoopmanagement interviews te
voeren, enerzijds vanwege het feit dat e-procurement bij moet dragen aan
inkoopdoelstellingen, die al van hoger gelegen doelstellingen zijn afgeleid (en dus moeten de
inkoopdoelstellingen helder zijn) en anderzijds omdat de hoger gelegen doelstellingen in
diverse documenten kunnen worden aangetroffen.
Na het bestuderen van documenten en het voeren van interviews was duidelijk dat er een
veelheid aan (inkoop)doelstellingen binnen het B/CICT bestond. In dit proefschrift worden
om de vertrouwelijkheid ervan niet te schaden- deze doelstellingen niet behandeld. Er werd
door de onderzoeker vermoed dat de EPOS-methode met een dergelijke veelheid aan
(inkoop)doelstellingen niet adequaat kon worden toegepast. Dit vermoeden was gebaseerd op
het feit dat het onderscheid tussen de (inkoop)doelstellingen afneemt, naarmate er meer zijn.
Bij de nog uit te voeren koppeling van effecten aan individuele (inkoop)doelstellingen zou er
dan naar verwachting veel discussie ontstaan over het verschil tussen de
(inkoop)doelstellingen en de mate waarin effecten bijdragen aan een individuele
(inkoop)doelstelling.
Om bovenstaande reden is (in overleg met de programmamanager) gekozen om de algemene
verbeterdoelen als (inkoop)doelstellingen te gebruiken, waarbij deze allen even belangrijk
zijn (en dus later -in element 2.4- even zwaar meetellen). Deze algemene verbeterdoelen staan
geformuleerd in het Bedrijfsplan B/CICT 2002-2004 en zijn:-
·
klantgerichter;
·
transparanter;
·
sneller;
·
beter (de dingen goed doen en de goede dingen doen);
·
kostenbewuster;
·
met tevreden medewerkers.
Het potentiële nadeel van deze algemene verbeterdoelen is dat deze vrij algemeen en weinig
concreet zijn. Dit potentiële nadeel is hier echter niet aan de orde, omdat de doelstellingen, die
in het Bedrijfsplan B/CICT 2002-2004 zijn genoemd, aangevuld met de doelstellingen die in
andere documenten zijn genoemd of tijdens interviews zijn vernomen, hebben geleid tot een
concreet beeld bij elk van deze algemene verbeterdoelen. Bovendien wordt opgemerkt dat het
ter plekke uitvoeren van deze gevalsstudie bij het B/CICT ook heeft geleid tot de ontvangst
van bulletins, zoals het B/CICT Magazine (eerste jaargang, eerste uitgave, april 2002) en de
ICTnu Nieuwsbrief (jaargang 2002, nummers 20 tot en met 30). Met de informatie uit dit
soort bulletins wordt ook bijgedragen aan het krijgen van een concreet beeld bij elk van de
algemene verbeterdoelen.
Element 2.2 / element 3.1: Bepaling van organisatie-specifieke effecten / bepaling van
bestaande situatie
Parallel aan element 2.1 zijn de elementen 2.2 en 3.1 uitgevoerd. Ten behoeve van de
uitvoering van de elementen 2.2 en 3.1 is gekozen voor het opstellen van een vragenlijst,
waarop antwoorden moesten worden gezocht. Omdat de uitvoering van deze elementen
tegelijk, vergelijkbaar en voor een deel zelfs geïntegreerd heeft plaatsgevonden, worden deze
elementen hier tesamen beschreven.
157
Zoals vermeld is eerst een uitgebreide vragenlijst opgesteld om het uitvoeren van beide
elementen te ondersteunen. De totstandkoming van deze vragenlijst wordt hieronder
toegelicht.
Tijdens het uitvoeren van element 2.2 moet -voor elke vorm van e-procurement- de omvang
van de effecten worden bepaald, zoals die bij het B/CICT mag worden verwacht, zodra deze
vorm in gebruik is genomen. Om de omvang van de effecten bij het B/CICT te bepalen, moet
helder zijn hoe de bestaande situatie is. Het verschil tussen de bestaande en de toekomstige
situatie bepaalt immers de omvang van de effecten (zie ook hoofdstuk 1). Als de bestaande
situatie reeds `heel dicht ligt' bij de toekomstige situatie, zullen de effecten klein zijn. Als de
bestaande situatie `ver af staat' van de toekomstige situatie, kunnen de effecten groot zijn.
Ter illustratie: bij e-sourcing staat een verhoogde en/of eerlijker competitie als generiek effect
genoemd. De competitie is in feite de grootheid die het effect ondervindt en waarvan is
gezegd dat deze kan verhogen en/of eerlijker kan worden. Met betrekking tot de competitie
moet dan de bestaande situatie in kaart worden gebracht. Als de competitie nu al hoog en
eerlijk is, zal e-sourcing hier weinig aan toe kunnen voegen en zal het genoemde effect dus
klein zijn. Als de competitie nu laag en/of oneerlijk is, zal e-sourcing hier veel kunnen
betekenen en kan het effect dus groot zijn.
Vanwege het bovenstaande is voor elke vorm van e-procurement gekeken naar de generieke
effecten, zoals die in de hoofdstukken 3 tot en met 7 zijn beschreven. Voor elk van deze
generieke effecten zijn vervolgens één of meer vragen geformuleerd, die helder moeten
maken hoe de bestaande situatie bij het B/CICT is, voor de grootheid die het effect
ondervindt. Dit heeft dus geleid tot effect-gerelateerde vragen voor elke vorm van e-
procurement.
Tijdens het uitvoeren van element 3.1 moet de bestaande situatie in kaart worden gebracht,
waarmee voor elke vorm van e-procurement- minimaal de voorwaarden kunnen worden
beoordeeld. Om deze reden is voor elke vorm van e-procurement gekeken naar de
voorwaarden, zoals die in de hoofdstukken 3 tot en met 7 zijn beschreven. Voor elk van deze
voorwaarden zijn ook één of meer vragen geformuleerd, die helder moeten maken of het
B/CICT nu aan zo'n voorwaarde voldoet. Dit heeft dus geleid tot voorwaarde-gerelateerde
vragen voor elke vorm van e-procurement.
De effect- en voorwaarde-gerelateerde vragen zijn vervolgens per vorm van e-procurement
samengenomen en gebundeld in één uitgebreide vragenlijst (met circa 185 vragen) (zie
appendix B). Hierbij wordt opgemerkt dat zowel de effect- als voorwaarde-gerelateerde
vragen dus betrekking hebben op de bestaande situatie (`ist'-situatie) bij het B/CICT. Deze
vragenlijst was vervolgens het middel om de elementen 2.2 en 3.1 uit te voeren.
Nadat de vragenlijst was opgesteld, heeft de onderzoeker samen met de
programmamanager- een presentatie aan het management team van de sector
Inkoopmanagement gegeven om hen in te lichten over de achtergrond en aanleiding, de
doelstelling en reikwijdte, de aanpak en de te verwachten resultaten, die ontstaan door het
toepassen van de methode. Aan het eind van de presentatie is gemeld dat conform aanpak-
nu concreet gewerkt moet gaan worden aan het verkrijgen van de antwoorden op de vragen
uit de vragenlijst. Op de vraag op welke wijze dit `het best' kan geschieden, werd door het
management team de wens geuit om de vragenlijst even te bekijken.
158
Direct na de presentatie is de vragenlijst aan het management team van de sector
Inkoopmanagement gestuurd, zodat door hen kon worden vastgesteld op welke wijze de
antwoorden op de vragen konden worden verkregen. Er is vervolgens door één lid van het
management team voorgesteld om te kiezen voor een werkwijze waarbij twee ervaren
medewerkers van de sector Inkoopmanagement samen met de onderzoeker- de vragenlijst
onder hun hoede moesten nemen. Van deze medewerkers moest dan worden verwacht dat zij
òf het antwoord op een vraag zelf kunnen geven òf weten bij wie het antwoord kan worden
verkregen. Dit voorstel werd geaccepteerd en twee medewerkers werden aangewezen.
De twee genoemde medewerkers en de onderzoeker hebben vervolgens per vraag bepaald wat
het antwoord is of wie het antwoord zou moeten weten. Zo ontstond een vragenlijst met
achter veel vragen een naam van een medewerker. Elke met naam genoemde medewerker in
deze vragenlijst is vervolgens uniek aan één van de twee medewerkers of de onderzoeker
toegewezen. De medewerkers en de onderzoeker hebben vervolgens de aan hen toegewezen
medewerkers individueel bezocht om met hen de vragen door te nemen en de antwoorden te
verkrijgen. De onderzoeker heeft hierbij alle antwoorden verzameld en geanalyseerd.
Tijdens het analyseren bleek dat sommige antwoorden niet met elkaar te rijmen waren
(bijvoorbeeld de bewerkingstijd (in aantal werkdagen) van een aanbesteding in combinatie
met het aantal aanbestedingen per jaar was zo groot dat de afdeling Inkoop veel meer fte's
zou moeten tellen dan in werkelijkheid het geval was). De onderzoeker heeft vervolgens zelf
contact gelegd met de desbetreffende medewerkers. In bijna alle gevallen bleek
spraakverwarring (lees: onduidelijk geformuleerde vragen of multi-interpretabele termen) de
oorzaak van niet met elkaar te rijmen antwoorden. Na toelichting over en weer heeft dit bij
een deel van de vragen geleid tot aanpassingen van de antwoorden. Zo doende is de
vragenlijst ingevuld, waarbij uiteindelijk niet op alle vragen een antwoord is verkregen en op
sommige vragen een `educated guess' is gegeven.
Element 2.2: Bepaling van organisatie-specifieke effecten
Met de antwoorden op de vragen heeft de onderzoeker vervolgens -voor elke vorm van e-
procurement- de omvang van de effecten bepaald, zoals die bij het B/CICT mogen worden
verwacht, zodra deze vorm in gebruik is genomen. In figuur 10.3 is een tabel opgenomen,
waarin de generieke effecten van e-tendering zijn opgesomd, met daarachter de verwachte
omvang van zo'n generiek effect bij het B/CICT. De verwachte omvang in de tabel is
(hoofdzakelijk) kwalitatief geformuleerd. De dieper gaande rationale, die aan deze verwachte
omvang ten grondslag ligt, is niet in de tabel opgenomen, maar is wel tijdens de uitvoering
van dit element vastgelegd. Deze rationale is op een later moment gebruikt om de verwachte
omvang van de effecten te verklaren.
Voor elk van de vijf vormen van e-procurement is een tabel als in figuur 10.3 geconstrueerd,
waarmee het resultaat van element 2.2 is opgeleverd.
Element 3.1: Bepaling van bestaande situatie
Met de antwoorden op de vragen is ook de bestaande situatie van de inkoopfunctie van het
B/CICT in kaart gebracht en wel op een zodanige wijze dat minimaal de voorwaarden van
vormen van e-procurement kunnen worden beoordeeld.
159
E-tendering effect
Verwachte omvang van effect bij B/CICT
Verhoogde efficiëntie
Redelijk fors voor aanvragen/aanbestedingen
bij Verwerving/Inkoop
Verminderd direct contact met leveranciers Redelijk fors, met name voor aanvragen bij
Verwerving
Verhoogde objectiviteit
Beperkte verhoging
Minder fouten
Redelijke verbetering (richting 1 fte)
Verbeterde informatievoorziening/heldere
Beperkte verhoging
audit trail
Kortere doorlooptijden
Forse verkorting, met minimaal 25% voor
circa 700 aanvragen per jaar
Professionelere inkoopfunctie
Beperkte verbetering
Beter zicht op de toekomst
Geen
Figuur 10.3: Verwachte omvang van effecten van e-tendering bij B/CICT
Element 2.3: Koppeling van effecten aan individuele (inkoop)doelstellingen
Tijdens element 2.3 zijn de resultaten van de elementen 2.1 en 2.2 met elkaar in verband
gebracht. Dat wil zeggen dat voor elke vorm van e-procurement- de verwachte omvang van
de effecten bij het B/CICT is gekoppeld aan de zes algemene verbeterdoelen, zoals die eerder
zijn beschreven.
Om de genoemde koppeling tot stand te kunnen brengen is een klankbordgroep geformeerd,
waarin medewerkers van het B/CICT zitting hadden, die relatief veel antwoorden op vragen
hadden aangeleverd en tevens een evenwichtige weerspiegeling van de inkoopfunctie binnen
het B/CICT vormden. Door deze medewerkers te kiezen kon enerzijds de verwachte omvang
van de effecten aan hen worden gecommuniceerd, inclusief de rationale die was gebaseerd op
hun antwoorden, en kon anderzijds de koppeling met de algemene verbeterdoelen worden
gelegd. In concreto bestond deze klankbordgroep uit de volgende medewerkers:-
·
teammanager Tactische Inkoop & Aanbesteden en tevens ad interim teammanager
Contractbeheer;
·
inkoper;
·
twee medewerkers Planning, Finance & Control;
·
teammanager Verwerving;
·
programmamanager e-procurement.
Voor alle vormen van e-procurement is de verwachte omvang van de effecten, die door de
onderzoeker tijdens de uitvoering van element 2.2 was bepaald, tijdens een vergadering aan
de klankbordgroep gepresenteerd. De verwachte omvang van de effecten werd grotendeels
geaccepteerd door de klankbordgroep en is slechts op een enkele plaats beperkt aangepast.
Vervolgens is per vorm van e-procurement -tijdens dezelfde vergadering- de koppeling van de
verwachte omvang van de effecten aan elk van de zes algemene verbeterdoelen besproken.
Hierbij werd aan elk algemeen verbeterdoel een score van 2, -1, 0, 1 of 2 toegekend,
gebaseerd op (de omvang van) de effecten. Een positieve(re) score betekent hierbij dat (de
omvang van) de effecten zodanig zijn dat het desbetreffende verbeterdoel (meer) wordt
160
gediend. Een negatieve(re) score betekent hierbij dat (de omvang van) de effecten zodanig
zijn dat (meer) verwijdering van het desbetreffende verbeterdoel optreedt. Een score 0
betekent dat (de omvang van) de effecten geen invloed heeft op het desbetreffende
verbeterdoel.
In figuur 10.4 staat aangegeven hoe de verwachte omvang van de effecten van e-tendering bij
het B/CICT (uit figuur 10.3) bijdraagt aan elk van de zes algemene verbeterdoelen.
E-tendering effect
Verwachte omvang van effect bij B/CICT
Verhoogde efficiëntie
Redelijk fors voor aanvragen/aanbestedingen
bij Verwerving/Inkoop
Verminderd direct contact met leveranciers Redelijk fors, met name voor aanvragen bij
Verwerving
Verhoogde objectiviteit
Beperkte verhoging
Minder fouten
Redelijke verbetering (richting 1 fte)
Verbeterde informatievoorziening/heldere
Beperkte verhoging
audit trail
Kortere doorlooptijden
Forse verkorting, met minimaal 25% voor
circa 700 aanvragen per jaar
Professionelere inkoopfunctie
Beperkte verbetering
Beter zicht op de toekomst
Geen
Klantgerichter Transparanter
Sneller
Beter
Kosten-
Met tevreden
bewuster
medewerkers
0 1 2 1 1 0
Figuur 10.4: Bijdrage van e-tendering aan elk van de zes algemene verbeterdoelen
Voor elk van de vijf vormen van e-procurement is een tabel als in figuur 10.4 geconstrueerd,
waarmee het resultaat van element 2.3 is opgeleverd.
Element 2.4: Integratie over (inkoop)doelstellingen
Gegeven de wijze waarop de vorige elementen zijn uitgevoerd, kostte het uitvoeren van
element 2.4 weinig inspanning. Tijdens het uitvoeren van dit element zijn voor elke vorm
van e-procurement- de scores, die aan de individuele algemene verbeterdoelen waren
toegekend, bij elkaar opgeteld. Aangezien de algemene verbeterdoelen allen even belangrijk
waren, is bij deze optelling geen gebruik gemaakt van wegingsfactoren. Zo ontstond er per
vorm van e-procurement één score, die een helder beeld geeft van de mate waarin de
desbetreffende vorm van e-procurement (met haar effecten) bijdraagt aan het realiseren van
het geheel aan algemene verbeterdoelen. Deze score kan worden gezien als de wil-score, die
uitdrukt hoe graag het B/CICT de desbetreffende vorm van e-procurement wil. In figuur 10.5
is te zien welke wil-score elke vorm van e-procurement bij het B/CICT heeft gekregen
(waarbij elke vorm op een voor de hand liggende manier is afgekort).
161
12
10
8
6
wil-score
4
2
0
ES
ET
ERA
EO
PI
Figuur 10.5: De wil-score voor de vijf vormen van e-procurement bij het B/CICT
Element 3.2: Bepaling van organisatie-specifieke invulling van voorwaarden
Tijdens het uitvoeren van element 3.2 is voor elke vorm van e-procurement- bepaald aan
welke voorwaarden wel en niet voldaan is. De antwoorden op de vragen in de vragenlijst
konden hier rechtstreeks voor worden gebruikt. Vervolgens is voor alle voorwaarden, waar
nog niet (geheel) aan voldaan is, geraamd hoeveel tijd en geld het kost om deze voorwaarde
in te vullen en ingevuld te houden. Met betrekking tot het ingevuld houden is er een raming
van de hoeveelheid tijd en geld op jaarbasis gemaakt.
De raming van tijd is enerzijds gebaseerd op het beeld van de bestaande situatie, zoals dat met
het uitvoeren van de voorgaande elementen is ontstaan, en is anderzijds gebaseerd op het
beeld dat ontstaan is over de `snelheid' waarmee veranderingen en besluiten bij het B/CICT
kunnen worden doorgevoerd respectievelijk genomen, waarbij dat geheel wordt gehouden
tegen de ervaringen die de onderzoeker (vanuit zijn advieswerk) bij andere organisaties heeft
opgedaan.
De raming van geld betreft voornamelijk de raming van de aanschaf en het beheer van
systemen, of het gebruik van systemen. Hiervoor heeft de onderzoeker contact gezocht met
beschikbare aanbieders van dit soort systemen. Op basis van de prijzen die door deze
aanbieders zijn afgegeven, heeft de onderzoeker een raming gemaakt.
In de tabel van figuur 10.6 is te zien hoe de raming van tijd en geld er bij het B/CICT uit ziet
voor een aantal voorwaarden, dat bij e-tendering hoort. Voor elk van de vijf vormen van e-
procurement is een tabel als in figuur 10.6 geconstrueerd, waarmee het resultaat van element
3.2 is opgeleverd.
162
Om te
Om te
Om te
Om te
voldoen voldoen blijven blijven
voldoen voldoen
E-tendering voorwaarde
Voldoet B/CICT hier aan?
tijd
geld
tijd
Geld
Is vastgelegd bij welke
Nee 1
aanbestedingen van e-
dag
tendering gebruik mag/moet
worden gemaakt?
Is er een procedure die
Nee 5
bepaald wanneer een
dagen
aanbesteding met e-tendering
plaats mag/moet vinden?
Is er een procedure die
Nee 5
leveranciers op de hoogte
dagen
brengt dat zij mee
mogen/moeten doen met e-
tenderen?
Is er een training waarmee
Nee 20
leveranciers worden getraind
dagen
in e-tenderen?
Is bekend welke medewerkers
Ja 0
gaan werken met e-tenderen?
dagen
Zijn deze medewerkers
Nee 20
getraind?
dagen
Is er een e-tendering system of
Nee 90
30.000 0,2 fte 30.000
service klaar voor gebruik
dagen
(incl. beheerorganisatie)?
Figuur 10.6: Mate van voldoen aan een aantal voorwaarden van e-tendering bij B/CICT
Element 3.3: Integratie over voorwaarden
Tijdens het uitvoeren van element 3.3 is door de onderzoeker (in overleg met de sector
Planning, Finance & Control) besloten om de raming van tijd en geld, zoals die bij het vorige
element is ontstaan, te beschouwen over een periode van invoering en van drie jaar lang
gebruik. Dat betekent dat de hoeveelheid tijd en geld om een voorwaarde in te vullen en
ingevuld te houden gelijk wordt gesteld aan de hoeveelheid tijd en geld om aan de
voorwaarde te voldoen, vermeerderd met drie keer de hoeveelheid tijd en geld om aan de
voorwaarde te blijven voldoen. Vervolgens is de hoeveelheid tijd ook in geld uitgedrukt, door
gebruik te maken van een intern dagtarief dat is aangereikt door de sector Planning, Finance
& Control. Op deze wijze is voor elke voorwaarde een hoeveelheid geld berekend, die
aangeeft wat het het B/CICT kost om die voorwaarde in te vullen en voor drie jaar ingevuld te
houden. Door deze hoeveelheid geld te sommeren over alle voorwaarden, die bij een vorm
van e-procurement horen, werd elke vorm van e-procurement gekoppeld aan een hoeveelheid
geld die een maat is voor de kosten die met deze vorm gepaard gaan om deze in te voeren en
drie jaar lang te gebruiken. Dit was vervolgens het resultaat van element 3.3.
In figuur 10.7 is aangegeven wat de hoeveelheid geld per vorm van e-procurement bij het
B/CICT is. Deze hoeveelheid geld is dus de operationalisatie van de hoeveelheid energie,
zoals die in de EPOS-methode in hoofdstuk 8 is genoemd. Om redenen van vertrouwelijkheid
is de schaalindeling in figuur 10.7 aangepast (door elke hoeveelheid geld met een vaste factor
te vermenigvuldigen).
163
3000000
2500000
2000000
1500000
benodigde energie
1000000
500000
0
ES
ET
ERA
EO
PI
Figuur 10.7: De hoeveelheid energie die bij het B/CICT nodig is om aan alle voorwaarden
van een vorm van e-procurement (blijvend) te voldoen
Tijdens het uitvoeren van dit element is vervolgens de hoeveelheid energie, die bij het
B/CICT nodig is om aan alle voorwaarden van een vorm van e-procurement (blijvend) te
voldoen, omgezet naar een kan-score. Deze kan-score is niets meer dan de hoeveelheid
energie, waar een min-teken voor gezet is. Zo doende wordt de kan-score hoger, naarmate de
hoeveelheid energie lager is. Deze kan-score drukt daarmee uit hoe goed het B/CICT de
desbetreffende vorm van e-procurement nu reeds aankan (hoe minder energie het kost, hoe
beter de organisatie het aankan).
Onderdeel 4: Bepaling van de geschiktheid van de vormen van e-procurement.
Tijdens het uitvoeren van dit onderdeel zijn de resultaten van de onderdelen 2 en 3 (de wil-
score en de kan-score per vorm van e-procurement) samengenomen. Op basis van de figuren
10.5 en 10.7 is figuur 10.8 samengesteld.
Het resultaat (weergegeven in figuur 10.8), inclusief de opbouw ervan (met de resultaten van
elementen 3.2 en 3.3), is vervolgens tijdens een vergadering doorgenomen met de eerder
genoemde klankbordgroep om te zien in welke mate dit resultaat werd geaccepteerd. Dit
leidde tot een enkele, kleine bijstelling van de raming van tijd (behorend bij element 3.2).
Tijdens deze vergadering is daarbij zowel door de onderzoeker als door de klankbordgroep
opgemerkt dat de hoeveelheid geld die tijdens het uitvoeren van element 3.3 voor elke vorm
van e-procurement wordt berekend, niet betekent dat voor dat bedrag die vorm kan worden
ingevoerd en drie jaar lang kan worden gebruikt. In dit bedrag ontbreekt om maar een
voorbeeld te noemen- de hoeveelheid geld die gepaard gaat met communicatie en afstemming
binnen en buiten het project dat de invoering ter hand neemt. Om die reden wordt de
hoeveelheid geld ook omschreven als een maat voor de kosten.
164
+
e-reverse auctioning
e-sourcing
+ +
e-tendering
kan-
score
e-ordering
+
purchasing intelligence
+
-12
0
+12
wil-score
Figuur 10.8: De wil- en kan-score van vormen van e-procurement voor het B/CICT
Voor wat betreft figuur 10.8 was met name de positionering van e-ordering geen verrassing
voor de klankbordgroep. Het vermoeden was al aanwezig dat e-ordering veel op zou kunnen
leveren, maar dat het nog wel de nodige moeite zou kosten. De positionering bevestigde dat.
Ook de positionering van de andere vormen van e-procurement werd geaccepteerd door de
klankbordgroep.
Op basis van figuur 10.8 is -in overleg met de klankbordgroep- e-ordering als meest geschikt
bestempeld, op de voet gevolgd door de combinatie van e-tendering en e-reverse auctioning.
E-sourcing en purchasing intelligence zijn (anno 2003) als ongeschikt bestempeld.
Vervolgens is een presentatie gegeven aan het management team van de sector
Inkoopmanagement, dat zich kon vinden in het resultaat, zoals weergegeven in figuur 10.8, en
de geschiktheid van de vormen van e-procurement, die hiervan was afgeleid. Dat het
management team van de sector Inkoopmanagement achter het resultaat van de EPOS-
methode stond, kon bovendien worden afgeleid uit het feit dat één dag na de presentatie aan
de onderzoeker werd gevraagd een management samenvatting te schrijven voor publicatie op
de inkoopwebsite van het B/CICT. Later in de tijd is ook nog een presentatie gegeven aan de
hele sector Inkoopmanagement en overig geïnteresseerden en ook tijdens die presentatie
ontstond acceptatie van het resultaat van de EPOS-methode.
10.2.3 De gevalsstudie Belastingdienst/Centrum voor ICT in relatie tot de EPOS-methode
Het doel van de gevalsstudie bij het B/CICT was het krijgen van inzicht in de antwoorden op
de volgende twee onderzoeksvragen (zie hoofdstuk 1):-
1.
In welke mate leidt het toepassen van de methode op een verzameling van vormen van
e-procurement bij een organisatie tot een goed resultaat, dat wil zeggen een resultaat dat
qua inhoud door deze organisatie wordt geaccepteerd?
2.
Waar kan de methode worden verbeterd?
Met betrekking tot de eerste vraag kan worden geconcludeerd dat zowel de geformeerde
klankbordgroep als het management team van de sector Inkoopmanagement als de hele sector
165
Inkoopmanagement en overig geïnteresseerden zich kon vinden in het resultaat van de EPOS-
methode. Van de medewerkers in de eerste twee groepen mag verwacht worden dat zij een
inhoudelijk beeld kunnen vormen bij de geschiktheid van vormen van e-procurement voor het
B/CICT. Met name door de acceptatie van het resultaat van de methode door het management
team, mag de conclusie worden getrokken dat de methode in deze gevalsstudie tot een goed
resultaat heeft geleid.
Met betrekking tot de tweede vraag zijn er tijdens het toepassen van de EPOS-methode
mogelijke verbeterpunten naar voren gekomen. Veel van deze verbeterpunten hebben te
maken met de wijze waarop de methode is toegepast. Omdat deze verbeterpunten betrekking
hebben op de wijze en niet zo zeer op de methode, worden deze verbeterpunten hieronder -ten
behoeve van het onderscheid- toepassingstips genoemd.
Tijdens het uitvoeren van element 2.1 moeten de (inkoop)doelstellingen worden bepaald. Bij
het B/CICT is een grote verzameling van allerlei doelstellingen geïdentificeerd. Zoals eerder
is aangegeven bestond het vermoeden dat het toepassen van de EPOS-methode met een
dergelijke, grote verzameling van doelstellingen tot veel discussie zou leiden. Vervolgens is
met een handzame verzameling van zes doelstellingen gewerkt, die op zich vrij algemeen
waren, maar wel omgeven waren met een concreet beeld, dat was ontstaan door het
bestuderen van allerlei documenten en het voeren van diverse interviews. In lijn met de goede
ervaring die hiermee is opgedaan, lijkt het dus wenselijk om te werken met een klein aantal,
concrete (inkoop)doelstellingen (toepassingstip).
Tijdens het uitvoeren van elementen 2.2 en 3.1 is er een vragenlijst ontwikkeld. Met
betrekking tot de effect-gerelateerde vragen, die zijn afgeleid van de beschreven generieke
effecten en hun toepassingsgebied, lijken enkele vragen geen of beperkte waarde te hebben.
Een voorbeeld van een dergelijke vraag is wat het technologie-gehalte van het inkoopvolume
is. Deze vraag is afgeleid van het toepassingsgebied van e-sourcing, zoals dat door (Meredith
Smith, 1999) met een aantal kenmerken wordt omschreven. Eén van die kenmerken is
namelijk het technologie-gehalte van het inkoopvolume (dat bij voorkeur hoog moet zijn).
Zoals van te voren al werd verwacht, is de daarvan afgeleide vraag vervolgens moeilijk
beantwoordbaar gebleken, met name omdat (Meredith Smith, 1999) niet voldoende
operationaliseert wat moet worden verstaan onder technologie-gehalte. Het gehele
inkoopvolume van het B/CICT (Centrum voor Informatie en Communicatie Technologie) zou
technologie-gehalte kunnen hebben. Of dat ook de bedoeling is en dus ook bijvoorbeeld
ingehuurde software-ontwikkelaars technologie-gehalte hebben, wordt door (Meredith Smith,
1999) niet duidelijk gemaakt. Doordat dit kenmerk niet is geoperationaliseerd, lijkt de
daarvan afgeleide vraag geen waarde te hebben. Vergelijkbare argumenten gelden voor enkele
andere vragen. Enerzijds zou dit er voor pleiten om deze vragen te verwijderen uit de
vragenlijst, anderzijds zijn veel van deze vragen wel gebaseerd op eerder onderzoek. Om die
reden lijkt de meest wenselijke oplossing te zijn om de vragen in de vragenlijst te handhaven
en te accepteren dat sommige vragen bij het toepassen van de methode (vooralsnog) moeilijk
interpreteerbaar en dus moeilijk beantwoordbaar zijn (toepassingstip).
Met betrekking tot de voorwaarde-gerelateerde vragen, die zijn afgeleid van de beschreven
voorwaarden, is geconstateerd dat deze vragen op een iets andere wijze moeten worden
gesteld dan dat ze zijn geformuleerd. Deze vragen zijn namelijk gesloten geformuleerd (`zijn
de benodigde interfaces gebruiksklaar?'), waardoor de antwoorden op deze gesloten vragen
niet alle informatie geven die nodig is voor het uitvoeren van element 3.2. Naast het antwoord
of aan een voorwaarde is voldaan (gesloten vraag: `ja of nee'), moet bij de voorwaarden
166
waaraan niet is voldaan ook helder worden gemaakt hoeveel energie het kost om er aan te
(blijven) voldoen. Deze informatie is cruciaal voor het uitvoeren van element 3.2. Bij de
gevalsstudie bij het B/CICT is de onderzoeker hier tegen aan gelopen en heeft vervolgens
extra inspanningen moeten verrichten om deze informatie boven tafel te krijgen. Het is dus
noodzakelijk om de voorwaarde-gerelateerde vragen zodanig te stellen dat ook helder wordt
hoeveel energie er voor het voldoen aan een voorwaarde nodig is (toepassingstip).
Ook bleek dat sommige vragen hoe zorgvuldig ook geformuleerd en toegelicht- toch tot
verwarring hebben geleid. In de meeste gevallen dat verwarring ontstond, kwam deze
verwarring voort uit het gebruikte jargon. Zo maakt de onderzoeker een duidelijk onderscheid
tussen raam- en afroepcontracten, terwijl het B/CICT spreekt over mantel- respectievelijk
raamcontracten. Bij het gebruiken van het woord `raamcontracten' is er dus een grote kans op
verwarring. Om deze reden lijkt het verstandig om bij het opstellen van de vragenlijst
volledige aansluiting te zoeken bij het gebruikte jargon van de desbetreffende organisatie
(toepassingstip). In dat geval hoeft namelijk alleen de onderzoeker zijn jargon aan te passen
en niet het betrokken deel van de organisatie.
De keuze voor een werkwijze waarbij twee ervaren medewerkers van de sector
Inkoopmanagement samen met de onderzoeker- de vragenlijst onder hun hoede moesten
nemen is geen bewuste keuze van het gehele management team van de sector
Inkoopmanagement geweest. Het is feitelijk ontstaan door een (deels impliciete) goedkeuring
van een voorstel door een lid van het management team. Het risico hiervan is dat deze
werkwijze wellicht niet voldoende draagvlak binnen het gehele management team kent en dat
door de desbetreffende medewerkers gegeven en geregelde antwoorden (en daarmee het
resultaat van de methode) later in twijfel worden getrokken. Dit risico heeft zich in deze
gevalsstudie niet geopenbaard, maar het verdient aanbeveling om zeker te stellen dat de keuze
voor een werkwijze gepaard gaat met het vertrouwen van het management team in de
resultaten van die werkwijze (toepassingstip).
Bij het presenteren tijdens een klankbordgroepvergadering- van de verwachte omvang van
de effecten bleek dat het voor enkele medewerkers moeilijk was om te werken met een strikte
scheiding tussen wat een organisatie nu eigenlijk wil en wat die organisatie nu eigenlijk
aankan. Op een aantal momenten tijdens die vergadering bleek dat de omvang van enige
effecten ter discussie werd gesteld, omdat werd gedacht dat het B/CICT de bijbehorende
verandering vanuit de bestaande situatie geredeneerd niet door wilde voeren. Als bijvoorbeeld
een effect is dat een aantal medewerkers hun functie verliest, dan kan dat bijdragen aan een
doelstelling om kosten te reduceren en dat heeft te maken met het willen. Of het B/CICT
vervolgens de activiteiten wil uitvoeren om wat voor deze medewerkers te regelen, heeft te
maken met het (aan)kunnen. Door scherp te blijven met betrekking tot het onderscheid tussen
willen en (aan)kunnen, konden dit soort discussies op een goede wijze worden beëindigd
(toepassingstip).
Bij het toepassen van de EPOS-methode, en wel bij het uitvoeren van de elementen 3.1 en
3.2, is de sterke indruk ontstaan dat de methode efficiënter kan worden toegepast, als deze
twee elementen worden samengevoegd tot één nieuw element. Immers, in element 3.1 wordt
de bestaande situatie in kaart gebracht, waarmee minimaal de voorwaarden kunnen worden
beoordeeld (wordt aan een voorwaarde voldaan of niet?). Element 3.2 richt zich vervolgens
op het bepalen van de hoeveelheid energie die nodig is om een voorwaarde (blijvend) in te
vullen. Mede gebaseerd op hetgeen hierboven al beschreven is over de wijze waarop de
voorwaarde-gerelateerde vragen zijn geformuleerd en moeten worden gesteld, bestaat de
167
sterke indruk dat samenvoeging van deze twee elementen de efficiëntie bij het toepassen van
de methode verhoogt (mogelijk verbeterpunt).
Tijdens het uitvoeren van element 3.2 en nog meer tijdens het uitvoeren van element 3.3
wordt de hoeveelheid energie die het B/CICT nodig heeft om aan alle voorwaarden van een
vorm van e-procurement te (blijven) voldoen, uitgedrukt in een hoeveelheid geld. Het
potentiële nadeel hiervan is dat de gedachte kan ontstaan dat voor deze hoeveelheid geld de
desbetreffende vorm van e-procurement kan worden ingevoerd en voor een zekere periode
(bij het B/CICT: drie jaar) kan worden gebruikt. Deze gedachte klopt niet, omdat er nog
andere activiteiten zijn, die tijdens de invoering moeten worden uitgevoerd, die niet tot
uitdrukking zijn gebracht in de genoemde hoeveelheid geld. Denk hierbij bijvoorbeeld aan
activiteiten als het houden van project- en stuurgroepoverleg, het overleg voeren met
collega's uit andere organisaties, die met hetzelfde bezig zijn of het voorbereiden van OR-
besluiten. Om dit potentiële nadeel te omzeilen, zou het hanteren van een andere grootheid
dan geld om de hoeveelheid energie uit te drukken wenselijk zijn. De verwachting is echter
dat in de praktijk toch vaak voor de grootheid geld zal worden gekozen. In dat geval moet
worden voorkomen dat de hierboven genoemde gedachte gaat ontstaan (toepassingstip), tenzij
op de één of andere wijze de ontbrekende activiteiten ook in geld zijn uitgedrukt. In ieder
geval moeten in de business case, die gebaseerd is op het resultaat van de methode, deze
ontbrekende activiteiten wel zijn benoemd.
10.3 De gevalsstudie Essent
In deze paragraaf wordt eerst stilgestaan bij de organisatie Essent. Daaropvolgend wordt
beschreven op welke wijze Essent vormen van e-procurement heeft gekozen en hoe zich dat
verhoudt tot de EPOS-methode en de onderzoeksvragen.
10.3.1 De organisatie Essent
Essent N.V. is in 1999 ontstaan uit de fusie van PNEM/MEGA Groep en de EDON Groep.
Essent kent zes divisies, met een focus op operationele zaken, namelijk (Essent, 2001)
(Essent, 2003):-
·
Essent Netwerken B.V.: deze divisie verzorgt het transport en de distributie van
elektriciteit, gas en warmte;
·
Essent Energie B.V.: deze divisie levert energie en daaraan gerelateerde diensten aan de
zakelijke markt en produceert elektriciteit en warmte;
·
Essent Kabelcom B.V.: deze divisie is een belangrijke speler in de Nederlandse
kabelbranche;
·
Essent Milieu B.V.: deze divisie is een landelijke speler op het gebied van
afvalverwerking;
·
Essent Internationaal B.V.: in deze divisie zijn de Duitse activiteiten ondergebracht;
·
Essent Retail B.V.: in deze divisie zijn activiteiten samengebracht die gericht zijn op de
consumentenmarkt.
Naast deze divisies zijn er ook nog ondersteunende divisies, zoals Essent ICT Services B.V.
en Essent Vastgoed B.V.
De omzet van Essent in 2001 bedroeg 6,6 miljard, waarvan 3,3 miljard uit elektriciteit en
2,2 miljard uit gas. Eind 2001 werkten er ruim 12.000 medewerkers bij Essent,
overeenkomend met iets minder dan 12.000 fte's. De inkoopkosten van Essent bedroegen in
2001 ruim 4 miljard (Essent, 2001). Aan deze inkoopkosten moeten nog worden toegevoegd
168
de kosten voor uitbesteed werk, materialen, uitzend- en inleenkrachten en overige externe
kosten à 835 miljoen.
10.3.2 Bepaling van geschiktheid van vormen van e-procurement bij Essent
Om te bepalen op welke wijze Essent de geschiktheid van vormen van e-procurement heeft
bepaald, zijn bij Essent drie interviews afgelegd. Tijdens elk interview heeft de onderzoeker
met één medewerker gesproken, waarbij die medewerker nadrukkelijk betrokken was bij het
bepalen van de geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement. Via deze interviews
zijn bovendien andere bronnen van informatie boven tafel gekomen, die de onderzoeker
eveneens heeft bestudeerd om een goed beeld te krijgen van de wijze waarop de geschiktheid
van één of meer vormen van e-procurement bij Essent is bepaald.
In deze paragraaf wordt voor elke vorm van e-procurement die tijdens een interview naar
voren kwam- de wijze beschreven waarop de geschiktheid van die vorm bij Essent is bepaald.
E-ordering
In de jaren 2000-2001 wilde de Raad van Bestuur dat ervaring werd opgedaan met e-
procurement en heeft deze vervolgens ingestemd met het operationaliseren van een pilot (in
de zin van proeftuin) voor e-ordering68 bij Essent ICT Services en bij Essent Kabelcom. Er
werd gekozen voor Essent Kabelcom, omdat Essent Kabelcom al in haar inkoopbeleidsplan
had vastgelegd dat zij het `low value, high volume' inkoopvolume wilde tackelen, omdat daar
veel kosten mee gemoeid waren.
De pilot voor e-ordering diende nadrukkelijk om de besluitvorming over het invoeren en in
gebruik nemen van e-ordering bij Essent te ondersteunen. Het doel van deze pilot was daarbij
drieledig:-
·
zien wat er feitelijk bespaard kan worden met e-ordering (`er kunnen wel allerlei leuke
benchmarks zijn, maar zijn die wel van toepassing op Essent?');
·
ervaringen opdoen met e-ordering, zodat er ook een beeld kan ontstaan over wat Essent
nu echt wil met e-ordering. Dit kan informatie opleveren voor het Programma van
Eisen, waarmee tijdens de invoering het feitelijke systeem voor e-ordering kan worden
geselecteerd (`je kunt medewerkers nu wel vragen waar het systeem aan moet voldoen,
maar ze weten niet eens waar ze over spreken');
·
de `bugs' identificeren die in de organisatie aanwezig zijn en die anders pas bij de
invoering van e-ordering boven tafel zouden komen.
Deze pilot voor e-ordering is medio 2002 beëindigd.
Op basis van de resultaten van de pilot heeft terugkoppeling plaatsgevonden aan de directies
van de verschillende divisies en BU's69 van Essent en is besloten dat:-
·
elke divisie / BU zelf mag besluiten of, en zo ja, wanneer zij e-ordering in gaat voeren.
Dat besluit moet daarbij geschieden op basis van een business case.
·
zodra een divisie / BU e-ordering in gaat voeren, dat dat dan verloopt conform de
Essent-visie op e-ordering (voor wat betreft de te gebruiken standaarden en dergelijke).
68 E-ordering heet bij Essent `catalog buying'.
69 BU's vormen de organisatorische laag onder divisies.
169
Ondertussen heeft Essent Kabelcom besloten dat zij doorgaat met e-ordering en dus in feite de
pilot voortzet en uitbreidt. Hiervoor wordt anno 2003 een business case ontwikkeld, waarbij
een deel van de normaal te verwachten- kosten niet meer aan de orde is, omdat die kosten al
ten behoeve van de pilot zijn gemaakt (bijvoorbeeld het ordering catalog system). Bij Essent
ICT Services is de pilot definitief beëindigd vanwege een uitbestedingstraject wat daar speelt.
Bij Essent Netwerk Noord N.V. (ENN) is in 2002 een business case ontwikkeld, waarmee
begin 2003 goedkeuring van de directie van ENN wordt verwacht om e-ordering in te voeren.
De business case van ENN is ontstaan door het toepassen van de Prince2-methodiek.
De Prince2-methodiek is een methode voor projectmanagement, die tevens duidelijk maakt
wat helder moet zijn voordat het project (lees: de invoering van e-ordering) feitelijk start. Bij
het toepassen van de Prince2-methodiek wordt hiertoe een projectinitiatiedocument opgesteld,
met een inhoudsopgave die de volgende hoofdstukken omvat (Prince2, 1999):-
·
Management samenvatting;
·
Inleiding en achtergrond project;
·
Projectdefinitie:-
o
Doelstellingen;
o
Aanpak en fasering;
o
Resultaten;
o
Bereik;
o
Randvoorwaarden en beperkingen;
o
Relaties met andere projecten;
·
Initiële business case:-
o
Redenen;
o
Aannames;
o
Kosten (zowel eenmalige (project-gebonden) als jaarlijks terugkerende kosten);
o
Baten;
o
Investeringsanalyse;
·
Organisatiestructuur;
·
Initiële projectplanning:-
o
Randvoorwaarden;
o
Externe afhankelijkheden;
o
Product decompositie, beschrijvingen en stroomdiagram;
o
Planning aannames;
o
Projectplanning;
o
Benodigde resources;
o
Kosten;
·
Beheersingsmechanismen:-
o
Toleranties;
o
Voortgangsrapportages;
o
Tijd- en kostenrapportages;
o
Kwaliteitsrapportages;
o
Uitzonderingsprocedure;
·
Projectrisico's;
·
Bijlagen (Kwaliteitsplan, Formulieren & Hulpmiddelen, Projectarchief, Grafische
weergaven projectplanning)
In het projectinitiatiedocument is dus een initiële business case opgenomen. In deze business
case moet worden aangegeven aan welke bedrijfsdoelstellingen het project dient bij te dragen
170
(Prince2, 1999). Vervolgens worden de (eenmalige en jaarlijks terugkerende) kosten en baten
gekwantificeerd en met een investeringsanalyse wordt de netto contante waarde daarvan
berekend. De daarop volgende hoofdstukken gaan vooral in op de uitvoering van het project.
Het projectinitiatiedocument voor e-ordering bij ENN heeft een inhoudsopgave die sterk lijkt
op de bovengenoemde inhoudsopgave. Het hoofdstuk over de initiële business case omvat
echter geen expliciete redenen en aannames, maar concentreert zich met name op de kosten
en de baten van e-ordering.
De kosten in de business case zijn opgedeeld in:-
·
projectkosten (met name aanschaf van hard- en software (in geld) en fte's);
·
exploitatiekosten (met name beheerkosten (in geld en fte's) voor hard- en software).
Met betrekking tot de projectkosten is al rekening gehouden met een (voorgestelde) keuze
voor het te gebruiken ordering catalog system.
Met betrekking tot de baten zijn eerst de inkooppakketten bepaald, die geschikt worden
geacht voor e-ordering, door gebruik te maken van de volgende criteria:-
·
typering van inkooppakket volgens Kraljic (hefboom/routine);
·
bestelfrequentie (hoog);
·
standaardisatiegraad van producten en diensten (hoog);
·
verspreidheid van aanvragers (hoog);
·
leveranciers (externe).
Vervolgens zijn de volgende baten berekend (uitgaande van enkele aannames):-
·
baten op het inkoopvolume:-
o
minder buiten contracten om bestellen (gebruikmakend van een
besparingspercentage van 10% op het inkoopvolume dat van buiten naar binnen
contract wordt besteld);
o
beter inzicht in inkoop (gebruikmakend van een besparingspercentage dat per
inkooppakket varieert van 1 tot 5% op het inkoopvolume);
o
korting op inkoopprijs (doordat leverancier ook minder kosten hoeft te maken bij
e-ordering, geraamd op 1% op het inkoopvolume);
·
baten op het inkoopproces:-
o
efficiënter werken / minder tijd nodig (uitgaande van een geraamd bedrag aan
kosten per bestelling en een besparingspercentage dat per inkooppakket varieert
tussen 10 en 50%, hetgeen vervolgens is vertaald naar minder fte's).
Tot slot worden in de business case de kosten en de baten over een aantal jaren naast elkaar
gezet en omgerekend naar de netto contante waarde, die hieruit voortvloeit.
In het gehele projectinitiatiedocument voor e-ordering bij ENN wordt met name aandacht
geschonken aan het (aan)kunnen van e-ordering en wordt weinig aandacht geschonken aan
het willen van e-ordering. Dit wordt al onderstreept door de management samenvatting van
het projectinitiatiedocument. In de tweede zin van de management samenvatting staat
namelijk letterlijk `ging een fase van start waarin de mogelijkheden en onmogelijkheden
binnen ENN zijn onderzocht', hetgeen duidelijk gerelateerd is aan het (aan)kunnen.
Bovendien blijkt uit het projectinitiatiedocument dat sommige voorwaarden, die tijdens de
invoering moeten worden ingevuld, min of meer als effecten worden beschreven
171
(bijvoorbeeld wanneer effecten als `opgeleide gebruikers' en `een gebruiksklaar ordering
catalog system' worden beschreven).
Met betrekking tot de voorwaarden die e-ordering aan ENN stelt, heeft ENN gebruik gemaakt
van een externe consultant om deze voorwaarden helder te krijgen. Diverse voorwaarden
worden verspreid door het projectinitiatiedocument genoemd zoals het -voor elk
inkooppakket- eenduidig en transparant definiëren van het operationele inkoopproces, het
aanwijzen van een verantwoordelijke voor content management, het opleiden van gebruikers,
het gebruiksklaar hebben van een ordering catalog system, het aanwijzen van een
verantwoordelijke voor het meten van de besparingen, het integreren van de leveranciers en
het inrichten van een helpdesk. Om ENN te beoordelen op deze voorwaarden, kon gebruik
worden gemaakt van een recent uitgevoerd onderzoek van een adviesorganisatie, die de
bestaande situatie bij Essent in kaart had gebracht. Om het integreren van de leveranciers te
beoordelen is zelfs gebruik gemaakt van een `leveranciers e-assessment' onder de
belangrijkste leveranciers. Dit e-assessment behandelde aspecten zoals bereidheid,
bekendheid, mogelijkheden voor elektronisch bestellen en beschikbaarheid van een
elektronische catalogus.
In het projectinitiatiedocument wordt slechts summier ingegaan op de (inkoop)doelstellingen
van ENN en het feit dat e-ordering daarvoor een middel kan zijn. Dat had met name te maken
met het in die tijd- niet aanwezig of bekend zijn van concrete doelstellingen binnen Essent.
Indien doelstellingen bekend waren geweest, hadden deze waarschijnlijk de besluitvorming
rondom e-ordering versneld.
De belangrijkste lessen, die door Essent zijn geleerd tijdens het ontwikkelen van de business
case, zijn:-
·
Als niet wordt opgepast, dan `wordt de business case kapot gerekend': er kan heel veel
worden gerekend aan de business case, wat kan leiden tot allerlei nauwkeurigheid, die
er feitelijk niet is;
·
Er zijn meer kostenposten dan aanvankelijk wordt gedacht;
·
Als er geen geloof in e-ordering is, dan moet er niet aan begonnen worden.
E-reverse auctioning
In 2002 is bij Essent besloten om te kijken naar e-reverse auctioning, omdat Essent daar een
concreet beeld van wilde hebben. Hierbij was de gedachte om zelf (als Essent) een e-reverse
auction te houden. ENN wilde hier aan meewerken, omdat ENN graag een keer een e-reverse
auction wilde houden. Uiteindelijk is (zonder gebruik te maken van één of andere methode en
zonder de ontwikkeling van een business case, omdat de uitkomst al duidelijk was) door de
inkoopmanager van ENN besloten om voorlopig geen e-reverse auction te houden, omdat:-
·
er onzekerheid is of e-reverse auctions wel mogen worden gebruikt in combinatie met
de Europese aanbestedingsrichtlijnen;
·
het moeilijk bleek te zijn om een geschikt inkooppakket te selecteren voor de e-reverse
auction. Toen eenmaal een inkooppakket bij ENN geselecteerd was, zeiden de drie
benaderde e-reverse auction service providers (Goodex, Proclare en Eutilia) dat het
desbetreffende inkooppakket geen handige keuze was (vanwege een beperkt aantal
leveranciers). Voor andere inkooppakketten lagen er binnen Essent weinig kansen,
onder andere vanwege langlopende contracten. Omdat er geen inkooppakketten als
geschikt konden worden bestempeld, konden ook geen effecten worden geschat.
172
Het bovenstaande maakt duidelijk dat ENN heeft gekeken naar het houden van een e-reverse
auction voor een specifiek inkooppakket, en niet zo zeer naar het gebruiken van e-reverse
auctioning binnen de organisatie (ENN of Essent). Aangezien de EPOS-methode juist is
ontworpen voor het bepalen van de geschiktheid van een vorm van e-procurement voor een
organisatie, is de ervaring van Essent met e-reverse auctioning verder niet te gebruiken voor
de beproeving van de methode.
Purchasing intelligence
Purchasing intelligence wordt anno 2003 gebruikt bij Essent Kabelcom. Essent Kabelcom is
qua omvang de tweede kabelexploitant van Nederland en levert sinds 1996 ook
telecommunicatie- en mediadiensten. Essent Kabelcom had in 2001 ruim 1,7 miljoen klanten
(Essent, 2001). De omzet is gegroeid van minder dan 100 miljoen gulden in 1995 tot meer
dan 600 miljoen gulden in 2001 (van de Wouw, 2002). Het inkoopvolume in 2001 bedroeg
306 miljoen70. Het aantal medewerkers is meegegroeid met de omzet, van circa 100 in 1995
tot meer dan 1100 in 2001 (Essent, 2001).
Het inkoopvolume van Essent Kabelcom bedroeg in 1999 circa 225 miljoen met ruim 1100
leveranciers (van de Wouw, 2002). Dit inkoopvolume werd destijds door twee medewerkers
gemanaged. Eind 1999 zijn er medewerkers aan toegevoegd en vanaf het begin van 2000
bestond er een formele afdeling Inkoop binnen Essent Kabelcom. Deze afdeling heeft later de
naam Inkoop & Logistiek gekregen.
De initiële insteek van de afdeling Inkoop was om te gaan voor de quick wins. Met het oog op
het creëren van een vaste structuur (borging) is besloten om eveneens aandacht te schenken
aan processen en informatievoorziening. Voor wat betreft de informatievoorziening was
daarbij al snel duidelijk dat het toenmalige Exact-systeem niet aan de wensen op het gebied
van informatievoorziening voldeed.
Parallel aan het bovenstaande werd binnen de gehele Essent-organisatie gestreefd naar het
halen van synergie. Hiertoe moest elke divisie / BU, dus ook Essent Kabelcom, eens per
kwartaal allerlei informatie aanleveren aan de holding. Het vergaren van deze informatie was
een heidens karwei voor Essent Kabelcom, mede door het gebrekkige Exact-systeem.
Tegen de hierboven geschetste achtergrond is eind 2000 een aanvang gemaakt met het
vervangen van het Exact-systeem. Na een scopingfase werd een selectiefase doorlopen, en
werd uiteindelijk Oracle aangeschaft als de opvolger van het Exact-systeem. Tijdens de
scoping- en selectiefase is toen ook gekeken naar Oracle Purchasing Intelligence, maar dat is
niet tegelijk met Oracle aangeschaft.
Van Oracle Purchasing Intelligence werd verwacht dat daarmee een deel van de
doelstellingen uit het opgestelde inkoopbeleidsplan kon worden gerealiseerd. De focus van
het inkoopbeleidsplan lag namelijk op inkooporganisatie, inkoopproces,
leveranciersmanagement en informatiesystemen. Hierbij kwam -binnen inkooporganisatie-
het gebruik van prestatie-indicatoren (zie figuur 10.9) naar voren en kwam -binnen
70 Er wordt dus meer ingekocht dan verkocht. Een fors deel van het inkoopvolume betreft
investeringen, die over een aantal jaren worden afgeschreven. In de resultaatrekening komen alleen de
afschrijvingen van investeringen terug, vermeerderd met het inkoopvolume ten behoeve van de
exploitatie.
173
informatiesystemen- het voorzien in informatie naar voren. Dit inkoopbeleidsplan was in
2000 opgesteld en was gebaseerd op het bedrijfsplan 2000-2004. Ook werd verwacht dat met
Oracle Purchasing Intelligence de aanwezige behoefte aan inzicht in het inkoopvolume kon
worden ingevuld.
Financieel perspectief
Status
Rapportage
Toelichting op
Frequentie
pagina
Afdelingskosten I&L
Maandelijks
4
Inkoopgebonden kosten (exploitatiekosten)
Maandelijks
4
Besparingen (investeringen, inflatie)
Maandelijks
4
Bedrijfsproces perspectief
Aantal leveranciers
Per kwartaal
5
Single source situaties
Per kwartaal
5
Leverbetrouwbaarheid
Per kwartaal
5
Acceptatie van de Algemene Inkoopvoorwaarden
Halfjaarlijks
5
Voorraadniveau
Per kwartaal
6
Gestandaardiseerde materialen
Maandelijks
6
Audits
Maandelijks
7
Participatie in Essent contracten
Per kwartaal
4
Klantperspectief
Doorlooptijd orders
Per Kwartaal
7
Interne klanttevredenheid
Jaarlijks
7
Leer en groei perspectief (innovatie)
Aanwezigheid binnen multifunctionele teams
Per Kwartaal
7
Personeel
Bezetting
Maandelijks
8
Ziekteverzuim
Maandelijks
8
Legenda:
goed/ normaal/ volgens plan
zorgpunt, verdient aandacht
directe bijsturingsacties gewenst
Figuur 10.9: Prestatie-indicatoren binnen Essent Kabelcom
Toen wat later in de tijd de `e-business dip' kwam en binnen Essent werd besloten allerlei
investeringsprojecten te stoppen (zie ook (Essent, 2001)), was eigenlijk niet bekend met wie
Essent nu allemaal contracten had en welke verplichtingen voortvloeiden uit die contracten.
Opnieuw bleek de informatievoorziening te haperen. Daarmee werd de druk zo hoog dat
Essent Kabelcom besloot om dit structureel op te lossen en Oracle Purchasing Intelligence
aan te schaffen. Voor deze aanschaf is een projectaanvraagformulier ingevuld en
goedgekeurd. In dit formulier zijn de kosten (aanschaf en beheer van software plus tijd van
medewerkers) en de baten (kwalitatief) geraamd. Eind 2001 werd Oracle Purchasing
Intelligence door de financieel directeur van Essent Kabelcom aangeschaft. Hierbij is dus
geen uitgebreide business case of iets dergelijks ontwikkeld, maar achteraf wordt wel gezegd
dat een gestructureerde of methodische aanpak om te komen tot het besluit om Oracle
Purchasing Intelligence aan te schaffen wel beter was geweest. Een dergelijke aanpak had een
(beter) beeld kunnen creëren over wat er allemaal tijdens de invoering moet worden gedaan.
Er was wel een goed beeld over de bestaande situatie bij Essent Kabelcom, het vertrekpunt bij
de invoering. Dat beeld werd bevestigd door een rapport uit 2002 waarin de resultaten van een
benchmark-onderzoek (uitgevoerd door een adviesorganisatie) waren beschreven. Anno 2003
moet voor elk project dat Essent wil opstarten, eerst een business case worden ontwikkeld op
basis van de Prince2-methodiek.
In 2002 is Oracle Purchasing Intelligence ingevoerd (met een tussenpauze als gevolg van het
faillissement van de geselecteerde implementatiepartner) en eind 2002 is Oracle Purchasing
174
Intelligence in gebruik genomen. Tijdens de invoering in 2002 bleek dat er nog heel veel
zaken onverwachts naar boven kwamen en moesten worden geregeld. Zaken met name op het
gebied van mensen, organisatie en infrastructuur, waar aanvankelijk geen rekening mee was
gehouden. Achteraf bezien was het voor de invoering beter geweest om te starten met een
goed beeld van wat er allemaal moet worden gedaan, zodat er vervolgens minder verrassingen
(en minder vertragingen) tijdens de invoering optreden.
10.3.3 De gevalsstudie Essent in relatie tot de EPOS-methode
Het doel van de gevalsstudie bij Essent was het krijgen van inzicht in de antwoorden op de
volgende onderzoeksvragen (zie hoofdstuk 1):-
1.
In welke mate worden belangrijke inhoudelijke elementen, die door organisaties in het
verleden zijn gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan
niet in gebruik zouden moeten worden genomen, ook door de methode geadresseerd?
2.
In welke mate worden ontbrekende inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden niet zijn gebruikt, maar toen eigenlijk wel
hadden moeten worden gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-
procurement al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen, wel door de
methode geadresseerd?
3.
In welke mate worden overbodige inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden wel zijn gebruikt maar achteraf eigenlijk
niet nodig waren om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen, niet door de methode geadresseerd?
4.
In welke mate is de methode terug te vinden in de wijze die organisaties in het verleden
hebben gevolgd om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen?
Opgemerkt wordt dat de antwoorden op de bovengenoemde onderzoeksvragen op hun beurt
tot verbeterpunten van de methode kunnen leiden. Per vorm van e-procurement wordt
hieronder bij deze onderzoeksvragen stil gestaan.
E-ordering
De pilot bij Essent is onder meer geoperationaliseerd om een goed en realistisch beeld te
krijgen van de verwachte, structurele effecten bij Essent. Met de pilot kon worden bepaald
hoe Essent met e-ordering wilde werken en waar het ordering catalog system moest
ondersteunen. Daarmee werden in feite verschillende, concrete beelden neergezet van de
toekomstige situatie, waarin e-ordering binnen Essent operationeel is. Met deze concrete
beelden van de toekomstige situatie enerzijds en het beeld van de bestaande situatie
anderzijds konden de effecten binnen Essent in kaart worden gebracht, waarbij de omvang
van deze effecten uiteraard varieerde met het beeld van de toekomstige situatie. Daarmee kan
de pilot dus gezien worden als een wijze waarop element 2.2 kan worden uitgevoerd.
De pilot is ook geoperationaliseerd om `bugs' in de organisatie te identificeren, die anders pas
bij de invoering naar voren zouden komen, waar de nog niet ingevulde voorwaarden worden
ingevuld. Door concreet e-ordering te gebruiken, werd helder waar het in de organisatie
allemaal mis gaat en wat dus nog moet worden geregeld. Dat houdt in dat de pilot ook kan
worden gezien als een praktische wijze waarop element 3.2 (bepaling van organisatie-
specifieke invulling van voorwaarden) kan worden uitgevoerd.
175
Kijkend naar de Prince2-methodiek en de toepassing daarvan bij ENN valt op dat de business
case van ENN in feite een kosten- en batenanalyse is (in de business case worden deze
woorden ook als synoniem gebruikt). De EPOS-methode omvat ook een kosten- en
batenanalyse. Immers, bij de EPOS-methode kunnen diverse verwachte, structurele effecten
in geld worden uitgedrukt (kosten en/of baten). In het algemeen zullen de baten, die aan deze
effecten zijn verbonden, groter zijn dan de kosten, die aan deze effecten zijn verbonden. Bij
effecten, die leiden tot kosten, kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de tijd die gaat zitten in
het managen van verstoorde relaties bij e-reverse auctioning. De voorwaarden, die in de
EPOS-methode naar voren komen, kunnen vervolgens ook worden omgezet naar kosten: er is
een bepaalde hoeveelheid energie nodig (tijd en/of geld) om de nog niet ingevulde
voorwaarden ingevuld te krijgen en te houden. Dat houdt dus in dat de in de EPOS-methode
gehanteerde indeling naar verwachte, structurele effecten en voorwaarden op zijn minst een
kosten- en batenanalyse omvat (zie ook de gevalsstudie bij het B/CICT).
Sterker nog, in de dagelijkse inkooppraktijk zijn er regelmatig effecten, die wel optreden,
maar die moeilijk in geld zijn uit te drukken (zie ook (Emerce, 2002)). In de kosten- en
batenanalyse van ENN vallen dergelijke effecten buiten de boot, terwijl de EPOS-methode
dergelijke effecten wel adresseert. De kosten- en batenanalyse van ENN is wel gedetailleerder
dan de kosten- en batenanalyse die de EPOS-methode omvat. Dat hangt samen met het feit
dat de EPOS-methode de geschiktheid van een vorm van e-procurement bepaalt en daarmee
een goede, inhoudelijke basis legt voor een daarop volgende business case. In een business
case kan afhankelijk van de eisen en wensen van de betreffende organisatie- meer diepgang
in de kosten- en batenanalyse worden aangebracht (zie ook hoofdstukken 1 en 8).
In de business case voor e-ordering bij ENN is (zo goed als) geen aandacht geschonken aan
het willen van e-ordering. Alhoewel de Prince2-methodiek er wel expliciet ruimte voor
reserveert, zijn in de business case geen doelstellingen van ENN (of Essent) vermeld, waaraan
bijgedragen wordt, en zijn ook geen redenen vermeld waarom e-ordering in gebruik moet
worden genomen.
In de business case voor e-ordering bij ENN is wel aandacht geschonken aan het (aan)kunnen
van e-ordering. Verspreid door de business case staan allerlei voorwaarden genoemd, die
ingevuld moeten worden tijdens de invoering van e-ordering. De mate van spreiding van deze
voorwaarden door de business case heen doet wel vermoeden dat niet structureel en bewust
aandacht aan deze voorwaarden is geschonken.
De business case bij ENN houdt rekening met andere projecten binnen Essent, terwijl de
EPOS-methode daar geen rekening mee houdt. Het is echter wel aannemelijk dat dit een
verbeterpunt van de methode is. Immers, het ligt voor de hand om te verwachten dat een
organisatie een vorm van e-procurement meer wil, naarmate er meer inhoudelijke relaties
liggen met andere projecten. Projecten worden binnen een organisatie namelijk opgestart om
veranderingen te bewerkstellingen, waarbij zo'n verandering moet bijdragen aan het
realiseren van de visie en (inkoop)doelstellingen. Inhoudelijke relaties met andere projecten
versterken de gedachte dat de invoering en het gebruik van deze vorm van e-procurement net
als die projecten- bijdraagt aan het realiseren van deze visie en (inkoop)doelstellingen. Denk
bijvoorbeeld aan exact hetzelfde project, maar dan bij een andere divisie van de
desbetreffende organisatie. Als er zo goed als geen inhoudelijke relaties met andere projecten
liggen, dan zou de invoering en het gebruik van deze vorm wel eens los kunnen staan van
deze visie en (inkoop)doelstellingen. Daarnaast ligt het ook voor de hand om te verwachten
dat een organisatie een vorm van e-procurement minder aankan, naarmate er meer projecten
176
lopen. Immers, als er veel projecten binnen een organisatie lopen, leidt het opstarten van een
volgend project tot een grotere kans dat projecten niet (goed) worden afgerond (zie verderop
ook de gevalsstudie bij NS). Door op deze wijze met andere projecten rekening te houden,
wordt de EPOS-methode naar verwachting verbeterd.
Tot slot wordt met de Prince2-methodiek expliciet aandacht geschonken aan uitgangspunten
(aannames) in de business case. Uitgangspunten worden in de EPOS-methode niet
geadresseerd. Ook hier is het aannemelijk te veronderstellen dat dit een verbeterpunt van de
methode is, omdat uitgangspunten onzekerheden wegnemen. Zo kan bijvoorbeeld een
uitgangspunt zijn dat voor e-ordering per se moet worden gewerkt met SAP EBP als ordering
catalog system, omdat de organisatie in zijn geheel `SAP-based' is. Dit uitgangspunt betreft in
feite een keuze, die vooraf is gemaakt en die onzekerheden (op dit punt) wegneemt. Als bij
het uitvoeren van element 3.2 moet worden geraamd hoeveel tijd en/of geld nodig is om te
beschikken over een ordering catalog system, kan hiermee gericht rekening worden
gehouden. De raming wordt daardoor dus betrouwbaarder. Als een organisatie nog geen
uitgangspunt voor een bepaald aspect kan (of wil) vaststellen, kan worden gewerkt met
varianten. Als een organisatie bijvoorbeeld nog geen uitgangspunt kan (of wil) vaststellen of
gewerkt moet worden met een ordering catalog system of met een ordering catalog service,
dan kunnen twee varianten worden onderscheiden. Eén variant hanteert het uitgangspunt van
een ordering catalog system en de andere variant hanteert het uitgangspunt van een ordering
catalog service (zie verderop ook de gevalsstudie bij NS). De methode wordt dan op beide
varianten toegepast, waarbij er pas verschillen in element 3.2 ontstaan, die uiteraard een
doorwerking in het resultaat van de methode hebben. Het expliciet vaststellen van
uitgangspunten kan dus aan de EPOS-methode worden toegevoegd, opdat bij het uitvoeren
van de onderdelen en daarbij behorende elementen met deze uitgangspunten rekening kan
worden gehouden.
De antwoorden op de eerder beschreven vier onderzoeksvragen voor wat betreft e-ordering bij
ENN zijn in figuur 10.10 en figuur 10.11 samengevat.
Belangrijke elementen bij
Gebruik van pilot
Pilot kan dienen als wijze
ENN
voor uitvoering van
elementen 2.2 en 3.2
Gebruik van kosten- en
Methode omvat ook kosten-
batenanalyse in de business
en batenanalyse doch minder
case
gedetailleerd
Aandacht voor aankunnen
Methode adresseert de
door ENN
voorwaarden expliciet
Aandacht voor andere
Methode schenkt vooralsnog
projecten
geen aandacht aan andere
projecten
Aandacht voor
Methode schenkt vooralsnog
uitgangspunten in business
geen aandacht aan
case conform Prince2-
uitgangspunten
methodiek
Ontbrekende elementen bij
Geen melding van niet-
Methode adresseert ook niet-
ENN
financiële effecten
financiële effecten
Geen aandacht voor willen
Methode adresseert de visie
(aansluiting op doelstellingen en de (inkoop)doelstellingen
van ENN of Essent)
van een organisatie expliciet
Versnipperde aandacht voor Methode adresseert de
aankunnen door ENN
voorwaarden in onderlinge
samenhang
Figuur 10.10: De antwoorden op de onderzoeksvragen (e-ordering bij ENN)
177
In figuur 10.11 is aangegeven in welke mate de EPOS-methode terug te vinden is in de wijze
waarop ENN de geschiktheid van e-ordering heeft bepaald.
IN
onder-
deel 1
3.1
onderdeel 3
2.1
2.3
3.2
3.3
onderdeel 2
2.2
2.4
onder-
deel 4
UIT
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn herkenbaar aangetroffen in de wijze van ENN
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn niet tot beperkt aangetroffen in de wijze van ENN
Figuur 10.11: De wijze van ENN voor e-ordering in relatie tot de EPOS-methode
Purchasing intelligence
Wat opvalt aan de wijze waarop Essent is gekomen tot het besluit om purchasing intelligence
in te voeren, is dat daar twee onderbouwingen in te onderkennen zijn. In de eerste
onderbouwing wordt purchasing intelligence gezien als een middel om een deel van de
doelstellingen van het opgestelde inkoopbeleidsplan te realiseren. Dit inkoopbeleidsplan was
daarbij gebaseerd op het bedrijfsplan 2000-2004. Purchasing intelligence zou het gebruik van
prestatie-indicatoren en het voorzien in informatie ondersteunen. In de tweede onderbouwing
wordt purchasing intelligence gezien als de oplossing voor een acuut probleem, namelijk het
helder in kaart brengen van contracten en daaruit voortvloeiende verplichtingen. Alhoewel de
eerste onderbouwing toekomstgericht is en de tweede onderbouwing op het heden gericht,
streven beide onderbouwingen wel naar hetzelfde: een structureel betere
inkoopinformatievoorziening. Daarbij zorgt de tweede onderbouwing het oplossen van het
acute probleem- ervoor dat snel besluiten worden genomen, zonder dat daarmee veel tijd
verloren gaat.
Als de twee genoemde onderbouwingen naast de EPOS-methode worden gelegd, dan valt op
dat de methode de eerste onderbouwing adequaat ondersteunt. In de methode wordt mede
vanuit een visie en vanuit (inkoop)doelstellingen bepaald wat de geschiktheid van een vorm
van e-procurement is. De tweede onderbouwing wordt ook ondersteund door de methode: een
178
bepaalde (inkoop)doelstelling kan op zeker moment zo belangrijk worden dat alle aandacht
(tijdelijk) op die ene (inkoop)doelstelling is gericht. De andere (inkoop)doelstellingen zijn dan
(tijdelijk) relatief onbelangrijk. De geschiktheid van een vorm van e-procurement wordt dan
(vanuit het willen) met name bepaald door de bijdrage die deze vorm met haar effecten levert
aan die ene (inkoop)doelstelling.
Dat snel een besluit over purchasing intelligence is genomen, blijkt ook uit het feit dat er geen
(uitgebreide) business case is ontwikkeld. Een compact projectaanvraagformulier, waarin de
kosten en de baten grof waren geraamd, is ingevuld en goedgekeurd. Bij de invoering
kwamen vervolgens veel zaken als een verrassing naar boven. Zaken waarvan achteraf gezegd
wordt dat het voor de invoering beter was geweest, als deze voorafgaande aan de invoering
bekend waren geweest. In vergelijking met de EPOS-methode betekent dit dat onvoldoende is
gekeken naar de mate waarin Essent Kabelcom voldoet aan de voorwaarden voor gebruik van
purchasing intelligence. Tijdens de invoering liep Essent Kabelcom tegen deze voorwaarden
aan en moesten onvoorziene activiteiten worden uitgevoerd om deze voorwaarden ingevuld te
krijgen en te houden.
De antwoorden op de eerder beschreven vier onderzoeksvragen voor wat betreft purchasing
intelligence bij Essent Kabelcom zijn in figuur 10.12 en figuur 10.13 samengevat.
Belangrijke elementen bij
Aanhaking op
Methode adresseert de
Essent
inkoopdoelstellingen uit
(inkoop)doelstellingen van
inkoopbeleidsplan
een organisatie expliciet
Afstemming van
Methode beschouwt
inkoopbeleidsplan op het
(inkoop)doelstellingen van
bedrijfsplan 2000-2004
een organisatie in het kader
van een visie
Gebruik van grove raming
Methode omvat ook grove
van kosten en baten
kosten- en batenanalyse
Oplossing voor acuut
Methode is in staat om te
probleem dat aan
werken met een wisselend
(inkoop)doelstelling is
relatief belang van
gerelateerd
(inkoop)doelstellingen
Ontbrekende elementen bij
Geen aandacht voor
Methode adresseert
Essent
aankunnen van purchasing
voorwaarden expliciet en
intelligence
maakt duidelijk wat tijdens
invoering kan worden
verwacht
Figuur 10.12: De antwoorden op de onderzoeksvragen (purchasing intelligence bij Essent
Kabelcom)
In figuur 10.13 is aangegeven in welke mate de EPOS-methode terug te vinden is in de wijze
waarop Essent Kabelcom de geschiktheid van purchasing intelligence heeft bepaald.
179
IN
onder-
deel 1
3.1
onderdeel 3
2.1
2.3
3.2
3.3
onderdeel 2
2.2
2.4
onder-
deel 4
UIT
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn herkenbaar aangetroffen in de wijze van Essent Kabelcom
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn niet tot beperkt aangetroffen in de wijze van Essent Kabelcom
Figuur 10.13: De wijze van Essent Kabelcom voor purchasing intelligence in relatie tot de
EPOS-methode
De twee hierboven genoemde vormen van e-procurement in ogenschouw nemend, kan dus
worden geconcludeerd dat Essent vormen van e-procurement heeft geselecteerd op een wijze,
die de onderdelen 1 en 4 van de EPOS-methode wel omvat en de onderdelen 2 en 3 van de
EPOS-methode slechts deels omvat. Dat de onderdelen 1 en 4 wel in de wijze naar voren
komen, is eenvoudig te verklaren, omdat onderdeel 1 vaststelt van welke vorm van e-
procurement de geschiktheid wordt bepaald (en hier komt dus altijd een vorm naar voren) en
onderdeel 4 vaststelt wat die geschiktheid dan is (en ook hier komt `altijd' een resultaat naar
voren). De door Essent gevolgde wijze concentreert zich daarbij sterk op de kosten en de
baten: niet of moeilijk in geld uit te drukken effecten worden veel minder belicht (onderdeel
2). Daarnaast valt op dat de door Essent gevolgde wijze niet gestructureerd aandacht schenkt
aan het aankunnen van een vorm door Essent (onderdeel 3).
10.4 De gevalsstudie Nederlandse Spoorwegen
In deze paragraaf wordt eerst stilgestaan bij de organisatie Nederlandse Spoorwegen (NS).
Daaropvolgend wordt beschreven op welke wijze NS vormen van e-procurement heeft
gekozen en hoe zich dat verhoudt tot de EPOS-methode en de onderzoeksvragen.
10.4.1 De organisatie Nederlandse Spoorwegen
De Nederlandse Spoorwegen N.V. kent zes werkmaatschappijen, namelijk (NS, 2003):-
·
NS Reizigers;
·
NS Commercie;
180
·
NS Stations;
·
NS Vastgoed;
·
NS Internationaal;
·
NedTrain.
Daarnaast kent NS nog enkele ondersteunende bedrijven en deelnemingen alsook diverse
concernstaven zoals Interne Accountants Dienst, Informatiemanagement & Technologie en
Corporate Communicatie.
NS wil in Nederland en in Europa de meest betrouwbare en klantvriendelijke onderneming
zijn op het gebied van reizigersvervoer per trein en knooppuntontwikkeling. De `reis van de
klant' is daarbij leidraad. Zo wil NS, in samenwerking met partners, toonaangevend zijn in
integrale collectieve oplossingen voor mobiliteit. Vanuit haar competenties, maatschappelijke
betrokkenheid en passie wil NS trein- en stationsformules op maat ontwikkelen en realiseren,
die veilig en toegankelijk voldoen aan de verwachtingen van de klanten. NS streeft ernaar dat
medewerkers gericht zijn op de klant, zich gewaardeerd voelen in hun vakmanschap en trots
zijn op NS en op elkaar. NS wil een financieel gezond bedrijf zijn ten behoeve van
continuïteit en kwaliteit van haar dienstverlening (NS, 2003).
Bij NS werkten in 2001 bijna 25.000 medewerkers, overeenkomend met ruim 22.000 fte's.
De netto omzet in 2001 bedroeg 2,4 miljard, waarvan 1,4 miljard door reizigersvervoer
(NS, 2001). In 2001 is er voor 467 miljoen bij NS geïnvesteerd (met name in rollend
materieel), is er voor 118 miljoen personeel ingehuurd en is er voor 432 miljoen aan
externe kosten gemaakt. Grof geraamd heeft NS daarmee een inkoopvolume van 1 miljard
en heeft NS Reizigers een inkoopvolume van bijna 600 miljoen.
10.4.2 Bepaling van geschiktheid van vormen van e-procurement bij Nederlandse
Spoorwegen
De gevalsstudie bij NS is uitgevoerd bij NS Reizigers (NSR), de grootste werkmaatschappij
van NS. De redenen hiervoor zijn dat de onderzoeker in 1999 en 2000 bij NSR heeft
meegewerkt aan het ontwikkelen van een business case voor e-ordering en dat NSR binnen
NS vooroploopt met e-procurement (de andere werkmaatschappijen zoeken (via het Concern
Inkoop Comité71) aansluiting bij NSR).
Om te bepalen op welke wijze NSR de geschiktheid van vormen van e-procurement heeft
bepaald, kon de onderzoeker om te beginnen terugvallen op informatie die hijzelf in 1999 en
2000 had vergaard. Daarop aanvullend zijn bij NSR drie interviews afgelegd. Tijdens elk
interview heeft de onderzoeker met één medewerker gesproken, waarbij die medewerker
nadrukkelijk betrokken was bij het bepalen van de geschiktheid van één of meer vormen van
e-procurement. Via deze interviews zijn bovendien andere bronnen van informatie boven tafel
gekomen, die de onderzoeker eveneens heeft bestudeerd om een goed beeld te krijgen van de
wijze waarop de geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement bij NSR is bepaald.
In deze paragraaf wordt voor elke vorm van e-procurement die tijdens een interview naar
voren kwam- de wijze beschreven waarop de geschiktheid van die vorm bij NSR is bepaald.
71 Het Concern Inkoop Comité is de groep van inkoopmanagers uit de diverse werkmaatschappijen, die
regelmatig bijeenkomt onder voorzitterschap van de directeur Inkoop van NS, die tevens
inkoopmanager van NSR is.
181
E-ordering
In 1999 had de inkoopmanager van NSR negen opdrachten geformuleerd. Eén van die
opdrachten betrof de verbetering van het operationele inkoopproces binnen NSR. Aansluitend
op deze geformuleerde opdracht had één van de inkopers van NSR het idee gekregen dat met
e-procurement (wat anno 2003 e-ordering heet) het operationele inkoopproces sterk kon
worden verbeterd. Dit idee had de inkoper opgedaan tijdens een congres over e-procurement.
Dat idee is vervolgens door de inkoper uitgewerkt in een plan. Het plan behandelde -op een
beknopte en globale wijze- onder meer:-
·
de bestaande situatie voor het operationele inkoopproces;
·
het doel (te weten, het gebruik van e-ordering);
·
mogelijke wegen naar het doel (onder andere met een ordering catalog system of via
elektronische catalogi van leveranciers);
·
de weg die door de inkoper het meest geschikt wordt geacht (te weten met een ordering
catalog system);
·
de leveranciers van ordering catalog systems;
·
inkoopvolume per inkooppakket dat voor e-ordering geschikt is;
·
de kosten en de baten (efficiënter en betere informatievoorziening, beiden in geld
uitgedrukt).
Dit plan is vervolgens neergelegd bij de inkoopmanager van NSR. De inkoopmanager vond
dat er door een deskundige naar gekeken moest worden, hetgeen eind 1999 heeft geleid tot
een second opinion door een externe consultant (zijnde de onderzoeker) op dit plan.
Het rapport dat de second opinion opleverde, omvatte zowel een oordeel van de externe
consultant op het plan als suggesties om dit plan te verbeteren. In het rapport zijn tevens
enkele van deze suggesties doorgevoerd in het desbetreffende plan. Zo zijn de verschillen in
de financiering van een ordering catalog system en van een ordering catalog service
toegelicht. Ook zijn onderbouwde ramingen opgenomen van de financiële omvang van
besparingen op de interne en externe inkoopkosten. Het rapport bevestigde daarmee dat NSR
met e-ordering veel geld zou kunnen besparen.
Op basis van het genoemde plan en de second opinion is daarna het groene licht gekomen om
een business case voor e-ordering bij NSR te ontwikkelen. De business case kende de
volgende opbouw:-
·
Beschrijving van e-ordering (wat is het, hoe gaat het nu bij NSR en hoe gaat het straks
bij NSR?);
·
Doel en reikwijdte van het project, waarbij de reikwijdte is beschreven op aantal
dimensies:-
o
gebruikers binnen NSR;
o
inkooppakketten;
o
leveranciers;
o
interfaces;
o
te ondersteunen deel van het operationele inkoopproces;
·
Relatie met overige gerelateerde projecten;
·
Uitgangspunten;
·
Doel en reikwijdte van de pilot, beschreven op dezelfde dimensies als hierboven;
182
·
Plan van aanpak om het project (en de pilot) te realiseren en vervolgens te borgen72;
·
Te verwachten baten, onderverdeeld naar:-
o
meer efficiëntie;
o
meer bestellen binnen contracten;
o
beter managen van inkoopvolume;
·
Te verwachten kosten, onderverdeeld naar:-
o
kosten gerelateerd aan de aanschaf van een ordering catalog system
respectievelijk abonnement op een ordering catalog service;
o
kosten gerelateerd aan de tijd die nodig is om het plan van aanpak uit te voeren;
·
Berekening van netto contante waarde en terugverdienperiode;
·
Risico's;
·
Conclusie.
Het doel van het project was de invoering en borging van e-ordering binnen NSR, waarbij
voor het eind van 2000 een pilot73 moest zijn gerealiseerd en in 2001 de verdere uitrol plaats
moest vinden, met als hoger gelegen doelen een verhoging van de interne klanttevredenheid
en een reductie van de (interne en externe) kosten. Hierbij wordt opgemerkt dat er met
betrekking tot deze twee doelen -later in de tijd- een effectmeting is uitgevoerd. Zowel voor
als na het starten van de pilot is met een elektronische vragenlijst en een aantal interviews
gemeten hoe gebruikers over inkoop en e-ordering dachten en is dit gerelateerd aan de doelen.
Met betrekking tot de reikwijdte op de dimensie gebruikers is uitgegaan van 4000
medewerkers van NSR die met e-ordering gaan werken. Dat zijn in feite alle medewerkers
van NSR, op het rijdend personeel (zoals machinisten en conducteurs) na. In de business case
is daarbij opgemerkt dat een verdere uitrol binnen NS een logische vervolgstap is.
Met betrekking tot de reikwijdte op de dimensie inkooppakketten vielen (delen van)
inkooppakketten binnen de reikwijdte, indien deze inkooppakketten (minimaal deels)
bestonden uit producten en diensten die voldeden aan drie criteria:-
1.
ze zijn in hoge mate gestandaardiseerd;
2.
ze kennen een hoge bestelfrequentie (veel bestellingen per jaar);
3.
ze vallen onder een afroepcontract (of zijn daarvoor geschikt).
Twee van deze criteria zijn geïllustreerd in figuur 10.14.
Voor elk inkooppakket is een schatting gemaakt van het deel (zijnde een percentage van het
inkoopvolume van dat inkooppakket) dat voldeed aan bovenstaande criteria. Dit werd het EP-
bare gedeelte van het inkooppakket genoemd. Gesommeerd over de inkooppakketten leidde
dit tot het EP-bare inkoopvolume van NSR.
Voor wat betreft de leveranciers is uiteraard aangesloten op de (delen van) inkooppakketten
die binnen de reikwijdte van het project vielen. Voor elk (deel van een) inkooppakket is
bepaald welke gecontracteerde leverancier(s) daar toen aan gekoppeld was (waren). Door het
EP-bare gedeelte van dit inkooppakket te vergelijken met de `inkoopomzet' die deze
72 Het plan van aanpak hield ook rekening met het uitvoeren van activiteiten na beëindiging van het
project, zoals content management.
73 De pilot bij NSR moet worden gezien als een eerste omgeving binnen NSR waar e-ordering
operationeel kan worden gebruikt. Het is geen proeftuin om ervaringen met e-ordering op te doen, die
zouden kunnen leiden tot het besluit om af te zien van de invoering van e-ordering.
183
gecontracteerde leveranciers toen genoten, ontstond een eerste beeld van de mate waarin
binnen contracten werd besteld.
standaard producten en diensten
kantoorartikelen
kleding
arbo
(delen van)
k
inkooppakketten voor
a
e-procurement oplossing
n
t
o
o
r
m
i
weinig bestellingen
d
veel bestellingen
uitzend-
d
krachten
e
l
e
schoonmaak
n
nieuwbouw
maatwerk producten en diensten
Figuur 10.14: Inkooppakketten binnen de reikwijdte van het project
Voor de interfaces is in de business case vastgesteld dat er interfaces moesten komen met het
financiële systeem van NSR, het HR-systeem van NSR, het e-mailsysteem van NSR en de
verschillende systemen van leveranciers.
Met betrekking tot het te ondersteunen deel van het operationele inkoopproces is een
reikwijdte vastgesteld, zoals weergegeven in figuur 10.15. Het deel van het operationele
inkoopproces, dat valt in het donkergrijs gekleurde gebied van figuur 10.15, moest met e-
procurement worden ondersteund.
Vervolgens is voor de pilot ook een reikwijdte vastgesteld, gebruik makend van dezelfde
dimensies als die gebruikt zijn voor de reikwijdte van het project. De reikwijdte van de pilot
werd gekenmerkt door circa 50 tot 100 gebruikers, drie inkooppakketten en bijbehorende
leveranciers, geen interfaces en ondersteuning van het operationele inkoopproces vanaf het
bepalen van de behoefte tot en met het versturen van bestellingen (exclusief het verwerken
van niet-concrete bestelaanvragen). Hierbij zijn de inkooppakketten en leveranciers
(uiteraard) afgestemd op de gebruikers.
184
specifi-
selecteren
contrac-
opbouwen
ceren
teren
content
NS Reizigers - e-procurement
onderhouden
verwerken niet-
content
concrete BA
business
catalog
rules
bepalen
opstellen
bewaren
indienen
goedkeuren
opmaken
versturen
behoefte
BA
BA
BA
concrete BA
bestelling
bestelling
opvragen
wijzigen
BA
BA
bud-
getten
verwijde-
ren BA
accepteren van
bestelling
opvragen
bestel-
ontvangen van
versturen van
status
lingen
statusmelding
statusmeldingen
en
verwerken van
statussen
bestelling
ontvangen
uitzoeken van
bestelling
mismatches
afleveren van
bestelling
ontvangen
controleren
betaalbaar
betalen
genereren van
factuur
(3-wegs)
stellen
factuur
factuur
leverancier
BA=bestelaanvraag
Figuur 10.15: Te ondersteunen deel van het operationele inkoopproces
De business case beschrijft vervolgens het plan van aanpak, waarmee het project (en dus ook
de pilot) kon worden gerealiseerd. Hiertoe is een aantal deelprojecten onderscheiden (Proces
& Organisatie, EP-oplossing, Supplier Adoption & Content Management, Inrichting
Beheerorganisatie, Change Management).
Vervolgens zijn in de business case de kosten en de baten geraamd. De kosten zijn hierbij
gebaseerd op het eerder genoemde plan van aanpak, waarin de activiteiten staan beschreven,
die moesten worden uitgevoerd. Dit is aangevuld met bij leveranciers opgevraagde informatie
over kosten van een ordering catalog system of een ordering catalog service. De baten (meer
efficiëntie, meer bestellen binnen contracten, beter managen van inkoopvolume ) zijn daarbij
berekend volgens twee scenario's: een optimistisch scenario (invoering en dus ook de
generatie van baten verloopt snel) en een conservatief scenario (invoering en dus ook de
generatie van baten verloopt langzamer). Bovendien wordt in de twee scenario's gerekend
met verschillende besparingspercentages (hoog respectievelijk laag). De zo verkregen kosten
en baten zijn tot slot vertaald naar netto contante waarden en terugverdienperioden.
De business case is vervolgens in mei 2000 gereed gekomen en kende nog twee varianten:
één voor een ordering catalog system en één voor een ordering catalog service. Tijdens een
vergadering is vervolgens stilgestaan bij deze twee varianten. De inkoopmanager, de ICT-
185
manager en twee externe consultants (waaronder de onderzoeker) hebben toen gekozen voor
de eerste variant: het werken met een ordering catalog system, dat binnen NSR, maar later
ook eventueel buiten NSR kan worden gebruikt en waar afroepcontracten van binnen en
buiten NSR in kunnen.
In september 2000 is de business case gepresenteerd aan de directie van NSR. Binnen het
kader van een gunstige financiële situatie bij NS waren de netto contante waarde,
terugverdientijd en de geïdentificeerde risico's vervolgens zodanig dat de directie van NSR de
business case heeft goedgekeurd. Het project voor de invoering van e-ordering mocht worden
opgestart. Alhoewel de business case inhoudelijk bij de directie van NSR tot complimenten
leidde, ontstond er bij de directie van NSR wel discussie of het bijbehorende project al dan
niet moest worden opgestart. Er liepen in die tijd zeer veel projecten bij NSR en de directie
van NSR vroeg zich af of er weer een project bij moest komen. Bovendien moest de
ondernemingsraad er ook nog naar kijken. Onder de voorwaarde dat de beoogde pilot van e-
ordering niet op 1 januari 2001, maar op 1 april 2001 zou starten, kon het project worden
opgestart.
Eén van de kenmerken van de business case is dat het diverse gedetailleerde tabellen bevat,
die aangeven hoe de baten en de kosten zich in de loop der tijd ontwikkelen, uitgaande van
een optimistisch en een conservatief scenario voor de invoering van e-ordering. Deze tabellen
lijken (door het detailniveau) erg betrouwbaar te zijn, wat zij in feite maar deels zijn. De
tabellen voor de baten waren namelijk gebaseerd op de -in die tijd- beperkt beschikbare en
beperkt betrouwbare gegevens van NSR (denk hierbij aan maandrapportages van NSR Inkoop
en aan een kwantitatieve inkooprapportage van een adviesorganisatie). Zelfs het
conservatieve scenario, volgens welke de baten zouden worden gegenereerd, bleek achteraf
nog te optimistisch. De tabellen voor de kosten waren gebaseerd op inzichten van de
medewerkers, die de business case ontwikkelden. Deze kosten voor de invoering van e-
ordering waren (achteraf gezien) wel realistisch ingeschat.
Het element dat feitelijk ontbrak in de business case, en achteraf ook als een gemis wordt
gezien, is de aansluiting op de doelstellingen van NS(R). Het doel van het project gaf wel aan
dat werd gestreefd naar de invoering en borging van e-ordering binnen NSR met min of
meer zelf ingeschatte- hoger gelegen doelen, zijnde een verhoging van de interne
klanttevredenheid en een reductie van de (interne en externe) kosten. Een concrete aansluiting
op de doelstellingen van NS(R) was er echter niet. Dat lag mede aan het feit dat die
doelstellingen in die tijd niet duidelijk waren vastgesteld en gecommuniceerd. In ieder geval
was de druk om kosten te reduceren in die tijd bij NS niet zo groot als nu het geval is.
Sommigen hebben dan ook vraagtekens geplaatst bij het zelf ingeschatte doel om met e-
ordering een reductie van kosten te realiseren. Er werd te veel gewerkt vanuit een financiële
prikkel en te weinig vanuit een visie. Later in de tijd, in 2002, zijn concrete
inkoopdoelstellingen voor NS door het Concern Inkoop Comité vastgesteld, die als ze er
eerder waren geweest- hun waarde al hadden kunnen bewijzen.
Ook de Interne Accountants Dienst (IAD) van de NS heeft de business case tijdens de
invoering- onder de loep genomen en onder andere geconcludeerd dat de business case te veel
`opportunity based (solution driven)' was en meer `need driven' had moeten zijn.
Bovendien heeft de business case achteraf gezien- te weinig stil gestaan bij wat NSR als
organisatie aan kon en wat er allemaal nog geregeld moest worden voordat e-ordering kon
worden gebruikt. Zo is bijvoorbeeld de impact op de organisatie voor wat betreft de
186
beheerorganisatie onderschat. Tijdens de invoering (binnen het deelproject Inrichting
Beheerorganisatie) bleek dat er aanzienlijk meer tijd ging zitten in het beheer dan
aanvankelijk werd geschat. Ook bleken vele inkoopprocessen niet gestructureerd en/of
geformaliseerd te zijn, hetgeen ook bijdroeg aan een stroeve invoering.
Voor wat betreft de wijze waarop de business case tot stand is gekomen, wordt achteraf
opgemerkt dat de betrokkenheid vanuit de inkoop- en ICT-discipline goed was, maar dat de
financiële en HR-discipline meer betrokken hadden moeten worden. Dat zou de snelheid van
invoering ten goede zijn gekomen. Bovendien kwam de invoering in een moeilijk vaarwater
terecht, omdat NS tijdens de invoering andere prioriteiten ging stellen (onder andere het
`rondje rond de kerk'-vraagstuk). Dat hield concreet in dat er minder resources voor de
invoering overbleven, met vertraging als gevolg.
E-tendering
E-tendering kwam medio 2001 in het vizier bij NSR toen er een beperking in het gebruik van
het ordering catalog system (Ariba Buyer) werd geconstateerd. Het bleek namelijk dat dit
systeem feitelijk geen ondersteuning kon leveren voor interactieve processen met
leveranciers. Op het moment dat er al wel contracten zijn, maar er nog nadere afspraken met
leveranciers moeten worden gemaakt, bijvoorbeeld bij het inhuren van uitzendkrachten, bleek
dat het ordering catalog system deze interactie met leveranciers niet elektronisch kon
ondersteunen. Om dergelijke bestelaanvragen toch af te kunnen handelen, werden deze
bestelaanvragen uit het ordering catalog system gehaald, handmatig opgepakt en uiteindelijk
weer teruggestopt in het ordering catalog system, zie figuur 10.16. Met e-tendering kon deze
beperking van het ordering catalog system worden omzeild en kon een geïntegreerd
operationeel inkoopproces worden gecreëerd (aansluitend op inkoopsituatie 4 van figuur A.8)
bestelaanvraag wordt uit het afroepproces gehaald, handmatig verwerkt in het completeerproces en teruggeplaatst in het
afroepproces
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
nader
nader
nader
specificeren
selecteren
contracteren
bestelle
e-orderi bew
ng ake
nazorg
specificeren
selecteren
contracteren
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
bestelaanvraag doorloopt eerst het completeerproces en vervolgens het afroepproces
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
nader
na
e-tde
enr
dering nader
e-ordering
specificeren
selecteren
contracteren
bestelle
specificeren
selectere
contracteren
bewaken nazorg
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
Figuur 10.16: E-tendering in relatie tot e-ordering bij NSR
187
Er was al een business case voor e-ordering. Er is toen gekeken of e-tendering binnen het
kader van deze business case viel of niet. Sommigen vonden aanvankelijk dat het niet zo was,
maar uiteindelijk is toch besloten om e-tendering te zien binnen het kader van die business
case. De gedachte was dat e-tendering nodig was om de baten van de business case te kunnen
realiseren. Kijkend naar figuur 10.15 moest e-tendering zich richten op het verwerken van
niet-concrete bestelaanvragen (zijnde bestelaanvragen waar nog geen concrete product of
dienst op staat vermeld). Met de bestaande business case voor e-ordering, aangevuld met een
separate notitie waarin onder meer enkele specifieke effecten van e-tendering werden
genoemd, is toen goedkeuring verkregen voor e-tendering.
Om goedkeuring voor de invoering van e-tendering te verkrijgen, is dus niet concreet gekeken
naar wat NSR wil en aankan. Achteraf bezien wordt aangegeven dat het beeld over de
bestaande situatie van de inkoopfunctie bij NSR te rooskleurig is ingeschat. Ook waren er
geen voorwaarden bekend, waaraan NSR moest voldoen om e-tendering te kunnen gebruiken.
Er werd gedacht dat e-tendering wel even zou worden ingevoerd.
Vervolgens is in september 2001 een e-tendering system (Ariba Sourcing) aangeschaft.
Hierbij wordt opgemerkt dat Ariba Sourcing ook e-reverse auctioning ondersteunt, maar dat
speelde bij NSR geen rol van betekenis bij deze keuze. De integratie met Ariba Buyer speelde
wel een belangrijke rol bij de keuze voor Ariba Sourcing. Anderhalf jaar later is het e-
tendering system nog geen enkele keer gebruikt, hetgeen met vele factoren te maken heeft,
waaronder een overschatting van het gemak van de invoering.
10.4.3 De gevalsstudie Nederlandse Spoorwegen in relatie tot de EPOS-methode
Het doel van de gevalsstudie bij NS was het krijgen van inzicht in de antwoorden op de
volgende onderzoeksvragen (zie hoofdstuk 1):-
1.
In welke mate worden belangrijke inhoudelijke elementen, die door organisaties in het
verleden zijn gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan
niet in gebruik zouden moeten worden genomen, ook door de methode geadresseerd?
2.
In welke mate worden ontbrekende inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden niet zijn gebruikt, maar toen eigenlijk wel
hadden moeten worden gebruikt om te bepalen of één of meer vormen van e-
procurement al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen, wel door de
methode geadresseerd?
3.
In welke mate worden overbodige inhoudelijke elementen, waarvan organisaties
aangeven dat die elementen in het verleden wel zijn gebruikt maar achteraf eigenlijk
niet nodig waren om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen, niet door de methode geadresseerd?
4.
In welke mate is de methode terug te vinden in de wijze die organisaties in het verleden
hebben gevolgd om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen?
Opgemerkt wordt dat de antwoorden op de bovengenoemde onderzoeksvragen op hun beurt
tot verbeterpunten van de methode kunnen leiden. Per vorm van e-procurement wordt
hieronder bij deze onderzoeksvragen stil gestaan.
E-ordering
188
Het plan dat door de inkoper van NSR was geschreven, ging nadrukkelijk (doch globaal) in
op de kosten en de baten. De baten waren hierbij gesplitst in baten door een verhoogde
efficiëntie en baten door een betere informatievoorziening. Beide baten waren hierbij in geld
uitgedrukt. In tegenstelling tot de effecten, die de EPOS-methode aan e-ordering koppelt, ging
het plan niet in op effecten, die niet tot moeilijk in geld zijn uit te drukken. Het rapport dat de
second opinion op het plan opleverde, ging eveneens niet in op het ontbreken van deze
effecten. In de business case kwamen opnieuw alleen maar effecten aan bod, die (te)
gedetailleerd in geld zijn uitgedrukt.
In de business case werd ook aandacht besteed aan andere projecten binnen NSR, waar e-
ordering inhoudelijk aan gerelateerd is. Bovendien bleek het aantal projecten binnen NSR
invloed te hebben op de tijdsplanning van de invoering van e-ordering. De EPOS-methode
houdt geen rekening met andere projecten. Dit zou een verbeterpunt van de methode kunnen
zijn. In paragraaf 10.3.3 is reeds beschreven op welke wijze dit verbeterpunt in de EPOS-
methode zou kunnen worden verwerkt.
De business case schenkt ook expliciet aandacht aan uitgangspunten. Uitgangspunten worden
in de EPOS-methode niet geadresseerd. Hier zou dus een ander verbeterpunt van de methode
kunnen liggen. In paragraaf 10.3.3 is al beschreven hoe dit verbeterpunt in de EPOS-methode
zou kunnen worden verwerkt.
De reikwijdte in de business case wordt afgebakend op diverse dimensies. De afbakening op
de dimensies gebruikers, inkooppakketten en leveranciers is vergelijkbaar met het
toepassingsgebied, zoals dat bij de effecten van een vorm van e-procurement wordt
omschreven. Immers, het toepassingsgebied is beschreven als een deel van het inkoopvolume,
waar een vorm van e-procurement kan worden toegepast. Dit deel is ook te beschrijven als
bepaalde gedeelten van inkooppakketten, waar bepaalde leveranciers en bepaalde gebruikers
bij horen. De afbakening op de dimensies interfaces en te ondersteunen deel van het
operationeel inkoopproces komt in de EPOS-methode in zowel de effecten als de
voorwaarden terug. De omvang van effecten hangt immers mede af van het verschil tussen de
bestaande en toekomstige situatie, en de toekomstige situatie wordt onder andere beschreven
door de twee genoemde dimensies af te bakenen. Daarbij leidt deze afbakening ook tot
helderheid over de hoeveelheid energie die het kost om de voorwaarden voor gebruik in te
vullen. Ter illustratie: als het te ondersteunen deel van het operationele inkoopproces wordt
afgebakend op alle activiteiten tot en met het bestellen, dan zijn de effecten minder dan
wanneer dit wordt afgebakend op alle activiteiten tot en met het betalen van een factuur.
Echter, in het laatste geval neemt de energie, die het kost om bijvoorbeeld de
procesbeschrijvingen uit te werken, wel toe (zie ook hoofdstuk 6).
De business case voor e-ordering bij NSR kent bovendien een uitgebreid plan van aanpak. In
de EPOS-methode komt dit wel terug, doch duidelijk minder gedetailleerd. De methode
maakt helder waar de invoering zich op moet richten: de nog niet ingevulde voorwaarden
moeten worden ingevuld. Dit is vervolgens een goede, inhoudelijke basis voor een plan van
aanpak, waarmee de invoering kan worden gerealiseerd.
Risico's, die zich tijdens de invoering kunnen openbaren, zijn ook expliciet aan de orde
gekomen in de business case bij NSR. Dergelijke invoeringsrisico's maken geen deel uit van
de EPOS-methode. Het is zeker verdedigbaar om dergelijke invoeringsrisico's te betrekken
bij het bepalen van de geschiktheid van een vorm van e-procurement, omdat deze risico's in
de dagelijkse inkooppraktijk (helaas) maar al te vaak uitkomen. Invoeringsrisico's kunnen
189
relatief eenvoudig aan het conceptuele model worden toegevoegd. Daar waar nu gesproken
wordt over de mate waarin de voorwaarden voor gebruik zijn ingevuld, wordt dan gesproken
over dezelfde mate, aangevuld met de zekerheid waarmee deze mate wordt afgegeven. In de
EPOS-methode kan dit tot uiting komen door te werken met een ramingsinterval voor de
hoeveelheid (extra) energie die nodig is om een voorwaarde ingevuld te krijgen. Er ontstaat
dan dus een interval (minimum, maximum) voor de raming. Als er weinig tot geen
invoeringsrisico's aan een voorwaarde verbonden zijn, dan is het ramingsinterval klein. Als er
veel invoeringsrisico's aan een voorwaarde verbonden zijn, dan is het ramingsinterval groot.
Nader onderzoek moet aantonen of invoeringsrisico's op deze wijze kunnen worden
meegenomen bij het bepalen van de geschiktheid van een vorm van e-procurement voor een
organisatie (zie ook (Davila, 2003)).
Achteraf wordt aangegeven dat in de business case de relatie van e-ordering met de visie en
de doelstellingen van NS(R) te weinig is belicht. De zelf ingeschatte doelen (verhoging van
klanttevredenheid en kostenreductie) werden niet door iedereen gedeeld. De EPOS-methode
houdt expliciet rekening met de visie en (inkoop)doelstellingen van een organisatie.
Tot slot wordt achteraf aangegeven dat in de business case te weinig aandacht is geschonken
aan het aankunnen van e-ordering door NSR. De EPOS-methode hanteert hiervoor
voorwaarden, waarmee helder gemaakt kan worden hoe goed een organisatie een vorm van e-
procurement aan kan.
De antwoorden op de eerder beschreven vier onderzoeksvragen voor wat betreft e-ordering bij
NSR zijn in figuur 10.17 en figuur 10.18 samengevat.
Belangrijke elementen bij
Sterke nadruk op financiële
Methode adresseert alle
NSR
effecten
effecten, waaronder de
financiële
Afbakening van reikwijdte op Methode benadert afbakening
vijf dimensies
met toepassingsgebied,
effecten en voorwaarden
Aanwezigheid van
Methode levert een basis voor
gedetailleerd plan van aanpak een plan van aanpak
Aandacht voor inhoudelijk-
Methode schenkt vooralsnog
gerelateerde projecten
geen aandacht aan andere
projecten
Aandacht voor
Methode schenkt vooralsnog
invoeringsrisico's
geen aandacht aan
invoeringsrisico's
Aandacht voor
Methode schenkt vooralsnog
uitgangspunten in business
geen aandacht aan
case
uitgangspunten
Ontbrekende elementen bij
Geen aandacht voor niet-
Methode adresseert alle
NSR
financiële effecten
effecten
Geen gebruik van gedragen / Methode betrekt visie en
geaccepteerde doelstellingen (inkoop)doelstellingen van
van NS(R)
een organisatie expliciet
Onvoldoende aandacht voor Methode hanteert hiervoor
aankunnen door NSR
voorwaarden
Figuur 10.17: De antwoorden op de onderzoeksvragen (e-ordering bij NSR)
In figuur 10.18 is aangegeven in welke mate de EPOS-methode terug te vinden is in de wijze
waarop NSR de geschiktheid van e-ordering heeft bepaald.
190
IN
onder-
deel 1
3.1
onderdeel 3
2.1
2.3
3.2
3.3
onderdeel 2
2.2
2.4
onder-
deel 4
UIT
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn herkenbaar aangetroffen in de wijze van NSR
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn niet tot beperkt aangetroffen in de wijze van NSR
Figuur 10.18: De wijze van NSR voor e-ordering in relatie tot de EPOS-methode
E-tendering
Als eerste wordt opgemerkt dat er een plausibele verklaring is te geven voor de constatering
van NSR dat Ariba Buyer het ordering catalog system voor e-ordering- geen ondersteuning
leverde voor e-tendering. Immers, wanneer figuur 2.9 wordt beschouwd, dan is direct helder
dat een systeem dat e-ordering ondersteunt, e-tendering niet hoeft te ondersteunen. Het is een
geheel andere vorm van e-procurement. Alleen in het geval een leverancier er bewust voor
gekozen heeft één systeem aan te bieden dat beide vormen aankan, kan hiervan sprake zijn.
De leverancier Ariba heeft voor deze twee vormen twee systemen ontwikkeld, Ariba Buyer en
Ariba Sourcing.
E-tendering is geplaatst binnen het kader van de business case voor e-ordering. Dit betekent
in feite dat `ja' is gezegd tegen de invoering en het gebruik van e-tendering, omdat al `ja' was
gezegd tegen de business case voor e-ordering. Enerzijds is dit te begrijpen, want als figuur
10.15 wordt beschouwd, dan wordt duidelijk dat `het verwerken van niet-concrete
bestelaanvragen' binnen het kader van de business case voor e-ordering viel. Dit verwerken
van niet-concrete bestelaanvragen komt feitelijk overeen met het completeerproces. En om
het completeerproces te ondersteunen, kan e-tendering worden toegepast. Daarmee valt e-
tendering binnen het kader van de business case voor e-ordering (alhoewel het heel wat
anders is dan e-ordering). Anderzijds is in die business case geen enkele aandacht geschonken
aan de effecten, die verbonden zijn aan e-tendering. Kijkend naar de definitie van het EP-bare
inkoopvolume van NSR is direct duidelijk dat de effecten in de business case enkel en alleen
betrekking hebben op e-ordering en geenszins op e-tendering. Dit maakt een plaatsing van e-
tendering binnen het kader van de business case voor e-ordering minder begrijpelijk. Met een
191
separate notitie is het ontbreken van de effecten van e-tendering in de business case wel
enigszins rechtgetrokken. In die notitie zijn enkele, globale effecten van e-tendering genoemd
(zoals uniformer en transparanter). Desalniettemin is weinig aandacht geschonken aan de
effecten van e-tendering, hetgeen in de EPOS-methode wel expliciet plaatsvindt. Omdat e-
tendering en e-ordering als vormen van e-procurement strikt gescheiden zijn (maar elkaar wel
aan kunnen vullen), behandelt de EPOS-methode deze twee vormen ook strikt gescheiden:
van elke vorm moet de geschiktheid worden bepaald en geschiktheid van de ene vorm
betekent niet geschiktheid van de andere vorm.
Ook wordt achteraf aangegeven dat er bij e-tendering onvoldoende is stilgestaan bij wat NSR
wil en wat NSR aankan. Door een overschatting van waar de inkoopfunctie van NSR stond en
een onderschatting van wat de invoering allemaal behelst, is anderhalf jaar later nog niets ge-
e-tenderd. De EPOS-methode staat daarentegen wel expliciet stil bij het willen en het
aankunnen en zou dit dus voorkomen kunnen hebben.
De antwoorden op de eerder beschreven vier onderzoeksvragen voor wat betreft e-tendering
bij NSR zijn in figuur 10.19 en figuur 10.20 samengevat.
Belangrijke elementen bij
Plaatsing binnen kader van
Methode bepaalt geschiktheid
NSR
business case van e-ordering van elke vorm van e-
(`ja' tegen business case van procurement separaat
e-ordering betekent ook `ja'
tegen e-tendering)
Ontbrekende elementen bij
Geen aandacht voor effecten Methode adresseert effecten
NSR
van e-tendering
van e-tendering expliciet
Onvoldoende aandacht voor Methode benadert
willen door NSR
geschiktheid zowel vanuit het
willen als vanuit het
aankunnen
Onvoldoende aandacht voor Methode benadert
aankunnen door NSR
geschiktheid zowel vanuit het
willen als vanuit het
aankunnen
Figuur 10.19: De antwoorden op de onderzoeksvragen (e-tendering bij NSR)
In figuur 10.20 is aangegeven in welke mate de EPOS-methode terug te vinden is in de wijze
waarop NSR de geschiktheid van e-tendering heeft bepaald.
De twee hiervoor genoemde vormen van e-procurement in ogenschouw nemend, kan dus
worden geconcludeerd dat NSR vormen van e-procurement heeft geselecteerd op een wijze,
die de onderdelen 1 en 4 van de EPOS-methode wel omvat, onderdeel 2 van de EPOS-
methode deels omvat en onderdeel 3 van de EPOS-methode feitelijk niet omvat. Dat de
onderdelen 1 en 4 wel in de wijze naar voren komen, is eenvoudig te verklaren, omdat
onderdeel 1 vaststelt van welke vorm van e-procurement de geschiktheid wordt bepaald (en
hier komt dus altijd een vorm naar voren) en onderdeel 4 vaststelt wat die geschiktheid dan is
(en ook hier komt `altijd' een resultaat naar voren). De door NSR gevolgde wijze concentreert
zich daarbij sterk op de financiële effecten: niet of moeilijk in geld uit te drukken effecten
komen niet aan de orde (onderdeel 2). Daarnaast valt op dat de door NSR gevolgde wijze
geen tot weinig aandacht schenkt aan het aankunnen van een vorm door NSR (onderdeel 3).
192
IN
onder-
deel 1
3.1
onderdeel 3
2.1
2.3
3.2
3.3
onderdeel 2
2.2
2.4
onder-
deel 4
UIT
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn herkenbaar aangetroffen in de wijze van NSR
= activiteiten uit dit element / onderdeel zijn niet tot beperkt aangetroffen in de wijze van NSR
Figuur 10.20: De wijze van NSR voor e-tendering in relatie tot de EPOS-methode
193
194
11. Conclusies
11.1 Inleiding
In hoofdstuk 1 is de verwachting beschreven dat de komende jaren steeds meer organisaties
gaan nadenken over hoe zij internet-technologie kunnen en willen gebruiken in het
inkoopproces. Ofwel, steeds meer organisaties gaan nadenken over wat zij met e-procurement
moeten doen. In de afgelopen jaren zijn diverse vormen van e-procurement ontstaan en
organisaties willen een bewuste en onderbouwde keuze maken voor geen, één of meer van
deze vormen. Bij deze organisaties is dan ook de behoefte geconstateerd aan een methode, die
hen daarbij helpt.
De hierboven beschreven behoefte is de aanleiding geweest om een onderzoek op te starten,
met als centrale vraagstelling:-
·
Volgens welke methode kan een willekeurige organisatie de geschiktheid bepalen van
één of meer vormen van e-procurement?
In hoofdstuk 1 is vervolgens het conceptuele model voor een methode gepresenteerd,
waarmee de geschiktheid van één of meer vormen van e-procurement voor een organisatie
kan worden bepaald. Dit conceptuele model beschrijft geschiktheid vanuit twee
invalshoeken:-
1.
het willen: vanuit deze invalshoek is een vorm van e-procurement geschikter voor een
organisatie, naarmate de verwachte, structurele effecten van een vorm van e-
procurement meer bijdragen aan het realiseren van de visie en (inkoop)doelstellingen
van de desbetreffende organisatie;
2.
het (aan)kunnen: vanuit deze invalshoek is een vorm van e-procurement geschikter
voor een organisatie, naarmate meer voorwaarden voor gebruik van deze vorm van e-
procurement zijn ingevuld door de desbetreffende organisatie.
In de hoofdstukken 2 tot en met 8 is dit conceptuele model uitgewerkt tot de EPOS-methode.
De EPOS-methode is in hoofdstuk 8 beschreven en is vervolgens beproefd, volgens de
methodologie zoals beschreven in hoofdstuk 1. De resultaten van het beproeven zijn
beschreven in hoofdstuk 10.
Dit hoofdstuk gaat in op de conclusies, die op basis van de vorige hoofdstukken kunnen
worden getrokken. Bovendien beschrijft dit hoofdstuk de verbeterde EPOS-methode, zoals
die ontstaat wanneer rekening gehouden wordt met de verbeterpunten die tijdens de
beproeving naar voren zijn gekomen. Tot slot worden enkele aanbevelingen voor nader
onderzoek gegeven.
11.2 Conclusies
In hoofdstuk 1 is het doel van het beproeven van de EPOS-methode, die voor de centrale
vraagstelling is ontworpen, als volgt omschreven:-
·
het verkrijgen van inzicht in de mate waarin toepassing van de methode tot het beoogde
resultaat leidt (zie ook (van Aken, 1994)). Dit beoogde resultaat kan kort en bondig als
volgt worden omschreven:-
o
het toepassen van de EPOS-methode lost de huidige problemen (op dit vlak) bij
organisaties op (zonder andere problemen te veroorzaken) (c.q. de methode vult
de geconstateerde behoefte in);
195
o
het resultaat dat met het toepassen van de EPOS-methode bij een organisatie
wordt verkregen is een goed resultaat, dat wil zeggen de geschiktheid van één of
meer vormen van e-procurement wordt qua inhoud door de desbetreffende
organisatie geaccepteerd.
Hierop aansluitend is in hoofdstuk 1 een aantal onderzoeksvragen geformuleerd. Om vast te
kunnen stellen of er sprake is van een succesvolle beproeving, is vervolgens bij elk van deze
onderzoeksvragen ook een gewenst antwoord beschreven. In deze paragraaf worden de
werkelijke antwoorden op de eerste vijf onderzoeksvragen gegeven, waaruit zal blijken dat
deze antwoorden in hoge mate aansluiten op de gewenste antwoorden en er dus sprake is van
een succesvolle beproeving. De zesde onderzoeksvraag (`waar kan de methode worden
verbeterd?') wordt in de volgende paragraaf beantwoord.
De gevalsstudie bij het B/CICT toont aan dat de EPOS-methode heeft geleid tot een goed
resultaat (onderzoeksvraag 1). De geschiktheid, die voor ieder van de vijf vormen van e-
procurement met de methode is bepaald, werd geaccepteerd door zowel een klankbordgroep
als het management team van de sector Inkoopmanagement van het B/CICT als de hele sector
Inkoopmanagement en overig geïnteresseerden.
Daarop aanvullend tonen de gevalsstudies bij Essent en NS aan dat het leeuwendeel van de
belangrijke inhoudelijke elementen in de wijze, die deze organisaties in het verleden hebben
gevolgd om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in gebruik
zouden moeten worden genomen, ook door de EPOS-methode worden geadresseerd
(onderzoeksvraag 2). Drie belangrijke inhoudelijke elementen worden echter niet door de
EPOS-methode geadresseerd, namelijk:-
1.
relatie met andere projecten: de geschiktheid van een vorm van e-procurement kan
tevens afhangen van de relatie van (de invoering en het gebruik van) deze vorm met
andere projecten, die binnen de desbetreffende organisatie lopen;
2.
uitgangspunten: bij het bepalen van de geschiktheid van een vorm van e-procurement
kunnen diverse uitgangspunten expliciet worden vastgesteld en gehanteerd;
3.
invoeringsrisico's: de geschiktheid van een vorm van e-procurement kan tevens
afhangen van de risico's, die aan de invoering van die vorm kleven.
In hoofdstuk 10 is reeds beschreven op welke wijze de bovengenoemde inhoudelijke
elementen (relatie met andere projecten, uitgangspunten en invoeringsrisico's) aan de
methode zouden kunnen worden toegevoegd. Nader onderzoek zou dit moeten bevestigen.
Daarop vooruitlopend worden in de volgende paragraaf deze inhoudelijke elementen alvast in
de EPOS-methode verwerkt.
Daarnaast is het zo dat Essent en NS een aantal ontbrekende inhoudelijke elementen hebben
genoemd. Elementen, die in het verleden niet door deze organisaties zijn gebruikt, maar
achteraf gezien eigenlijk wel hadden moeten worden gebruikt om te bepalen of één of meer
vormen van e-procurement al dan niet in gebruik zouden moeten worden genomen. Alle
genoemde ontbrekende inhoudelijke elementen worden door de EPOS-methode geadresseerd
(onderzoeksvraag 3).
De gevalsstudies bij Essent en NS hebben geen overbodige inhoudelijke elementen
opgeleverd, zijnde elementen die in het verleden wel zijn gebruikt maar achteraf eigenlijk niet
nodig waren om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in gebruik
zouden moeten worden genomen. Vanuit dit perspectief is er dus geen overbodigheid in de
EPOS-methode aan te duiden (onderzoeksvraag 4).
196
Kijkend naar de gevalsstudies bij Essent en NS valt tevens de conclusie te trekken dat de
EPOS-methode (deels) terug te vinden is, in de wijze die deze organisaties in het verleden
hebben gevolgd om te bepalen of één of meer vormen van e-procurement al dan niet in
gebruik zouden moeten worden genomen. Als daarbij ook nog rekening wordt gehouden met
de inhoudelijke elementen, waarvan achteraf wordt aangegeven dat deze in de gevolgde wijze
ontbraken, dan wordt de EPOS-methode nog sterker terug gevonden (onderzoeksvraag 5).
De gevalsstudies bij het B/CICT, Essent en NS maken tevens duidelijk dat de EPOS-methode
-conform de bedoeling- moet worden gezien als een methode, waarmee de geschiktheid van
één of meer vormen van e-procurement kan worden bepaald, maar die geen business case
oplevert. Het resultaat van de methode biedt wel een goede, inhoudelijke basis voor het
ontwikkelen van een business case.
Tegen de achtergrond van het bovenstaande is het daarmee plausibel om te veronderstellen
dat de EPOS-methode inderdaad doet waarvoor die ontworpen is: het bepalen van de
geschiktheid van een vorm van e-procurement voor een willekeurige organisatie
(onderzoeksvraag 1). Het toepassingsgebied voor deze methode wordt hierbij beperkt tot de
vijf geselecteerde vormen van e-procurement (e-sourcing, e-tendering, e-reverse auctioning,
e-ordering en purchasing intelligence) en tot (duidelijk afgebakende delen van) organisaties
(N.V.'s, B.V.'s, BU's en dergelijke). Andere vormen van e-procurement kunnen naar
verwachting echter snel worden toegevoegd, door de effecten en de voorwaarden van deze
vormen te beschrijven (vergelijkbaar met de hoofdstukken 3 tot en met 7). Nader onderzoek
moet vervolgens aantonen of de methode dan ook voor deze vormen tot een goed resultaat
leidt.
11.3 Verbeterde EPOS-methode
Tijdens de beproeving zijn enkele verbeterpunten naar voren gekomen (onderzoeksvraag 6).
In hoofdstuk 10 zijn deze verbeterpunten inhoudelijk doorgenomen. In deze paragraaf worden
deze verbeterpunten kort en bondig geresumeerd. Vervolgens wordt de verbeterde EPOS-
methode beschreven, zijnde de EPOS-methode waarin de verbeterpunten zijn verwerkt.
Hierbij moet volledigheidshalve wel worden opgemerkt dat deze verbeterde EPOS-methode
niet volledig is beproefd. Omdat de EPOS-methode wel is beproefd en de verbeterde EPOS-
methode voor het leeuwendeel overeenkomt met de EPOS-methode, is het aannemelijk om te
veronderstellen dat de verbeterde EPOS-methode ook een goed resultaat oplevert.
De gevalsstudies bij het B/CICT, Essent en NS hebben geleid tot de volgende
verbeterpunten:-
1.
samenvoeging van de elementen 3.1 en 3.2 in de EPOS-methode: tijdens de gevalsstudie
bij het B/CICT is de indruk ontstaan dat samenvoeging van deze twee elementen de
efficiëntie bij het toepassen van de methode verhoogt (zie paragraaf 10.2.3);
2.
relatie met andere projecten: de geschiktheid van een vorm van e-procurement kan
tevens afhangen van de relatie van (de invoering en het gebruik van) deze vorm met
andere projecten, die binnen de desbetreffende organisatie lopen (zie paragraaf 10.3.3);
3.
uitgangspunten: bij het bepalen van de geschiktheid van een vorm van e-procurement
kunnen diverse uitgangspunten expliciet worden vastgesteld en gehanteerd (zie
paragraaf 10.3.3);
197
4.
invoeringsrisico's: de geschiktheid van een vorm van e-procurement kan tevens
afhangen van de risico's, die aan de invoering van die vorm kleven (zie paragraaf
10.4.3).
Bovenstaande verbeterpunten kunnen worden verwerkt in de EPOS-methode, hetgeen leidt tot
de volgende verbeterde EPOS-methode:-
Onderdeel 0: Vaststelling van uitgangspunten
Onderdeel 0 richt zich op het vaststellen van uitgangspunten, die de organisatie wil hanteren
bij het uitvoeren van de overige onderdelen en daarbij behorende elementen. Deze
uitgangspunten kunnen worden vastgesteld voordat een ander onderdeel wordt uitgevoerd,
maar ze kunnen ook in de loop van de methode worden vastgesteld. Zodra het resultaat van de
methode wordt opgeleverd, levert onderdeel 0 de uitgangspunten aan, waarop dit resultaat is
gebaseerd.
Onderdeel 1: Vaststelling van de vormen van e-procurement waarvan de geschiktheid moet
worden bepaald
Onderdeel 1 richt zich op het vaststellen van de vormen van e-procurement, waarvan de
desbetreffende organisatie de geschiktheid wil bepalen.
Onderdeel 2: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie wil
Dit onderdeel heeft tot doel om voor de desbetreffende organisatie- helder te krijgen in
welke mate de effecten van de vastgestelde vormen van e-procurement bijdragen aan de
realisatie van de visie en doelstellingen (en dus ook de inkoopdoelstellingen) van die
organisatie. Kort geformuleerd, dit onderdeel maakt duidelijk welke vormen van e-
procurement die organisatie zou moeten willen gebruiken.
Element 2.1: Bepaling van (inkoop)doelstellingen
Element 2.1 richt zich op het achterhalen (of vaststellen) van de (inkoop)doelstellingen van de
desbetreffende organisatie: wat wil de organisatie over een paar jaar hebben bereikt en wat
wil zij op het eind van dit jaar hebben bereikt? Daarbij is ook de visie van die organisatie
gewenst, om de (inkoop)doelstellingen in het juiste referentiekader te kunnen plaatsen.
Element 2.2: Bepaling van organisatie-specifieke effecten
Element 2.2 richt zich op het bepalen van de organisatie-specifieke effecten voor de
vastgestelde vormen van e-procurement. Voor elk van de vastgestelde vormen wordt tijdens
dit element de omvang van de effecten voor de desbetreffende organisatie ingeschat.
Element 2.3: Koppeling van effecten aan individuele (inkoop)doelstellingen
Element 2.3 richt zich op het bepalen van de mate waarin effecten van een vastgestelde vorm
van e-procurement bijdragen aan het realiseren van iedere (inkoop)doelstelling. Voor elke
vastgestelde vorm van e-procurement en voor elke individuele (inkoop)doelstelling moet
worden aangegeven welke bijdrage deze vorm van e-procurement (met haar effecten) levert
aan het realiseren van deze (inkoop)doelstelling.
198
Element 2.4: Integratie over (inkoop)doelstellingen
Element 2.4 richt zich op het bepalen van de mate waarin effecten van een vastgestelde vorm
van e-procurement bijdragen aan het realiseren van het geheel aan (inkoop)doelstellingen.
Daartoe wordt tijdens dit element het resultaat van het vorige element in feite geïntegreerd
(samengenomen) over alle (inkoop)doelstellingen.
Na het uitvoeren van element 2.4 is er een helder beeld van de mate waarin elke vastgestelde
vorm van e-procurement (met haar effecten) bijdraagt aan het realiseren van het geheel aan
(inkoop)doelstellingen. Kort en bondig gezegd, het is duidelijk welke vormen van e-
procurement een organisatie zou moeten willen gebruiken.
Onderdeel 3: Bepaling van de vormen die de desbetreffende organisatie aankan
Dit onderdeel heeft tot doel om voor de desbetreffende organisatie- helder te krijgen in
welke mate voldaan wordt aan de voorwaarden, die horen bij de vastgestelde vormen van e-
procurement. Kort geformuleerd, dit onderdeel maakt duidelijk welke vormen van e-
procurement een organisatie zou moeten kunnen gebruiken.
Element 3.1: Bepaling van organisatie-specifieke invulling van voorwaarden
Element 3.1 richt zich op de individuele voorwaarden van elke vastgestelde vorm van e-
procurement. Tijdens element 3.1 wordt per voorwaarde bepaald of nu voldaan is aan die
voorwaarde. Aangezien een vorm van e-procurement pas kan worden gebruikt, als aan alle
voorwaarden is voldaan, wordt -voor een voorwaarde waar nu nog niet aan is voldaan- de
hoeveelheid tijd en/of geld geraamd, die nodig is om die voorwaarde ingevuld te krijgen en
(vanaf dat moment voor een zekere periode) ingevuld te houden. Voor voorwaarden waar nu
al wel aan is voldaan, wordt de hoeveelheid tijd en/of geld die nodig is om die voorwaarde
ingevuld te houden, op 0 geraamd. De hoeveelheid tijd en/of geld komt zoals in hoofdstuk 8-
overeen met de hoeveelheid (extra) energie.
Tijdens dit element kunnen ook de invoeringsrisico's worden toegevoegd. Deze kunnen tot
uiting komen door te werken met een ramingsinterval voor de hoeveelheid tijd en/of geld die
nodig is om een voorwaarde ingevuld te krijgen. Er ontstaat dus een interval (minimum,
maximum) voor deze raming. Als er weinig tot geen invoeringsrisico's aan een voorwaarde
verbonden zijn, dan is het ramingsinterval klein. Als er veel invoeringsrisico's aan een
voorwaarde verbonden zijn, dan is het ramingsinterval groot.
Element 3.2: Integratie over voorwaarden74
Element 3.2 richt zich op het integreren van het resultaat van het vorige element over de
voorwaarden heen, zodat voor elk van de vastgestelde vormen van e-procurement een beeld
ontstaat over de hoeveelheid (extra) energie die nodig is om aan het geheel van bijbehorende
voorwaarden te voldoen en te blijven voldoen. Simpel gezegd wordt tijdens het uitvoeren van
dit element de hoeveelheid (extra) energie voor alle voorwaarden behorende bij één vorm, bij
elkaar opgeteld (waarbij eventueel de hoeveelheid tijd in een hoeveelheid geld moet worden
74 Element 3.2 van de verbeterde EPOS-methode komt overeen met element 3.3 van de EPOS-methode,
die in hoofdstuk 8 is beschreven.
199
uitgedrukt). Indien tijdens element 3.1 met ramingsintervallen is gewerkt, ontstaat tijdens dit
element ook een ramingsinterval voor de hoeveelheid (extra) energie.
Na het uitvoeren van element 3.2 is er een helder beeld (al dan niet met een ramingsinterval)
van de hoeveelheid (extra) energie die een organisatie op dit moment nodig heeft om aan alle
voorwaarden van een vastgestelde vorm van e-procurement (blijvend) te voldoen. Kort en
bondig gezegd, na het uitvoeren van dit element is duidelijk welke vormen van e-procurement
een organisatie aan zou moeten kunnen.
Onderdeel 4: Bepaling van de geschiktheid van de vormen van e-procurement.
Onderdeel 4 richt zich op het bepalen van de geschiktheid van elk van de vastgestelde vormen
van e-procurement voor de desbetreffende organisatie. Deze geschiktheid wordt daarbij
afgeleid van de mate waarin deze organisatie een vastgestelde vorm wil en de mate waarin
deze organisatie deze vorm aankan. Hierbij kan het zijn dat de ene organisatie het willen en
het aankunnen even belangrijk voor de geschiktheid vindt en dat een andere organisatie het
willen belangrijker voor de geschiktheid vindt dan het aankunnen (of omgekeerd). In zijn
algemeenheid zal echter gelden, des te hoger het willen en des te hoger het aankunnen, des te
geschikter de vorm van e-procurement.
Tijdens dit onderdeel kan elke vastgestelde vorm van e-procurement worden gepositioneerd
in een geschiktheidsmatrix, rekening houdend met ramingsintervallen zoals is geïllustreerd in
figuur 11.1.
0
1
5
2
mate van voldoen
aan voorwaarden
voor gebruik
4
3
-500
-1000
+1000
bijdrage van effecten aan visie en (inkoop)doelstellingen
=positie van vorm van e-procurement n (1=e-sourcing, 2=e-tendering, 3=e-reverse
|n auctioning, 4=e-ordering, 5=purchasing intelligence)
Figuur 11.1: De geschiktheidsmatrix voor vijf vormen van e-procurement (illustratief)
Wanneer figuur 11.1 vergeleken wordt met figuur 8.9, wordt duidelijk hoe invoeringsrisico's
leiden tot ramingsintervallen, die zichtbaar worden langs de verticale as (de punten zijn
(verticale) lijnen geworden).
200
Onderdeel 5: Relatie met andere projecten
Onderdeel 5 is het laatste onderdeel van de methode en richt zich op het leggen van de relatie
tussen (de invoering en het gebruik van) elke vastgestelde vorm van e-procurement en andere
projecten, die binnen de desbetreffende organisatie lopen. Zoals in hoofdstuk 10 is
beschreven, ligt het enerzijds voor de hand om te verwachten dat een organisatie een
vastgestelde vorm van e-procurement meer wil, naarmate er meer inhoudelijke relaties liggen
met andere projecten. Anderzijds ligt het voor de hand om te verwachten dat een organisatie
een vastgestelde vorm van e-procurement minder aankan, naarmate er meer projecten lopen.
In de geschiktheidsmatrix kan de relatie met andere projecten tot uiting worden gebracht met
vectoren (krachten), die aangrijpen op de positie van een vastgestelde vorm van e-
procurement in de geschiktheidsmatrix. Naarmate een vorm van e-procurement meer
inhoudelijke relaties heeft met andere projecten, ontstaat een grotere vector naar rechts (meer
willen). Naarmate er meer projecten lopen, ontstaat (bij elke vorm) een grotere vector naar
beneden (minder aankunnen). In figuur 11.2 is geïllustreerd dat de vormen van e-procurement
1 en 2 inhoudelijke relaties hebben met andere projecten, waarbij dat voor vorm 2 meer geldt
dan voor vorm 1.
0
1
5
2
mate van voldoen
aan voorwaarden
voor gebruik
4
3
-500
-1000
+1000
bijdrage van effecten aan visie en (inkoop)doelstellingen
=positie van vorm van e-procurement n (1=e-sourcing, 2=e-tendering, 3=e-reverse
|n auctioning, 4=e-ordering, 5=purchasing intelligence)
Figuur 11.2: De geschiktheidsmatrix voor vijf vormen van e-procurement, inclusief de relatie
met andere projecten (illustratief)
Figuur 11.2 illustreert in feite het resultaat van de verbeterde EPOS-methode, waarin de
verbeterpunten die tijdens de beproeving van de EPOS-methode naar voren zijn gekomen zijn
verwerkt.
11.4 Aanbevelingen
In deze paragraaf worden tot slot enkele (aanvullende) aanbevelingen voor nader onderzoek
gegeven.
201
Naast invoeringsrisico's kan op een vergelijkbare manier ook worden gesproken over
effectrisico's. Effectrisico's kunnen dan worden gezien als de onzekerheid die zit in de
raming van de omvang van de effecten, die bij een specifieke organisatie optreden. Dit kan
eventueel nog gecombineerd worden met de onzekerheid die zit in de mate waarmee deze
effecten bijdragen aan de visie en (inkoop)doelstellingen. In de verbeterde EPOS-methode
kunnen deze effectrisico's -net als de invoeringsrisico's- naar verwachting worden
toegevoegd door te werken met ramingsintervallen. Door de toevoeging van
invoeringsrisico's zijn de punten in de geschiktheidsmatrix (verticale) lijnen geworden. Door
de toevoeging van effectrisico's kunnen deze (verticale) lijnen rechthoeken worden. Nader
onderzoek moet aantonen of effectrisico's op deze wijze kunnen worden meegenomen bij het
bepalen van de geschiktheid van een vorm van e-procurement voor een organisatie (zie ook
(Davila, 2003)).
In de gevalsstudie bij de NS werd duidelijk dat de business case voor e-ordering werd
goedgekeurd, maar er discussie ontstond over de tijdsplanning van het bijbehorende project.
Dit maakt duidelijk dat twee besluiten te onderkennen zijn: (1) wel of niet invoeren en (2)
tijdsplanning van invoeren. De (verbeterde) EPOS-methode ondersteunt het eerste besluit,
maar niet het tweede besluit. Het is echter wel interessant om ook een `methode' te hebben,
die het tweede besluit ondersteunt. Deze methode moet dan antwoord geven op vragen zoals
`wanneer starten?', `met welke intensiteit?' en `wanneer wat opleveren?', waarbij rekening
wordt gehouden met de mate waarin een organisatie klaar is voor de invoering. Als het
resultaat van zo'n methode vervolgens aangeeft dat pas over een jaar gestart moet worden,
dan komt de vraag naar voren of het eerste besluit (om die vorm in te voeren) over een jaar
dan niet eerst moet worden geëvalueerd. Zo doende kan er een samenspel tussen deze twee
methoden ontstaan, waarbij eventueel de geschiktheid van een vorm tevens afhangt van het
tweede besluit. Nader onderzoek zou hier vorm aan kunnen geven.
Tot slot wordt -op termijn- onderzoek voorgesteld naar het verkrijgen van inzicht in de mate
waarin toepassing van de verbeterde EPOS-methode tot een goed resultaat leidt, waarbij een
goed resultaat anders wordt omschreven dan in het onderzoek is geschied. Een andere,
aansprekende omschrijving van goed resultaat is bijvoorbeeld dat de verwachte, structurele
effecten, die bij het bepalen van de geschiktheid naar voren kwamen, ook feitelijk zijn
opgetreden bij de desbetreffende organisatie. Deze omschrijving kan nog worden aangevuld
door bijvoorbeeld mee te nemen of de hoeveelheid (extra) energie, die geraamd werd om de
nog niet ingevulde voorwaarden ingevuld te krijgen en te houden, overeenkomstig de
werkelijkheid was. Als wordt vastgesteld dat de methode -ook met dergelijke omschrijvingen
van een goed resultaat- tot een goed resultaat leidt, dan heeft de methode zijn waarde echt
bewezen.
202
Referenties
(Aberdeen, 2001) Aberdeen Group, Don't Believe the Anti-Hype: Aberdeen Quantifies
Benefits Realized By Customers of e-Procurement, 4 June 2001
(Aberdeen, 2001, 2) Aberdeen Group, The Commerce Network: A Foundation for e-
Commerce Success, An Executive White Paper, August 2001
(AMR, 09-1999) AMR Research, Pierre Mitchell, Indirect Procurement: Let the Buyer
Beware, September 1999
(AMR, 12-2001) AMR Research, Beth Barling, Creating Sustainable Value Through B2B
Sourcing, December 2001
(AMR, 06-2002) AMR Research, Jennifer Kemmeter, Pierre Mitchell, Janet Suleski, E-
Sourcing: ROI Tastes Great, Applications Less Filling, 30 June 2002
(AMR, 07-2002) AMR Research, Allison Bacon, E-Business Teams: Limited Corporate
Commitment Threatens Their Mission, 15 July 2002
(AMR, 08-2002) AMR Research, John Hagerty, Simon Pollard, Take Control of Your
Business With EPM (Enterprise Performance Management), August 2002
(AMR, 03-2003) AMR Research, Catherine Quirk, Enterprise Directories: Why
Organizations Should Centralize Today, 31 March 2003
(Angeles, 2002) Rebecca Angeles, Ravinder Nath, E-procurement study, Executive report,
2002 (participant version)
(Anthonio, 2002) Pieter Anthonio, Mark Tierolf, Functionaliteit van e-procurement
softwarepakketten, een kwantitatief en kwalitatief onderzoek, ten Hagen & Stam Uitgevers,
Den Haag, ISBN 9044006525, 2002
(Archer, 2000) Norm Archer, Yufei Yuan, Managing business-to-business relationships
throughout the e-commerce procurement life cycle, Internet Research: Electronic Networking
Applications and Policy, Volume 10, Number 5, 2000, pp. 385-395
(Ariba, 2001) www.ariba.com, 4 november 2001
(Baarda, 1995) D.B. Baarda, M.P.M. de Goede, J. Teunissen, Kwalitatief onderzoek,
Educatieve Partners Nederland, Houten, 1995
(Barratt, 2002) Mark Barratt, Karsten Rosdahl, Exploring business-to-business marketsites,
European Journal of Purchasing & Supply Management, 8 (2002), pp.111-122
(Basu, 2002) Amit Basu, Akhil Kumar, Research Commentary: Workflow Management
Issues in e-Business, Information Systems Research, Vol. 13, No. 1, March 2002, pp. 1-14
203
(Behrenbeck, 2001) Klaus Behrenbeck, Sascha Menges, Sven Roth, Mirko Warschun,
Choosing the right option in the B2B marketplace, European Business Forum, Issue 5, Spring
2001, pp. 64-67
(Bertrand, 1990) J.W.M. Bertrand, J.C. Wortmann, J. Wijngaard, Produktiebeheersing en
material management, Stenfert Kroese Uitgevers, Leiden, 1990, ISBN 90 207 1788 X
(Bhatt, 2001) Ganesh D. Bhatt, Business process improvement through electronic data
interchange (EDI) systems: an empirical study, Supply Chain Management: An International
Journal, Volume 6, Number 2, 2001, pp. 60-73
(Bogaschewsky, 1999) Ronald Bogaschewsky, Elektronischer Einkauf, Erfolgspotentiale,
Praxisanwendungen, Sicherheits- und Rechtsfragen, BME-Expetenreihe, Band 4, DBV
GmbH, Gernsbach, 1999
(Botter, 1999) Constant Botter, Op weg naar excellent inkopen, NEVI, Samsom, Alphen aan
den Rijn, 1999, ISBN 90 140 6391 1
(Brown, 2001) Richard Brown, E-Buying Delivers Massive Savings, Line56,
www.line56.com/articles, id=2308, 28 March 2001
(Busch, 2002) Jason Busch, Simeon Wallis, Sourcing Revisited: Five Steps to More Effective
Purchasing, www.isourceonline.com, article_id=1729, 29 January 2002
(Business seminars, 1997) Internet in business, business seminar, RAI, Amsterdam, 29 en 30
september 1997
(Cabrera, 2001) Angel Cabrera, Elizabeth F. Cabrera, Sebastian Barajas, The key role of
organizational culture in a multi-system view of technology-driven change, International
Journal of Information Management, 21, 2001, pp. 245-261
(CBS, 2002) Centraal Bureau voor Statistiek, branchetotalen over 1996, 1997, 1998, 1999,
bewerkt door Tom Hoeben (PwC Consulting) in 2002
(Chwelos, 2001) Paul Chwelos, Izak Bensabat, Albert S. Dexter, Empirical Test of an EDI
Adoption Model, Research Report, Information Systems Research, Volume 12 (3), 2001, pp.
304-321
(CIPS, 09-2001) CIPS (The Chartered Institute of Purchasing & Supply), Reality returns,
SupplyManagementOnline, Features, 6 September 2001, p.26
(CKC, 1998) Centrum voor Kennis Communicatie (CKC), Electronic purchasing & catalog
systems, congres, Musis Sacrum, Arnhem, 28 mei 1998
(Commerce One, 2001) www.commerceone.com, 4 november 2001
(Contini Hennink, 2001) Susanna Contini Hennink, Online buying slow to take off, Het
Financieele Dagblad, 4 Augustus 2001
204
(Cooper, 1999) R. Copper, R. Slagmulder, Supply Chain Development for the Lean
Enterprise, Productivity Press, Portland, OR
(Crowe, 1998) Thomas J. Crowe, Joseph D. Rolfes, Selecting BPR projects based on strategic
objectives, Business Process Management Journal, Volume 4, Number 2, 1998, pp. 114-136
(CurrentAnalysis, 2002) CurrentAnalysis, J. Marino, Collaborative Commerce Technologies,
Market Assessment, Internet Commerce, www.currentanalysis.com, 10 July 2002
(Davila, 2003) Antonio Davila, Mahendra Gupta, Richard Palmer, Moving Procurement
Systems to the Internet: The Adoption and Use of E-Procurement Technology Models,
European Management Journal, Volume 21, Number 1, pp. 11-23, 2003
(de Boer, 1998) Luitzen de Boer, Operations Research in Support of Purchasing, BETA,
Enschede, Universiteit Twente, 1998, ISBN 90 365 11836
(de Boer, 2002) Luitzen de Boer, Jeroen Harink, Govert Heijboer, A conceptual model for
assessing the impact of electronic procurement, European Journal of Purchasing & Supply
Management, 8, 2002, pp. 25-33
(Dutta, 1998) Soumitra Dutta, Stephen Kwan, Arie Segev, Business Transformation in
Electronic Commerce, A Study of Sectoral and Regional Trends, European Management
Journal, Volume 16, No. 5, pp. 540-551, 1998
(Eerste Kamer, 2002) Eerste Kamer der Staten-Generaal, Gewijzigd voorstel van wet, Wet
elektronische handtekeningen, Vergaderjaar 2001-2001, nr. 265, KST60231, ISSN 0921-
7363, SDU Uitgevers, Den Haag, 2002
(eBreviate, 2001) www.ebreviate.com, 4 november 2001
(Ecommerce Times, 2001) Ecommerce Times, Report: Internet Purchasing Not a Cost Saver,
(refererend aan onderzoek van NAPM en Forrester Research), 22 June 2001
(EG, 2000) Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen, Richtlijn 2000/31/EG van het
Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000, L 178/1, Richtlijn inzake elektronische
handel, 17-07-2000
(Emerce, 2001) Emerce, Marktcijfers: Inkoop via internet levert besparing op van 70 procent,
www.emerce.nl/archives/nieuws/Marktcijfers/12301.html, 28 maart 2001
(Emerce, 2002) Emerce, Vive le ROI, www.emerce.nl/nov_dec2002/business,
november/december 2002, pp. 34-36
(Emiliani, 2000) M.L. Emiliani, Business-to-business online auctions: key issues for
purchasing process improvement, Supply Chain Management: An International Journal,
Volume 5, Number 4, 2000, pp. 176-186
(Emiliani, 2001) M.L. Emiliani, D.J. Stec, Online reverse auctions purchasing contracts,
Supply Chain Management, An International Journal, Volume 6, Number 3, 2001, pp. 101-
105
205
(Emiliani, 2002) M.L. Emiliani, D.J. Stec, Realizing savings from online reverse auctions,
Supply Chain Management, An International Journal, Volume 7, Number 1, 2002, pp. 12-23
(Emiliani, 2002, 2) M.L. Emiliani, D.J. Stec, Squaring online reverse auctions with the Caux
Round Table Principles for Business, Supply Chain Management, An International Journal,
Volume 7, Number 2, 2002, pp. 92-100
(Essent, 2001) Essent, jaarverslag 2001
(Essent, 2003) www.essent.nl, 4 februari 2003
(Euroforum, 1998) Euroforum, Internet voor de inkoper, seminar, Amsterdam a/d Amstel, 10
november 1998
(Fawcett, 1992), S.E. Fawcett, L. Birou, Exploring the logistics interface between global and
JIT sourcing, International Journal of Physical Distribution and Inventory Management, 1992,
22 (1), 3-14
(FD, 06-2000) Het Financieele Dagblad, Internet Jargon, 23 juni 2000
(FD, 07-2000) Het Financieele Dagblad, E-business beperkt zich vooralsnog tot `e-inkoop',
17 juli 2000
(FEM, 50-2002) FEM/De Week, Doorzetters in internet, week 50, 14 december 2002, pp. 24-
27
(Financial Times, 19-06-02) Financial Times, John Blau, Big savings in time and money, 19
June 2002
(Florusse, 1991) L.B. Florusse, M.J.F. Wouters, Beperkt generaliseren vanuit de case-study,
M&O, nummer 3, 1991, pp. 198-209
(Forrester, 02-2000) Forrester Research, Steven J. Kafka, eMarketplaces Boost B2B Trade,
February 2000
(Forrester, 03-2000) Forrester Research, Navi Radjou, Development Portals Emerge, March
2000
(Forrester, 04-2000) Forrester Research, David Truog, eBusiness Networks, April 2000
(Forrester, 07-2001) Forrester Research, Jeremy Sharrard, John C. McCarthy, Michael J.
Tavilla, States' eProcurement Road Map, Report, July 2001
(Forrester, 02-2002) Forrester Research, Bruce D. Temkin, What Drives eProcurement
Success?, February 4, 2002
(Forrester, 03-2002) Forrester Research, David Metcalfe, eMarketplace Usage in Europe:
Broad and Shallow, TechStrategy Report, March 22, 2002
206
(Forrester, 07-2002) Forrester Research, David Metcalfe, The Future of Europe's Online B2B
Trade, TechStrategy Report, July 2002
(Forrester, 12-2002) Forrester Research, Electronic Purchasing Comes of Age, Market
Overview, December 2002
(Forrester, 02-2003) Forrester Research, Between Push And Pull: The New Demand-Driven
Auto Industry, Automotive Summit, February 2003
(Fraser, 2000) John Fraser, Nuran Fraser, Frank McDonald, The strategic challenge of
electronic commerce, Supply Chain Management: An International Journal, Volume 5,
Number 1, 2000, pp. 7-14
(FreeMarkets, 2001) FreeMarkets, Online Industrial Market Making, An Overview for
Purchasing Executives, 2001
(Fujimoto, 1999) T. Fujimoto, The Evolution of a Manufacturing System at Toyota, Oxford
University Press, New York, NY, pp.192-72
(Gartner, 02-2000) Gartner Group, B. Reilly, D. Hope-Ross, J.Luebbers, E-procurement: A
Blueprint for Revolution or Hype, Strategic Analysis Report, R-10-3402, 9 February 2000
(Gartner, 04-2000) Gartner Group, Gartner Group Forecasts Worldwide Business-to-Business
E-commerce to reach $7.29 Trillion in 2004, April 2000
(Gartner, 01-2001) Gartner Group, Daren Siddall, Market Analysis: The E-Procurement
Software Evolution in Europe, 15 January 2001
(Gartner, 09-2002) Gartner Group, B. Zrimsek, P. Phelan, Six Critical Success Factors for
Implementing ERP II & Six Critical Success Factors for Implementing SCM, Research Note,
10 September 2002
(GDA, 2001) General Domestic Appliances Holdings,
www.gda.uk.com/purchasing/whatwebuy.htm
(Gelderman, 1997) C.J. Gelderman, B.J. Albronda, Toegepaste inkoop: management van
transacties en relaties, Kluwer Bedrijfsinformatie, Deventer, 1997, ISBN 90 267 2514 0
(Gelderman, 2001) Kees Gelderman, Arjan van Weele, Advancements in the use of a
purchasing portfolio approach: a case study, Proceedings of the 10th International Annual
IPSERA Conference, 2001, pp. 403-415
(Goodex, 2001) Goodex Nederland, Jan Verschueren, sales manager, presentatie, 2001
(Goodex, 2001, 2) Goodex Nederland, Jan Verschueren, sales manager, brief met als
onderwerp E-sourcing via het Goodex-platform, 6 maart 2001
(Goodex, 2002) Goodex, Dirk van de Putte, COO, Standard conditions, 2002
207
(Grover, 1997) V. Grover, M. Malhotra, Business process re-engineering: a tutorial on the
concept, evolution, method, technology and application, Journal of Operations Management,
Vol. 15, No. 3, 1997, pp. 193-213
(Gunasekaran, 2001) A. Gunasekaran, Peter E.D. Love, F. Rahimi, R. Miele, A model for
investment justification in information technology projects, International Journal of
Information Management, 21, 2001, pp. 349-364
(Harink, 1998) Jeroen Harink, Inkopen en Internet: een koppel met toekomst!, Euroforum,
Internet voor de inkoper, seminar, Mercure Hotel, Amsterdam a/d Amstel, 10 november 1998
(Harink, 1999) Jeroen Harink, Excelleren met elektronisch inkopen, Samson, Alphen aan den
Rijn, 1999, ISBN 90 14 06161 7
(Harink, 1999, 2) Jeroen Harink, Jan Telgen, Peter Streefkerk, Inkoopmanagement in
gemeenten, Samsom, Alphen aan den Rijn, 1999, ISBN 90 14 06043 2
(Harink, 2000) Jeroen Harink, Invoering van e-procurement in uw organisatie, ECP.NL,
Electronic Purchasing in Nederland, seminar, Golden Tulip Hotel Figi, Zeist, 15 juni 2000
(Harink, 2001) Jeroen Harink. E-purchasing: de stand van zaken, NEVI, MCC, Het Purchase
Congres 2001, De Meervaart, Amsterdam, 31 januari 2001
(Harink, 2001, 2) Jeroen Harink, Stappenplan Invoering van een ordering catalog system,
Inkoopmanagement (stappenplannen, checklisten, modellen), Kluwer, Alphen aan den Rijn,
september 2001, pp. SC 1.1-1 SC 1.1-23
(Harink, 05-2002) Jeroen Harink, Purchasing intelligence komt eraan, Tijdschrift voor Inkoop
& Logistiek, Kluwer, mei, nummer 5, 2002, p. 26
(Harink, 2003) Jeroen Harink, Tijd voor een nieuw inkoopprocesmodel, Tijdschrift voor
Inkoop & Logistiek, Kluwer, mei, nummer 5, 2003, pp. 8-11
(Harris, 2001) Shane Harris, Getting ready for reverse auctions, The Public Purchaser,
May/June 2001, pp.15-17
(Hart, 1998) Paul J. Hart, Carol S. Saunders, Emerging Electronic Partnerships: Antecedents
and Dimensions of EDI Use from the Supplier's Perspective, Journal of Management
Information Systems, Vol. 14, Spring 1998
(Hendrick, 1996) Thomas E. Hendrick, Purchasing Consortiums: Horizontal Alliances
Among Firms Buying Common Goods and Services, CAPS, NAPM, Arizona State
University, 1996
(Hoekstra, 1993) Sj. Hoekstra, J.H.J.M. Romme, Op weg naar integrale logistieke structuren,
Kluwer Bedrijfswetenschappen, Deventer, 1993, ISBN 90 267 1866 7
(Honée, 2002) Arnaud Honée, Jeroen Meijer, Elektronische veilingen voor tactische inkoop,
Tijdschrift voor Inkoop & Logistiek, juni, nummer 6, 2002, pp. 47-49
208
(Hong, 2002) Kyung-Kwon Hong, Young-Gul Kim, The critical success factors for ERP
implementation: an organizational fit perspective, Information & Management, 40, 2002, pp.
25-40
(Huff, 1985) Sid L. Huf, Malcolm C. Munro, Information Technology Assessment and
Adoption: A Field Study, MIS Quarterly, Volume 9, Issue 4, December 1985, pp. 327-340
(Huizer, 2002) Erik Huizer, Het Internet, een studie waard, oratie, Universiteit Twente, 3
oktober 2002
(Hutchinson, 2001) Art Hutchinson, Industrial E-Sourcing: What Customers Need to Know,
Cartegic Group, October 2001
(Iacovou, 1995) Charalambos L. Iacovou, Izak Bensabat, Albert S. Dexter, Electronic Data
Interchange and Small Organizations: Adoption and Impact of Technology, MIS Quarterly,
Volume 19, Issue 4, December 1995, pp. 465-485
(InformationWeek, 03-2002) InformationWeek, Brook Foust, Dennis Shin, Joshua Shehab, E-
Procurement Apps Hook Onto The Supply Chain, www.informationweek.com, 11 March
2002
(Kalakota, 1997) Ravi Kalakota, Andrew B. Whinston, Electronic Commerce: A Manager's
Guide, Addison-Wesley, 1997, ISBN 0 201 88067 9
(Kaplan, 2000) S. Kaplan, M. Sawhney, E-hubs: the new B2B marketplaces, Harvard
Business Review, 78 (3), 97-103
(Kaplan, 1999) Steven Kaplan, Mohanbir Sawhney, B2B E-Commerce Hubs: Towards a
Taxonomy of Business Models, December 1999
(Kheng, 2002) Chia Boon Kheng, Suliman Al-Hawamdeh, The Adoption of Electronic
Procurement in Singapore, Electronic Commerce Research, Kluwer, 2, 2002, pp. 61-73
(KLM, 2001) Persoonlijk gesprek tussen de heer J. Witsenboer (CPO KLM) en Jeroen
Harink, 2001
(Koenen, 2003) Kel Koenen, Inkoopscope voor de lange termijn, een ketting is zo sterk als de
zwakste schakel, Facto Magazine, nummer 5, 2003, pp. 30-31
(Kraljic, 1983) Peter Kraljic, Purchasing must become supply management, Harvard Business
Review, September-October 1983, pp. 109-117
(Lassen, 2002) Helen Lassen, Joining an eMarket: a Decision Maker's Cost / Benefit Analysis
Guide, Swedish Trade Council eMarket Services,
www.emarketservices.com/link2/main_middle.htm, January 2002
(Leiner, 1997) Barry M. Leiner, Vinton G. Cerf, David D. Clark, Robert E. Kahn, Leonard
Kleinrock, Daniel C. Lynch, Jon Postel, Lawrence G. Roberts, Stephen S. Wolff, The Past
and Future History of the Internet, Communications of the ACM, Vol. 40, No. 2, February
1997
209
(Lennartz, 2000) Richard Lennartz, Alette Trompetter, Rob Veeke, Inkoopmanagement in
facilitaire omgevingen: stevig faciliteren noodzakelijk, Facto Media Boekenreeks, 2000,
ISBN 90 14 06606 6
(Li, 1999) Feng Li, Howard Williams, New Collabaration between Firms: The Role of
Interorganizational Systems, Proceedings of the 32nd Hawaii International Conference on
System Science, 1999
(Lysons, 1996) Kenneth Lysons, Purchasing, The Chartered Institute of Purchasing & Supply
(CIPS), M&E Pitman Publishing, 1996, ISBN 0 7121 1062 3
(Management Team, 19-04-02) Management Team, Spaarzaam: NS let met Ariba op de
kleintjes, 19-04-2002, p. 68
(Management Team, 01-06-02) Management Team, Ben Kuiken, Stap voor stap, nieuwe
ontwikkelmethode maakt IT-projecten beheersbaar, 01-06-2002, pp. 78-80
(Management Team, 18-10-2002) Management Team, Ed Lof, Doormodderen, Europa
afhankelijk van broos Amerikaans herstel, 18-10-2002, pp. 26-28
(Management Team, 15-11-2002) Management Team, Jan Libbenga, Software oorlog, IT-ers
liggen veelvuldig met hun klanten overhoop, 15-11-2002, pp. 122-125
(McGinnis, 1998) Michael A. McGinnis, Purchasing and Supplier Involvement: New Product
Development and Production/Operations Process Development and Improvement, Center for
Advanced Purchasing Studies (CAPS), Focus study, 1998
(Mentzas, 2001) Gregory Mentzas, Christos Halaris, Stylianos Kavadias, Modelling business
processes with workflow systems: an evaluation of alternative approaches, International
Journal of Information Management, 21, 2001, pp. 123-135
(Meredith Smith, 1999) John Meredith Smith, Item selection for global purchasing, European
Journal of Purchasing & Supply Management, 5 (1999), pp. 117-127
(Monczka, 1991) R.M. Monczka, R.J. Trent, Global sourcing: a development approach,
International Journal of Purchasing & Materials Management, 1991, 27 (2), 2-8
(Monczka, 1998) Robert M. Monczka, Robert J. Trent, Purchasing and Supply Management:
Trends and Changes Throughout the 1990s, International Journal of Purchasing and Materials
Management, Fall 1998, pp. 2-11
(Moreno Bragado, 2003) M.E. Moreno Bragado, Commercial exchanges in B2B dyads, A
New Model of Decision-Making in Fast Changing Markets, Twente University Press, ISBN
9036518547, 2003
(Muntslag, 2001) Dennis R. Muntslag, De kunst van het implementeren, oratie, Universiteit
Twente, 5 april 2001
210
(Neef, 2001) Dale Neef, e-Procurement, From Strategy to Implementation, Prentice Hall
Books, ISBN 0130914118, 2001
(Neff, 2000) Jack Neff, Case Study: P&G gathers Web strength, BtoB, www.btobonline.com,
id=4546, 06 November 2000
(Negometrix, 2003) Negometrix (e-tendering en e-reverse auctioning service provider), Jan
Siderius, persoonlijk gesprek, 14 februari 2003
(Nijs, 1994) W.Nijs, Grondslagen van de inkoop: een eigentijdse benadering, Kluwer
Bedrijfswetenschappen, Deventer, 1994, ISBN 90 267 20106
(Nishiguchi, 1994) T.Nishiguchi Strategic Industrial Sourcing, Oxford University Press, New
York, NY
(NS, 2001) NS, Vanuit de basis werken aan wat klanten verwachten, jaarverslag 2001
(NS, 2003) www.ns.nl, 4 februari 2003
(Océ, 2001) Persoonlijk gesprek tussen de heer J. van Bree (adjunct-directeur Inkoop Océ) en
Jeroen Harink, 2001
(Oonk, 2001) André Oonk, Jeroen Harink, Elektronisch inkopen, de mogelijkheden van het
Internet ter ondersteuning van de inkoopfunctie, Praktijkboek Professioneel
Inkoopmanagement, aflevering 15, 2001, 2.5.F.10-01-2.5.F.10-18
(Oracle, 2002) www.oracle.com, 9 februari 2002
(PIA, 2002) PIA (Projectdirectie Professioneel Inkopen en Aanbesteden), drs. A.E.C. de
Meulder, drs. M.M.G. Vranken, Verkenning Elektronisch Aanbesteden en Bestellen, Utrecht,
Den Haag, mei 2002
(PIA, 2002, 2) PIA (Projectdirectie Professioneel Inkopen en Aanbesteden), PIA Fact Sheet,
De beste links naar inkopen en aanbesteden op internet, 2002
(Pieper, 2000) Roel Pieper, e-Wereld: de ingrediënten van de netwerkmaatschappij, oratie,
Universiteit Twente, 5 oktober 2000
(Pieper, 2001) Roel Pieper, The Citizens in Control: Living in a Demand World, presentatie
bij PinkRoccade, 2001
(PinkRoccade, 2002) PinkRoccade, Roy de Brouwer, sales manager, 2002
(PinkRoccade, 2002, 2) PinkRoccade, PinkRoccade ondersteunt stroomlijning
inkoopprocessen zuivelgigant, FoodcommITment, 5e jaargang, nr. 1, maart 2002, pp.18-19
(Plu, 2002) Ruud Plu, Remko van der Honing, Procedures en tools voor het inkoopproces:
een volgende stap in inkoopprofessionalisering, Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2002, ISBN
90-140-8843-4
211
(PricewaterhouseCoopers, 2002) PricewaterhouseCoopers, John Trush, Supplier Relationship
Management, May 2002, Internal presentation for the industry group Products
(Prince2, 1999) Prince2-methodiek, Project Initiation Document, 18-10-1999 (verkregen van
de heer Voorwinden van Essent)
(PurchasingNet, 2001) PurchasingNet, eProcurement Software: Avoiding the Top 10 Pitfalls,
White Paper, July 2001
(Purchasing Today, 08-1999) Purchasing Today, Brian Caffrey, E-Mail Based RFP
Management, August 1999, pp. 16-17
(Raman, 1999) Dick Raman, XML/EDI, Cyber Assisted Business in practice, TIE Holding,
Hoofddorp, 1999, ISBN 90 805233 2 1
(Rietveld, 1997) Gerco Rietveld, Facilitair inkoopmanagement: concurrentievoordeel door
inkoopkracht, Praktijkgidsen voor Manager en Ondernemer, Academic Service, 1997, ISBN
90 5261 163 7
(Ruzicka, 2000) Marc Ruzicka, Invoiceless Procurement: Streamlining the Receiving and
Billing Processes , Practix, CAPS, Volume 3, Issue, 4, June 2000, pp. 7-10
(Santema, 2001) Sicco C. Santema, E-business in ketenperspectief, oratie, Technische
Universiteit Eindhoven, 21 december 2001
(Sabherwal, 1993) Rajiv Sabherwal, Daniel Robey, An Empirical Taxonomy of
Implementation Processes Based on Sequence of Events in Information System Development,
Organization Science, Volume 4, Issue 4, November 1993, pp. 548-576
(Scannell, 2001) Ed Scannell, InfoWorld, IBM algorithms boost B2B e-commerce,
www.nwfusion.com/news/2001, 3 September 2001
(Scheepers, 1997) Rens Scheepers, Jan Damsgaard, Using Internet technology within the
organization: a structurational analysis of intanets, Group 97, Phoenix, Arizona, USA, ACM
0-89791--897-5/97/11
(Scully, 1994) J.I. Scully, S.E. Fawcett, International procurement strategies: challenges and
opportunities for small businesses, Production and Inventory Management, 1994, 35 (2), 39-
46
(Smeltzer, 2000) Larry Smeltzer, Marc Ruzicka, Electronic Reverse Auctions: Integrating the
Tool with the Strategic Sourcing Process, Practix, CAPS, Volume 3, Issue, 4, June 2000, pp.
1-6
(Spekman, 1999) Robert E. Spekman, John Kamauff, Joseph Spear, Towards more effective
sourcing and supplier management, European Journal of Purchasing & Supply Management,
5 (1999), pp. 103-116
(Stegwee, 2000) Robert A. Stegwee, Hebben we het over hetzelfde? Samenhang in
bedrijfs(informatie)kunde, oratie, Universiteit Twente, 27 april 2000
212
(Stephens Inc, 2001) Stephens Inc, Supply Chain Planning/Procurement, Scott Alaniz, Elaine
Shuffield, Strategic Sourcing: Applications to Turn Direct Materials Procurement into a
Competitive Advantage, 30 January 2001
(Stuurman, 2002) prof. mr. drs. C. Stuurman, Digitale ruimte, analoge regels? , oratie,
Katholieke Universiteit Brabant, 17 mei 2002
(SupplyManagement, 03-2001) The price is right, SupplyManagement, 29 March 2001,
pp.28-29
(Tazelaar, 2001) Patrick Tazelaar, Jan-Pieter Papenhuijzen, Elektronisch aanbesteden staat
nog in de kinderschoenen, Cobouw berichten, Nummer 217, 21 november 2001, p.5
(Telgen, 1994) Jan Telgen, Inzicht en overzicht: de uitdagingen van Besliskunde en
Inkoopmanagement, Enschede, Universiteit Twente, 1994
(Telgen, 1998) Jan Telgen, Marlijn Lenselink, Inkoopmanagement in de zorgsector, Kluwer
Bedrijfsinformatie, Deventer, 1998, ISBN 90 267 2830 1 W
(Telgen, 1998, 2) Jan Telgen, Revolution through electronic purchasing, BETA, Enschede,
Universiteit Twente, februari 1998, ISSN 1386-9213; PR-9
(Telgen, 1998, 3) Jan Telgen, Op weg naar een transparante markt, revolutionaire
veranderingen door elektronisch inkopen, I&L dossier, bijlage bij Tijdschrift voor Inkoop &
Logistiek, mei, nummer 5, 1998, pp. 6-11
(Thompson, 2001) Diana M. Thompson, Garry R. Homer, Internet-searchable supplier
databases in the automotive supply chain a critique of current practice, Proceedings of The
10th International Annual IPSERA Conference, 2001, pp.815-825
(TPN, 2000) TPN Register, Content management: Key to the Success of Internet Procurement
for Non-Production Supplies, White paper, 2000
(TradeMatrix, 2000) TradeMatrix Procurement Services, Holistic Procurement Solution for
Intelligent eBusiness, White paper, WP-6266, 2000
(Tully, 2000) S. Tully, Going, going, gone! The B2B tool that really is changing the world,
Fortune, Vol. 141, No. 6, 20 March, pp. 132-45
(van Aken, 1994) J.E. van Aken, De bedrijfskunde als ontwerpwetenschap, Bedrijfskunde,
Jaargang 66, nummer 1, Special Methodologie en theorie, 1994, pp. 16-26
(van Beers, 1998) B. van Beers, A. de Bruin, J. Holleman, G. Lycklama à Nijeholt, M.Vijge,
Projectmatig communiceren bij verandering, Kluwer, Deventer,1998, ISBN 90 267 2938 3
(van Dale, 1992) van Dale, Groot woordenboek der Nederlandse taal, Van Dale Lexicografie,
Utrecht, 1992, twaalfde druk, ISBN 90 6648 415 2
213
(van den Ende, 1998) Jan van den Ende, Karel Mulder, Marjolijn Knot, Ellen Moors, Philip
Vergragt, Traditional and Modern Technology Assessment: Toward a Toolkit, Technological
Forecasting and Social Change, 58, 1998, pp. 5-21
(van der Heijden, 2000) Robert van der Heijden, Making the Supply Chain Work (DAF
Trucks), afstudeerrapport, Technische Universiteit Eindhoven, Faculteit Technologie
Management, Opleiding Technische Bedrijfskunde, augustus 2000
(van der Leck, 2002) Erik van der Leck, Stefan Rouwen, Toegevoegde waarde van e-sourcing
tools is veelbelovend, Tijdschrift voor Inkoop & Logistiek, juli/augustus, nummer 7/8, 2002,
pp. 25-28
(van der Zwaan, 1992) A.H. van der Zwaan, Organisatie-onderzoek, Leerboek voor de
praktijk: het ontwerpen van onderzoek in organisaties, 2e druk, Van Gorcum,
Assen/Maastricht, ISBN 90 232 2558 9
(van de Wouw, 2002) Theo van de Wouw, Purchasing intelligence bij Essent Kabelcom,
Round table, presentatie, 28 november 2002
(van Eijndhoven, 1997) Josée C.M. van Eijndhoven, Technology Assessment: Product or
Process?, Technological Forecasting and Social Change, 54, 1997, pp. 269-286
(van Goor, 1991) A.R. van Goor, A.H.L.M. Kruijtzer, G.W. Esmeijer,
Goederenstroombesturing, voorraadbeheer en materials handling, Stenfert Kroese Uitgevers,
Leiden, 1991, ISBN 90 207 1787 1
(Vanson Bourne, 2002) Vanson Bourne (in conjunction with the Centre for Management
Development at the London Business School), The Corporate Spend Agenda, research report,
February 2002
(van Stekelenborg, 1997) Rob H.A. van Stekelenborg, Information Technology for
Purchasing: How to Use the Power of Information Technology in Present-Day Purchasing,
BETA, Eindhoven, Technische Universiteit Eindhoven, 1997
(van Veen, 2002) Hans van Veen, Peter Potters, Martijn Groenewegen, Inkopen in het
tijdperk van Collaborative Product Commerce, Tijdschrift voor Inkoop & Logistiek, Kluwer,
mei, nummer 5, 2002, pp. 37-41
(van Weele, 1988) Arjan van Weele, Inkoop in strategisch perspectief, Samsom, Alphen aan
den Rijn, 1988, eerste druk, ISBN 90 14 05177 8
(van Weele, 1993) A.J. van Weele, C. Gelderman, L.J.J.M. Wagemans, Cursus
Inkoopmanagement, Blok 1-4, Open Universiteit, Heerlen, 1993, ISBN 90 358 0748 0
(van Weele, 1997) Arjan van Weele, Inkoop in strategisch perspectief, Samsom, Alphen aan
den Rijn, 1997, derde druk, ISBN 90 14 05177 8
(van Weele, 2001) Arjan van Weele, Ton Veth, Concurrentiekracht door eProcurement: nu of
nooit?, Holland Management Review, nummer 76, 2001, pp. 64-70
214
(Varley, 1999) Stephen Varley, eProcurement: Beyond the First Wave, European Purchasing
and Logistics Strategies, World Markets Series Business Briefing, July 1999, pp. 42-44
(Veeke, 1993) Rob Veeke, Inkoopbeleid: basis voor doelgerichte actie, Tijdschrift voor
Inkoop & Logistiek, Kluwer, juli/augustus, nummer 7/8, 1993
(VendexKBB, 2000) Persoonlijk gesprek tussen de heer J. de Wit (coördinator Synergie
Projecten) en Jeroen Harink, 2000
(Victor, 2002) Paul Victor, Anton Franckeiss, The five dimensions of change: an integrated
approach to strategic organizational change management, Strategic Change, Volume 11, Jan-
Feb 2002, pp. 35-42
(Vintura, 2002) Vintura, PinkRoccade, The eBusiness Benchmark: the real cost and value of
eBusiness investments, 2002
(Wang, 2002) Kai Wang, Eric T.G. Wang, Chi-Feng Tai, A study of online auctions sites in
Taiwan: product, auction type, and trading type, International Journal of Information
Management, 22, 2002, pp. 127-142
(Wells, 2000) Michael G. Wells, Business process re-engineering implementations using
Internet technology, Business Process Management Journal, Vol. 6, No. 2, 2000, pp. 164-184
(White, 1999) Peter White, Stuart Hanmer-Lloyd, Managing the input market: the strategic
challenge, European Journal of Puchasing & Supply Management, 5 (1999), pp. 23-31
(Wouters, 2002) Marc Wouters, Bedrijfseconomische informatievoorziening, oratie,
Universiteit Twente, 28 maart 2002
(Wu, 2002) Ing-Long Wu, A model for implementing BPR based on strategic perspectives: an
empirical study, Information & Management, 39, 2002, pp. 313-324
(Yankee, 03-2002) Yankee Group, Lisa Williams, Enterprise Spend Management: Taking
Charge of Enterprise Value, Report, Volume 1, Number 5, March 2002
(Yen, 2002) Benjamin P.C. Yen, Elsie O.S. NG, Migrating Procurement onto the Internet,
Electronic Commerce Research, Kluwer, 2, 2002, pp. 113-134
(Yin, 1994) Robert K. Yin, Case Study Research: Design and methods, 2nd edition, Applied
Social Research Methods Series, Volume 5, SAGE Publications, 1994
(Zuydendorp, 1996) Edwin Zuydendorp, Internet in bedrijf: handleiding voor het
management, Sybex, Soest, 1996, ISBN 90 5160 973 6
215
Appendix A. Inleiding in inkoop
E-procurement: een samensmelting van een relatief oud vakgebied, inkoop, met een relatief
nieuwe technologie, internet-technologie. Een proefschrift over e-procurement vraagt daarom
ook om een inleidende behandeling van het vakgebied inkoop. In deze appendix wordt hierop
ingegaan.
A.1 Inkooptheorie in een notendop
Inkoop is een vakgebied dat het afgelopen decennium sterk aan interesse heeft gewonnen. Dit
blijkt onder andere uit de toenemende aandacht die organisaties aan inkoop schenken. Daar
waar lange tijd organisaties met name oog hadden voor marketing en verkoop, is het
afgelopen decennium inkoop meer en meer in de belangstelling komen te staan. Dit blijkt
onder ander uit de toename van het aantal CPO's (Chief Purchasing Officers) in Nederland (0
in 1997, minstens 4 in 2002) en de toename van het aantal hoogleraren op het vakgebied
inkoop in Nederland (2 in 1997, minstens 5 in 2003). Twee belangrijke redenen hiervoor zijn
dat organisaties steeds bewuster worden van het feit dat besparingen op inkoop direct
doorwerken in het resultaat en het feit dat het aandeel van de omzet dat wordt ingekocht, de
afgelopen jaren is toegenomen (Rietveld, 1997). Cijfers van het CBS tonen aan dat dit aandeel
in 1996 67% bedroeg en in 1999 al 75% (CBS, 2002).
Er bestaan vele definities van het begrip inkoop. In (van Weele, 1993) wordt de inkoopfunctie
gedefinieerd als `de activiteiten die in een organisatie moeten worden vervuld om alle
produkten (goederen en diensten) die noodzakelijk zijn voor de bedrijfsvoering, van exterene
bronnen te betrekken'. Dit heet ook wel `purchasing'.Vervolgens wordt `procurement'
gedefinieerd als `alle activiteiten gericht op het beheersen en sturen van de inkomende
goederenstroom'. `Sourcing' wordt tot slot gedefinieerd als `het zeker stellen van de aanvoer
van in te kopen produkten, met nadruk op de wat langere termijn'. (Lysons, 1996) definieert
`organisational purchasing' als `that function responsible for obtaining by purchase, lease or
other legal means, equipment, materials, supplies and services required by an undertaking for
use in production'. In (Gelderman 1997) wordt de inkoopfunctie gedefinieerd als `het geheel
van alle activiteiten die in een organisatie worden vervuld om producten (goederen en
diensten) van externe bronnen te betrekken'. (Nijs, 1994) definieert de inkoopfunctie als
volgt: `in aanmerking genomen de doelstellingen en mogelijkheden van een
bedrijfshuishouding, tegen zo laag mogelijke (inkoop)kosten ervoor zorgdragen dat:-
·
de juiste produkten
·
tegen de juiste prijs
·
in de juiste hoeveelheid
·
van de juiste kwaliteit
·
op het juiste moment
·
op de juiste plaats
op de korte en lange termijn beschikbaar zijn, alsmede dat:-
·
men voorstellen kan doen voor het gebruik van nieuwe of andere grondstoffen en
hulpmiddelen, respectievelijk de inkoop van nieuwe of andere produkten en
·
men contacten onderhoudt met potentiële leveranciers'.
Zo zijn er nog tal van andere definities. Sommige definities blinken uit in lengte (en daarmee
ook vaak in beperkte praktische waarde). Andere definities zijn kort en vormen dikwijls ook
een beter handvat voor de dagelijkse inkooppraktijk. Een definitie die kort en praktisch is, en
om die reden ook in dit proefschrift wordt gebruikt, is de volgende:-
216
Inkoop betreft alles waar een externe factuur tegenover staat (Telgen, 1994).
Naast het feit dat deze definitie kort is, is deze ook goed te gebruiken in de dagelijkse
inkooppraktijk. Immers, inkoop wordt rechtstreeks gerelateerd aan externe facturen en die
externe facturen worden bij veel organisaties netjes geadministreerd in één of meer
crediteurenadministraties. Met deze definitie is de crediteurenadministratie een belangrijke
bron van inkoopinformatie geworden: een bron die veelal direct kan worden gebruikt om
inkoopinformatie te genereren (zie figuur A.1) (Telgen, 1998). Op facturen staan immers vaak
de geleverde producten of diensten, de bijbehorende inkoopprijzen, de geleverde aantallen en
het factuurbedrag. Door alle factuurbedragen voortkomend uit facturen van een zeker jaar bij
elkaar op te tellen, wordt bijvoorbeeld het inkoopvolume berekend.
inkopende organisatie
bestellingen
inkoop-
informatie
crediteuren-
administratie
leveranciers
facturen
Figuur A.1: Inkoop met de crediteurenadministratie als bron voor inkoopinformatie
In de definitie van inkoop wordt geen onderscheid gemaakt naar datgene, waarvoor de factuur
wordt ontvangen. Er staat in de definitie niet `producten en diensten', maar `alles'. Dat
betekent dat inkoop betrekking heeft op producten en diensten zowel ten behoeve van de
primaire bedrijfsprocessen als ten behoeve van de ondersteunende bedrijfsprocessen75.
De inkoop van producten en diensten ten behoeve van de primaire bedrijfsprocessen heet
primaire inkoop (ook wel: directe inkoop genoemd) (Nijs, 1994) (Gelderman, 1997). Het
betreft de inkoop van producten en diensten, die vaak volgens een bepaald behoefteplan wordt
bestuurd (bijvoorbeeld een behoefteplan afgeleid van een Master Production Schedule (MPS)
of van een projectplan) (van Weele, 1997) (Bertrand, 1990). Primaire inkoop omvat de inkoop
van producten en diensten, zoals grondstoffen, halffabrikaten, componenten en dergelijke, die
in eindproducten of in de dienstverlening ten behoeve van klanten terug komen (zie figuur
A.2). Deze producten en diensten worden vaak aangeduid als primaire producten en diensten.
De inkoop van producten en diensten ten behoeve van de ondersteunende bedrijfsprocessen
heet facilitaire inkoop (Gelderman, 1997). In de literatuur en de praktijk wordt facilitaire
inkoop ook vaak indirecte inkoop (AMR, 09-1999) of NPR (Not Product Related)-inkoop
genoemd (Nijs, 1994) (Barratt, 2002). Af en toe wordt ook gesproken over MRO
(Maintenance, Repair, Operations)-inkoop, terwijl elders MRO-inkoop als een deel van de
facilitaire inkoop wordt beschouwd (Hendrick, 1996) (van Weele, 1993). Facilitaire inkoop
omvat de inkoop van producten en diensten, zoals kantoorbenodigdheden,
75 Een bedrijfsproces (`business process') wordt hierbij gedefinieerd als de opeenvolging van
activiteiten, die inputs tot zich nemen en outputs produceren (Crowe, 1998).
217
schoonmaakdiensten, machine-onderhoud, lease-auto's, enzovoort, die niet in eindproducten
of in de dienstverlening ten behoeve van klanten terug komen. Zo hoort ook de inkoop van
minder voor de hand liggende producten en diensten, zoals gas, water en licht,
kantoorpanden, accountants, consultants en notarissen, tot de facilitaire inkoop. Facilitaire
inkoop omvat in de regel tussen 25% en 55% van het inkoopvolume (AMR, 09-1999). De
inkoop van deze producten en diensten geschiedt in het algemeen minder beheerst minder
planmatig- dan de inkoop van primaire producten en diensten (van Weele, 1997) (Rietveld,
1997) (AMR, 09-1999). Deze producten en diensten worden vaak aangeduid als facilitaire
producten en diensten.
facilitaire
inkoop
ondersteunende bedrijfsprocessen
organisatie
primaire bedrijfsprocessen
verkoop
primaire
inkoop
Figuur A.2: Primaire en facilitaire inkoop
De veelheid aan activiteiten, die op basis van bovenstaande definitie onder inkoop vallen en
samen het inkoopproces vormen, kunnen op verschillende manieren worden geclusterd (met
het oog op het verkrijgen van een overzichtelijk beschreven inkoopproces). De meest
gehanteerde clustering van activiteiten binnen het inkoopproces is beschreven in het
inkoopprocesmodel van van Weele (van Weele, 1988).
Het inkoopprocesmodel van van Weele clustert de activiteiten die onder inkoop vallen in zes
fasen. De eerste drie fasen (specificeren, selecteren, contracteren) vormen samen het tactische
inkoopproces. Dit tactische inkoopproces wordt ook regelmatig aangeduid met de term
aanbesteden76 of initieel inkopen (Botter, 1999) en levert uiteindelijk één of meer contracten
op. De laatste drie fasen (bestellen, bewaken, nazorg) vormen samen het operationele
inkoopproces (zie figuur A.3).
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
specificeren selecteren contracteren
bestellen bewaken nazorg
contract
Figuur A.3: Het inkoopprocesmodel
76 Voor overheden geldt dat zij moeten aanbesteden met inachtneming van de zogenaamde Europese
aanbestedingsrichtlijnen. In het geval dat wordt aanbesteed volgens deze richlijnen wordt gesproken
over Europees aanbesteden.
218
Op deze plaats worden deze zes fasen en onderliggende activiteiten niet verder toegelicht.
Voor meer informatie omtrent het inkoopprocesmodel van van Weele wordt verwezen naar
(van Weele, 1997), (Telgen, 1998) (van Stekelenborg, 1997).
Inkoopprocesmodellen
Naast het inkoopprocesmodel van van Weele zijn er ook diverse andere clusteringen van
activiteiten binnen het inkoopproces, leidend tot alternatieve inkoopprocesmodellen.
Zo heeft (Botter, 1999) een oriëntatiefase toegevoegd aan het inkoopprocesmodel van van
Weele, voorafgaand aan de specificatiefase. Deze fase omvat activiteiten zoals onderzoek
verrichten naar nieuwe mogelijkheden en technologieën en het opbouwen van bestanden van
potentiële leveranciers. Voor veel organisaties betreft dit een heel belangrijke fase om
`leading' te kunnen opereren (zie ook (Koenen, 2003)).
Binnen KLM wordt het inkoopproces opgedeeld in het strategische, het tactische en het
operationele inkoopproces. Het strategische inkoopproces omvat de activiteiten:-
·
bepalen en uitdragen van missie en visie van inkoop;
·
bepalen van inkoopstrategie;
·
bepalen en vastleggen van inkoopdoelstellingen;
·
evalueren van inkoopdoelstellingen;
·
plannen, budgetteren en monitoren;
·
scheppen van voorwaarden;
·
beheren van strategische leveranciers.
Het tactische inkoopproces omvat:-
·
identificeren en specificeren van behoefte;
·
verkrijgen van goedkeuring;
·
aanvragen van offertes;
·
kwalificeren en selecteren van leveranciers;
·
onderhandelen;
·
contracteren;
·
beheren en evalueren van klanten en leveranciers.
Het operationele inkoopproces omvat:-
·
opstellen van inkoopaanvraag;
·
autoriseren van inkoopaanvraag;
·
bestellen;
·
monitoren van bestelling;
·
ontvangen van goederen;
·
afhandelen van logistiek;
·
controleren van factuur.
(Rietveld, 1997) onderscheidt zes -met (van Weele, 1997) vergelijkbare- fasen in het
inkoopproces:-
·
het specificeren van de behoefte leidend tot een Programma van Eisen;
·
het marktonderzoek leidend tot een leverancierskeuze;
·
het contracteren van de geselecteerde produkt/leverancierkeuze;
·
het daadwerkelijk bestellen/afroepen;
219
·
het bewaken;
·
de nazorg.
(Yen, 2002) maakt een onderscheid tussen `sourcing, quotation, negotiation, order placement,
transaction (payment) and delivery'. Andere modellen van het inkoopproces zijn onder andere
beschreven in (de Boer, 1998) en in (Archer, 2000).
De inkoopkosten worden gevormd uit het inkoopvolume en de kosten, die verbonden zijn aan
de tijd, die door de inkopende organisatie aan het inkoopproces wordt gespendeerd (Spekman,
1999). Deze laatste kosten heten ook wel de interne inkoopkosten of de inkoopproceskosten.
Het inkoopvolume wordt ook wel aangeduid met externe inkoopkosten. Een belangrijke
constatering bij het inkoopproces is dat de mogelijkheden om de inkoopkosten te
beïnvloeden, het hoogst zijn bij de specificatiefase en vervolgens geleidelijk aan afnemen en
het kleinst zijn bij de nazorgfase. Volgens (Telgen, 1994), (Nishiguchi, 1994) en (Cooper,
1999) wordt 80% tot 90% van de inkoopprijs van een product tijdens de specificatiefase (het
ontwerp) bepaald.
Naast het hierboven beschreven inkoopproces zijn er ook andere elementen, die regelmatig ter
sprake komen zodra over inkoop wordt gesproken. Het gaat hierbij om elementen als
procedures, methoden, personeel, prestatie-indicatoren, enzovoort. Het geheel van het
inkoopproces, waar deze elementen aan zijn toegevoegd, wordt de inkoopfunctie genoemd.
De inkoopfunctie beslaat dus meer dan het inkoopproces alleen. De inkoopfunctie is op een
overzichtelijke wijze weergegeven in het racewagenmodel van Veeke (Veeke, 1993) (zie
figuur A.4).
organisatiebeleid
inkoopbeleid
personeel & organisatie procedures & methoden
specificeren selecteren contracteren
bestellen bewaken nazorg
systemen
inkopende
leveranciers
organisatie
prestatie-indicatoren
Figuur A.4: Het racewagenmodel
220
Uit de figuur wordt duidelijk dat het inkoopprocesmodel een element vormt van het
racewagenmodel. Uitgaande van dit inkoopprocesmodel zijn diverse elementen toegevoegd,
te weten:-
·
interne klanten en leveranciers;
·
personeel & organisatie;
·
procedures & methoden;
·
systemen;
·
organisatie- en inkoopbeleid;
·
prestatie-indicatoren.
Deze elementen vormen samen de inkoopinfrastructuur, die nodig is om het inkoopproces uit
te kunnen voeren. Hieronder zal elk van de bovenstaande elementen kort worden toegelicht
(zie ook (Lennartz, 2000)).
Interne klanten en leveranciers
Het inkoopproces speelt zich in feite af tussen de interne klanten (afdelingen binnen een
organisatie, die producten en diensten nodig hebben) en leveranciers (organisaties die
producten en diensten leveren). Het is van groot belang om te weten wie de interne klanten
zijn, wat deze precies nodig hebben en welke rol zij (kunnen en willen) spelen tijdens het
inkoopproces (bijvoorbeeld actief participerend of afwachtend). In feite moet het
inkoopproces continu gericht zijn op de interne klanten. Daarnaast is het ook belangrijk dat
bekend is wie de potentiële en huidige leveranciers zijn, omdat deze voor een groot deel de
mate bepalen waarin de behoefte van interne klanten kan worden ingevuld.
Personeel & organisatie
Het inkoopproces bestaat uit een veelheid aan activiteiten, die door diverse medewerkers
binnen een organisatie moeten worden uitgevoerd. De elementen personeel en organisatie
beschrijven welke functie zich bezighoudt met welke activiteit, hoe functies zich tot elkaar
verhouden en met elkaar samenwerken en welke medewerker een bepaalde functie vervult.
Ook onderwerpen als instroom (werving en selectie), doorstroom en uitstroom van
medewerkers en cultuur horen bij dit element.
Concreet wordt inkooporganisatie in dit boek gedefinieerd als het geheel van functies binnen
een organisatie, die zich (geheel of gedeeltelijk) bezig houden met activiteiten binnen het
inkoopproces. Deze definitie heeft als gevolg dat de inkooporganisatie veel breder is dan
alleen de functies van een afdeling Inkoop. Ook functies van de afdeling
Crediteurenadministratie horen er bijvoorbeeld bij. Het kan zelfs alle functies betreffen,
omdat vanuit elke functie bestellingen voor bijvoorbeeld facilitaire producten mogen worden
geplaatst. Van belang is wel te onderkennen dat niet alle functies in de inkooporganisatie full-
time bezig hoeven te zijn met activiteiten uit het inkoopproces. Als vanuit alle functies
bijvoorbeeld facilitaire producten mogen worden besteld, zullen deze functies daar in het
algemeen vrij weinig tijd aan besteden.
Inkooporganisaties kunnen op vele wijzen zijn gestructureerd, variërend van een centrale
afdeling Inkoop, die het leeuwendeel van de activiteiten binnen het inkoopproces voor het
leeuwendeel van het inkoopvolume uitvoert, tot multi-functionele inkoopteams tot decentrale
afdelingen Inkoop. De structuur van de inkooporganisatie geeft aan hoe functies zich tot
elkaar verhouden en hoe deze samenwerken. Op deze plaats wordt hier niet verder op
221
ingegaan. Voor meer informatie hierover wordt verwezen naar (Botter, 1999) en (van Weele,
1988).
Procedures & methoden
Procedures en methoden betreffen (al dan niet geautomatiseerde) werkwijzen, die de
uitvoering van activiteiten binnen het inkoopproces efficiënter en/of effectiever maken of
ervoor zorgen dat bepaalde (wettelijke) regels worden gevolgd. Hierbij kan bijvoorbeeld
gedacht worden aanbestedingsprocedures, offertebeoordelingsmethoden, bestelprocedures,
enzovoort (Plu, 2002).
Systemen
Systemen ondersteunen de uitvoering van het inkoopproces, doordat ze bepaalde activiteiten
(zelfstandig) uitvoeren of medewerkers helpen bij het uitvoeren van activiteiten. In het laatste
geval bevat het systeem veelal informatie die de medewerker nodig heeft bij de uitvoering van
activiteiten of kan het systeem de informatie opslaan, die de medewerker genereert bij de
uitvoering van activiteiten. Concreet kan hierbij gedacht worden aan een elektronische
catalogus, een geautomatiseerd bestelsysteem, een contractenadministratie, een
verplichtingenadministratie of een inkoopwebsite op het intranet.
Organisatie- en inkoopbeleid
Organisatie- en inkoopbeleid geven kaders voor en richting aan de inkoopfunctie. Het
organisatiebeleid beschrijft ondermeer de doelstellingen van de organisatie. Hiervan afgeleid
worden in het inkoopbeleid de inkoopdoelstellingen geformuleerd. Uiteraard dienen deze
afgestemd te zijn met doelstellingen op andere gebieden, zoals logistiek, IT, financiën en
personeel. De inkoopdoelstellingen in het inkoopbeleid geven richting aan de inkoopfunctie.
Zij bepalen waar de inkoopfunctie zich op moet richten. Inkoopdoelstellingen kunnen
bijvoorbeeld betrekking hebben op te realiseren kostenbesparingen of op product- en/of
procesvernieuwing (van Weele, 1997) (McGinnis, 1998). Ook allerlei randvoorwaarden en
uitgangspunten kunnen in het inkoopbeleid worden opgenomen, zoals het hebben van een
voorkeur voor lokale leveranciers (Telgen, 1998). Dergelijke randvoorwaarden en
uitgangspunten creëren kaders voor de inkoopfunctie, bij het zich richten op (het realiseren
van) de inkoopdoelstellingen.
Prestatie-indicatoren
Prestatie-indicatoren kunnen worden ingezet om feitelijk te meten in welke mate de
inkoopfunctie effectief is. De effectiviteit (doelgerichtheid) van de inkoopfunctie is te zien als
de mate waarin de inkoopdoelstellingen die in het inkoopbeleid staan vermeld, zijn (of
worden) gerealiseerd. Merk op dat prestatie-indicatoren alleen ingaan op de effectiviteit van
de inkoopfunctie en in eerste instantie niet op de efficiëntie van de inkoopfunctie. Als een
organisatie het belangrijk vindt dat de inkoopfunctie efficiënt is, dan kan één van de
inkoopdoelstellingen betrekking hebben op de efficiëntie waarmee de inkoopfunctie moet
worden uitgevoerd. Zo doende kunnen ook voor efficiëntie prestatie-indicatoren worden
ingezet.
Door het gebruik van prestatie-indicatoren kan worden nagegaan in welke mate de
inkoopdoelstelllingen zijn (of worden) gerealiseerd (en er bij gevolg sprake is van een
222
effectieve inkoopfunctie). Door diverse prestatie-indicatoren te definiëren (als grootheid,
gerelateerd aan een inkoopdoelstelling), aan te geven hoe de waarde ervan gemeten wordt en
er streefwaarden aan te verbinden, kan een inkoopdoelstelling worden geconcretiseerd.
Middels meting van de realisatiewaarden van deze prestatie-indicatoren en een vergelijking
met de streefwaarden kan een goed beeld worden verkregen over hoe effectief de
inkoopfunctie is (of wordt) uitgevoerd. Uiteraard kan dit vervolgens worden gebruikt om
gericht te werken aan verbetering van de inkoopfunctie.
Opgemerkt wordt dat prestatie-indicatoren betrekking kunnen hebben op alle elementen van
het racewagenmodel. Prestatie-indicatoren kunnen inzicht geven in het inkoopproces
(bijvoorbeeld het percentage facturen dat binnen 30 dagen na ontvangst is betaald), maar even
zo goed in de interne klanten en leveranciers (bijvoorbeeld hun tevredenheid) of in procedures
en methoden (bijvoorbeeld de mate waarin procedures worden nageleefd).
De Kraljic-matrix
Kraljic heeft in (Kraljic, 1983) een matrix ontwikkeld, waarmee inkooppakketten kunnen
worden getypeerd. Inkooppakketten zijn hierbij bij elkaar behorende producten en diensten,
die bij één leverancier zouden kunnen worden ingekocht. In de matrix worden
inkooppakketten gecategoriseerd in vier categorieën, op basis van de volgende twee criteria
(zie figuur A.5):-
·
de impact van het inkooppakket op het financiële resultaat van de inkopende organisatie
(het financiële belang (`the profit impact'));
·
het gemak waarmee het inkooppakket kan worden gekocht op de inkoopmarkt (het
toeleverrisico (`the supply risk')). Het toeleverrisico is onder meer afhankelijk van het
aantal leveranciers op die inkoopmarkt en de complexiteit van het inkooppakket.
toeleverrisico
kritisch
strategisch
routine
hefboom
financieel belang
Figuur A.5: De Kraljic-matrix voor het typeren van inkooppakketten
Inkooppakketten met een laag financieel belang en een laag toeleverrisico worden als routine
(`noncritical') getypeerd. Inkooppakketten met een laag financieel belang en een hoog
toeleverrisico worden als kritisch (`bottleneck') getypeerd (soms ook aangeduid met
knelpunt). Als er sprake is van een hoog financieel belang en een laag toeleverrisico, wordt
gesproken over hefboom (`leverage'). Tot slot worden inkooppakketten met een hoog
financieel belang en een hoog toeleverrisico met strategisch (`strategic') aangeduid.
Opgemerkt wordt dat hetzelfde inkooppakket van organisatie tot organisatie een andere
typering kan hebben. Zo kan het inkooppakket Kantoorbenodigdheden bij de ene organisatie
als hefboom worden getypeerd, terwijl het bij een andere organisatie als routine wordt
getypeerd.
223
Door Kraljic wordt vervolgens aangegeven waar inkoop zich op moeten richten bij het
inkopen van inkooppakketten met een bepaalde typering. Kort en bondig samengevat moet bij
routine gestreefd worden naar maximale efficiëntie van het inkoopproces, bij hefboom naar
volumebundeling en concurrentiestelling, bij kritisch naar zekerstelling van de levering en bij
strategisch naar langdurige samenwerking / partnerships. Voor meer achtergronden wordt
verwezen naar (Kraljic, 1983), (van Weele, 1993) en (Gelderman, 2001).
A.2 Praktische beschouwingen op inkooptheorie
In de vorige paragraaf is in een notendop een beeld van het vakgebied inkoop gegeven,
gebruikmakend van bestaande definities en modellen. Hieronder worden deze definities en
modellen onder de praktische loep genomen. Enkele kanttekeningen zullen daarbij worden
genoemd en worden uitgewerkt.
De definitie `inkoop betreft alles waar een externe factuur tegenover staat' (Telgen, 1994) is
zoals gezegd- kort en praktisch. Toch moeten bij deze definitie twee kanttekeningen worden
geplaatst. Enerzijds is er tegenwoordig een trend te bespeuren waar bij leveranciers producten
of diensten worden besteld, die worden geleverd zonder dat daarvoor een factuur wordt
verstuurd. In dat geval is er geen externe factuur en zou op basis van de definitie het geen
inkoop betreffen, terwijl het uiteraard wel als inkoop moet worden gezien. Anderzijds wordt
door deze definitie de indruk gewekt dat inkoop een vakgebied is met een hoog operationeel
gehalte. Immers, facturen worden dagelijks ontvangen voor bestellingen die eveneens
dagelijks worden geplaatst. Activiteiten die te maken hebben met outsourcing of contractering
lijken ver af te staan van deze `operationele' definitie van inkoop. Deze twee kanttekeningen
zouden kunnen worden gebruikt om de gegeven definitie van inkoop aan te scherpen,
bijvoorbeeld door een definitie als `inkoop omvat alle activiteiten, die (uiteindelijk) gericht
zijn op een uitgaande, externe geldstroom' te hanteren. Echter, ook bij deze definitie zijn
kanttekeningen te plaatsen (hoe zit het met verstrekking van subsidies door gemeenten?). In
dit proefschrift wordt daarom vastgehouden aan de definitie van (Telgen, 1994).
Ook bij het inkoopprocesmodel van van Weele zijn twee kanttekeningen te plaatsen. De
eerste kanttekening heeft te maken met de aansluiting op de dagelijkse inkooppraktijk.
Alhoewel het inkoopprocesmodel uitblinkt in eenvoud, is het ook juist de eenvoud die ervoor
zorgt dat het inkoopprocesmodel niet altijd goed aansluit bij deze dagelijkse inkooppraktijk.
Ter illustratie hiervan kan het voorbeeld van het inkooppakket Uitzendkrachten worden
genoemd. Als het tactische inkoopproces voor het inkooppakket Uitzendkrachten is afgerond,
liggen er bijvoorbeeld twee ondertekende contracten: één met Vedior en één met Randstad.
Op zeker moment later in de tijd- ontstaat er ergens in de desbetreffende organisatie een
operationele behoefte77 aan een uitzendkracht, in concreto een receptioniste. De contracten
met Vedior en Randstad kunnen niet direct gebruikt worden om een `bestelling' te plaatsen bij
Vedior of Randstad. Immers, in die contracten staat niet aangegeven wie er op dat specifieke
moment beschikbaar zijn voor deze functie. In de praktijk wordt er dan een gedetailleerd
functieprofiel opgesteld (nader specificeren van wat de behoefte is), dat wordt uitgezet bij
Vedior en Randstad. Vervolgens komen er enkele CV's van medewerkers binnen en wordt
77 Hier wordt gesproken over operationele behoefte, om een duidelijk onderscheid te creëren met een
toekomstige behoefte. Een operationele behoefte is een behoefte waarvan het wenselijk is dat die op
korte termijn wordt ingevuld met een product of dienst.
224
een keuze voor een medewerker gemaakt (nader selecteren: de organisaties waren al
geselecteerd en gecontracteerd, de medewerker moet nog geselecteerd worden). Er wordt
bijvoorbeeld voor een medewerker van Vedior gekozen. Tot slot wordt de inzet van de
desbetreffende medewerker van Vedior die de functie gaat invullen in een nadere
overeenkomst vastgelegd, binnen het kader van het bestaande contract met Vedior (nader
contracteren).
Uit de illustratie blijkt dat er in feite sprake is van twee verschillende inkoopsituaties: één
keer wordt het tactische inkoopproces doorlopen vanwege de behoefte aan één (of meer)
contract(en) voor het inkooppakket Uitzendkrachten en, later in de tijd, wordt het tactische
inkoopproces doorlopen vanwege de operationele behoefte aan een receptioniste. Het
tactische inkoopproces, gedreven vanuit de behoefte aan een contract, wordt in feite maar
eens per bepaalde periode doorlopen (veelal de duur van een contract (de contractperiode),
bijvoorbeeld een jaar). Het tactische inkoopproces, gedreven vanuit de operationele behoefte
aan een uitzendkracht, wordt regelmatig binnen die contractperiode doorlopen (elke keer als
er een uitzendkracht nodig is).
Het inkoopprocesmodel van van Weele scheidt de twee hierboven geschetste inkoopsituaties
niet expliciet. Alleen met een min of meer tweevoudige interpretatie van het tactische
inkoopproces zowel op het niveau van de behoefte aan een contract voor een inkooppakket
(Uitzendkrachten) als op het niveau van de operationele behoefte aan een product of dienst
(receptioniste)- kunnen de twee inkoopsituaties worden beschreven.
Om de twee genoemde inkoopsituaties expliciet uit de verf te laten komen, kan een nieuw
inkoopprocesmodel worden gehanteerd, uitgaande van het inkoopprocesmodel van van Weele
(Harink, 2003). Het nieuwe inkoopprocesmodel onderscheidt nog steeds het tactische
inkoopproces en het operationele inkoopproces. Het tactische inkoopproces behoudt de
bekende drie fasen (specificeren, selecteren en contracteren), maar deze drie fasen worden nu
enkel en alleen bezien op het niveau van de behoefte aan een contract (onafhankelijk van de
financiële omvang van het contract, onafhankelijk van het feit of het contract direct gebruikt
gaat worden of in de toekomst). Dat houdt dus in dat het tactische inkoopproces zich
eenduidig richt op het afsluiten van contracten met leveranciers. De behoefte aan een contract
triggert dus het tactische inkoopproces.
Het operationele inkoopproces bestaat in het nieuwe inkoopprocesmodel uit zes fasen. De drie
bekende fasen (bestellen, bewaken en nazorg) worden voorafgegaan door drie nieuwe fasen:-
·
nader specificeren;
·
nader selecteren;
·
nader contracteren.
In feite zijn dit fasen die erg lijken op de fasen in het tactische inkoopproces. In tegenstelling
tot de fasen in het tactische inkoopproces worden de drie nieuwe fasen niet bezien op het
niveau van de behoefte aan een contract, maar bezien op het niveau van de operationele
behoefte aan een product of dienst (onafhankelijk van het feit of het een geplande of
ongeplande behoefte is). Deze drie nieuwe fasen worden gemakshalve aangeduid met de term
`completeerproces', terwijl de andere drie, van oudsher bekende, fasen worden aangeduid met
de term `afroepproces'. De operationele behoefte aan een product of dienst triggert dus het
operationele inkoopproces.
Op die wijze ontstaat een nieuw, uitgebreid inkoopprocesmodel (zie figuur A.6) (Harink,
2003).
225
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
nader
nader
nader
specificeren
selecteren
contracteren
bestellen
bewaken nazorg
specificeren
selecteren
contracteren
contract
nadere overeenkomst
(NOK)
Figuur A.6: Het uitgebreide inkoopprocesmodel 1
Het operationele inkoopproces, en daarmee ook het completeerproces, wordt dus getriggerd
door de operationele behoefte aan een product of dienst. Het completeerproces omvat
vervolgens alle activiteiten die nodig zijn om reeds bestaande en bruikbare contracten
(ontstaan als gevolg van het tactische inkoopproces) te completeren (nader in te vullen), opdat
deze contracten gebruikt kunnen worden om de operationele behoefte in te kunnen vullen met
een product of dienst.
Het bovenstaande houdt meteen in dat het completeerproces niet altijd doorlopen hoeft te
worden en bij gevolg soms overgeslagen kan worden. In die gevallen dat reeds bestaande en
bruikbare contracten geen open einden meer kennen, kan de operationele behoefte aan een
product of dienst direct worden ingevuld door zo'n contract te gebruiken. Zo'n contract wordt
dan ook een afroepcontract genoemd. Een afroepcontract is dusdanig concreet dat er meteen
gebruik van kan worden gemaakt: het completeerproces kan worden overgeslagen en het
afroepproces kan direct plaatsvinden. In dat geval valt het nieuwe inkoopprocesmodel terug
naar het aloude inkoopprocesmodel van van Weele.
Een reeds bestaand en bruikbaar contract dat nog wel open einden kent, zodra het gebruikt
moet worden voor het invullen van de operationele behoefte aan een product of dienst, wordt
een raamcontract genoemd. Als de operationele behoefte aan een product of dienst ontstaat
en er is een raamcontract dat gebruikt kan worden, dan zorgt het completeerproces ervoor dat
extra afspraken worden gemaakt, aanvullend op het raamcontract, waarna en waarmee de
operationele behoefte ingevuld kan worden met een product of dienst. Die extra afspraken
worden vastgelegd in een nadere overeenkomst (NOK), die de basis vormt voor de invulling
van de desbetreffende operationele behoefte.
In figuur A.7 is aangegeven hoe het uitgebreide inkoopprocesmodel wordt getriggerd door
twee soorten behoeften: toekomstige behoeften en operationele behoeften. Toekomstige
behoeften betreffen hierbij behoeften, die een organisatie nu al ziet aankomen, maar die pas
over geruime tijd moeten worden ingevuld. Operationele behoeften zijn (geplande of
ongeplande) behoeften, die een organisatie nu heeft en die in feite nu ook moeten worden
ingevuld. Voor toekomstige behoeften moet de vraag worden beantwoord of er nu reeds
contracten moeten worden afgesloten. Zo ja, dan wordt het tactische inkoopproces doorlopen,
226
leidend tot raam- en/of afroepcontracten78. Zo nee, dan wordt gewacht, totdat deze vraag
opnieuw moet worden beantwoord of de behoefte operationeel is geworden. Bij een
operationele behoefte (gepland of ongepland) wordt eerst bekeken of er een afroepcontract is,
die kan worden gebruikt. Zo ja, dan wordt het afroepproces doorlopen. Zo nee, dan wordt
bekeken of er raamcontracten zijn, die kunnen worden gebruikt. Zo ja, dan wordt het
completeer- en vervolgens het afroepproces opgestart. Zo nee, dan wordt het tactische
inkoopproces opgestart, hetgeen afgesloten wordt met een eenmalig contract voor deze
operationele behoefte, en vervolgens wordt het afroepproces opgestart.
wacht
toekomstige behoefte
operationele behoefte
moet een afroep- of
is er een bruikbaar
raamcontract
afroepcontract?
nee
worden gemaakt?
ja
ja
nee
is er een bruikbaar
nee
raamcontract?
ja
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren
bestellen
bewaken nazorg
specificeren selecteren contracteren
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
Figuur A.7: Besturing van het uitgebreide inkoopprocesmodel 1
Terugblikkend naar de eerder gegeven illustratie van het inkooppakket Uitzendkrachten wordt
in het nieuwe inkoopprocesmodel getriggerd door de behoefte aan een contract voor het
inkooppakket Uitzendkrachten- eerst het tactische inkoopproces doorlopen, leidend tot de
gewenste contracten met Vedior en Randstad. Dit zijn dan raamcontracten, omdat deze
contracten nog niet zo concreet zijn dat zij direct operationeel kunnen worden gebruikt.
Vervolgens ontstaat er de operationele behoefte aan een uitzendkracht en wordt het
operationele inkoopproces doorlopen. Er bestaan raamcontracten die gebruikt kunnen worden,
namelijk die met Vedior en Randstad. Eerst wordt het completeerproces doorlopen en wordt
uitgaande van de bestaande raamcontracten- het functieprofiel in detail opgesteld en de
78 Voor de eenvoud worden hier twee soorten contracten onderscheiden: afroepcontracten en
raamcontracten. Een eenmalig contract, dat is een contract voor een eenmalige levering van een
product of dienst, kan hierbij worden beschouwd als een afroepcontract waarop slechts één keer wordt
afgeroepen.
227
selectie en contractering van een geschikte medewerker gerealiseerd (NOK). Tot slot wordt
het afroepproces doorlopen en wordt die medewerker ingezet in de organisatie, wordt
zijn/haar inzet bewaakt en wordt eventuele nazorg verricht.
Met betrekking tot de hierboven genoemde nadere overeenkomst moet nog een aanvullende
opmerking worden gemaakt. In het bovenstaande is de nadere overeenkomst beschreven als
een aantal extra afspraken onder een raamcontract- op basis waarvan de operationele
behoefte kan worden ingevuld. De nadere overeenkomst is hier dus gekoppeld aan de
operationele behoefte. Opgemerkt moet worden dat zo'n nadere overeenkomst ook op een
andere wijze kan ontstaan, namelijk gekoppeld aan een toekomstige behoefte. Indien er reeds
een raamcontract is, kan die -met het oog op toekomstige behoeften- worden gecompleteerd
door middel van een nadere overeenkomst. In dat geval is zo'n nadere overeenkomst, samen
met het bijbehorende raamcontract, vergelijkbaar met een afroepcontract: het kent geen open
einden meer en operationele behoeften aan een product of dienst kunnen te zijner tijd direct
worden ingevuld door zo'n nadere overeenkomst te gebruiken. Ter illustratie kan gedacht
worden aan een organisatie die een meerjarig raamcontract met een PC-leverancier heeft
afgesloten, waar nog geen prijzen voor de diverse typen PC's in staan vermeld. De prijzen
worden elk jaar opnieuw vastgelegd in een nadere overeenkomst. Zodra later ergens een PC
nodig is, kan dan direct van die nadere overeenkomst gebruik worden gemaakt.
Figuur A.8 toont de vijf inkoopsituaties, die op basis van het bovenstaande kunnen worden
onderscheiden.
wacht
toekomstige behoefte
operationele behoefte
moet een afroep- of
is er een bruikbaar
raamcontract
afroepcontract
worden gemaakt?
of bruikbare NOK?
ja
nee
ja
moet een NOK
is er een bruikbaar
nee
nee
worden gemaakt?
raamcontract?
nee
ja
ja
tactische inkoopproces
operationele inkoopproces
completeerproces
afroepproces
1
3
4
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren
bestellen
bewaken nazorg
specificeren selecteren contracteren
2
5
raamcontract
nadere overeenkomst
afroepcontract
(NOK)
228
Inkoopsituatie Omschrijving
1
Ten behoeve van een toekomstige behoefte wordt het tactische inkoopproces doorlopen, leidend tot een
raam- of afroepcontract
(Een eenmalig contract wordt beschouwd als een afroepcontract waarop één keer wordt afgeroepen)
2
Ten behoeve van een toekomstige behoefte wordt het completeerproces doorlopen, op basis van
bestaande raamcontracten, leidend tot een nadere overeenkomst
(Een nadere overeenkomst en het bijbehorende raamcontract vormen in feite een afroepcontract)
3
Ten behoeve van een operationele behoefte wordt het afroepproces doorlopen, op basis van bestaande
afroepcontracten en nadere overeenkomsten, leidend tot een bestelling, ontvangst en factuurbetaling
4
Ten behoeve van een operationele behoefte wordt het completeer- en afroepproces doorlopen, op basis
van bestaande raamcontracten, leidend tot een nadere overeenkomst, bestelling, ontvangst en
factuurbetaling
5
Ten behoeve van een operationele behoefte wordt het tactische inkoopproces en het afroepproces
doorlopen, waarbij een leverancier en bijbehorend product worden gecontracteerd, leidend tot een
bestelling, ontvangst en factuurbetaling
Figuur A.8: De te onderscheiden inkoopsituaties
Er is zoals gemeld- nog een tweede kanttekening, die bij het inkoopprocesmodel van van
Weele kan worden gemaakt, namelijk dat het inkoopprocesmodel van van Weele in feite
alleen de activiteiten binnen het inkoopproces modelleert, die zich nadrukkelijk richten op een
transactie (een contract of een bestelling). Het inkoopproces omvat echter meer activiteiten,
die niet door het inkoopprocesmodel worden gemodelleerd. Naast de transactie-georiënteerde
activiteiten omvat het inkoopproces ook activiteiten, die zich richten op het besturen van de
transactie-georiënteerde activiteiten (zie ook het onderscheid tussen `inkoop' en
`inkoopmanagement' in (van Stekelenborg, 1997)). Op hoofdlijnen kan het inkoopproces dan
ook opgedeeld worden in een:-
·
inkooptransactieproces, bestaande uit transactie-georiënteerde activiteiten;
·
inkoopbesturingsproces, bestaande uit activiteiten gericht op de besturing van het
inkooptransactieproces.
Het inkoopbesturingsproces omvat daarmee activiteiten zoals:-
·
het sturen op afgesproken inkoopdoelstellingen;
·
het vaststellen, meten van en sturen op kritische succesfactoren (KSF) of prestatie-
indicatoren (PI);
·
het plannen van aanbestedingen en (planbare) operationele behoeften;
·
het nemen van het besluit om de specificatiefase voor een inkooppakket op te starten;
·
het vaststellen van het behoefteplan van in te kopen producten en diensten dat met
behulp van een MRP-berekening (MRP-1=Material Requirements Planning, MRP-2=
Manufacturing Resources Planning) is berekend;
·
het communiceren van plannen met betrokkenen (interne klanten, leveranciers, overige
stake holders);
·
het bewaken van de lopende contracten, inclusief het nemen van actie bij het
aankomend expireren van contracten.
Ook de besturing die in figuur A.8 is weergegeven boven het inkooptransactieproces, maakt
deel uit van het inkoopbesturingsproces.
Het inkoopbesturingsproces bestuurt dus (alle fasen van) het inkooptransactieproces. Het
geeft inputs aan het inkooptransactieproces om het te besturen, maar het ontvangt ook inputs
van het inkooptransactieproces om (bij) te kunnen sturen. Om die reden is ervoor gekozen om
het inkoopproces, bestaande uit het inkooptransactie- en inkoopbesturingsproces, te
modelleren in een uitgebreid inkoopprocesmodel, zoals weergegeven in figuur A.9.
229
inkoopbesturingsproces
nader
nader
nader
specificeren selecteren
contracteren
specificeren selecteren
contracteren
bestellen
bewaken nazorg
inkooptransactieproces
Figuur A.9: Het uitgebreide inkoopprocesmodel 2
Wanneer het uitgebreide inkoopprocesmodel van figuur A.9 wordt verwerkt in het
racewagenmodel, ontstaat figuur A.10.
organisatiebeleid
inkoopbeleid
personeel & organisatie procedures & methoden
inkoopbesturingsproces
nader
nader
nader
specificeren selecteren contracteren specificeren selecteren
bestellen
bewaken nazorg
contracteren
inkooptransactieproces
systemen
inkopende
leveranciers
organisatie
prestatie-indicatoren
Figuur A.10: Het uitgebreide racewagenmodel
Gegeven de bovenstaande modellering van het inkoopproces, zal het geen verrassing zijn dat
qua terminologie- wordt gesproken over de informatie-georiënteerde activiteiten van het
inkoopbesturingsproces, als tegenhanger van de transactie-georiënteerde activiteiten van het
inkooptransactieproces (zie ook hoofdstuk 2 en 7).
230
231
Appendix B. Vragenlijst ten behoeve van het B/CICT
E-sourcing effecten
Hoe groot is het inkoopvolume? Hoeveel geld wordt op jaarbasis uitgegeven? (Euro/jaar)
Hoeveel inkooppakketten worden onderscheiden? (#)
Hoeveel bestellingen vinden er op jaarbasis plaats? (#)
Voor welk deel van de bestellingen resp. het inkoopvolume bestaat er bewust op voorhand
geen contract (en wordt het uitgeven van dit geld dus ad hoc en zonder kaders bepaald)?
(%,%)
Voor welk deel van de bestellingen resp. het inkoopvolume bestaat er op voorhand geen
contract, terwijl dat eigenlijk wel gewenst is? (%,%)
Voor welk deel van de bestellingen resp. het inkoopvolume bestaat wel een op voorhand
gesloten (eenmalig, raam-, afroep-) contract? (%,%)
Voor welk deel van de bestellingen resp. het inkoopvolume geldt dat het relevante deel van
de contracten bij de gebruikers bekend is? (%, %)
Hoe vaak komt het voor dat medewerkers -als ze iets nodig hebben- zelf op zoek moeten naar
een geschikte leverancier? (#/maand)
Hoeveel tijd kost het een medewerker -in dat geval- om een geschikte leverancier te vinden?
(uren)
Welk soort product of dienst betreft het in dat geval? (standaard, bijzonder, maatwerk, ...)
Welk beeld bestaat er omtrent de prijs die ervoor betaald wordt? (te hoog, goed, te laag)
Hoe hoog is de interne klanttevredenheid over de inkoopdienstverlening in gevallen dat de
gebruiker iets nodig heeft, waarvoor hij geen contract kan gebruiken? (1-10)
Wat is de kwaliteit van de opgestelde Programma van Eisen's bij aanbestedingen m.b.t.
volledigheid en gebruikmaking van marktmogelijkheden? (1-10)
Voor hoeveel inkooppakketten geldt dat het ontwikkelen van een kwalitatief goed PvE
eigenlijk te veel tijd kost vanwege gebrek aan expertise? (#)
Welk deel van het inkoopvolume valt te categoriseren als knelpunt? (%)
Welk deel van het inkoopvolume valt te categoriseren als strategisch? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume geldt dat de concurrentie tussen leveranciers eigenlijk
moet toenemen? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume wordt vermoed of weet men dat een lagere inkoopprijs
in de markt kan worden gecreëerd? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume geldt dat al jarenlang ongewild met dezelfde
leveranciers wordt gewerkt? (%)
Hoe professioneel is de inkoopfunctie van de organisatie voor wat betreft het zoeken naar
nieuwe leveranciers, producten, diensten? (1-10)
Hoeveel tijd is een inkoper kwijt aan het doorlezen van door leveranciers opgestuurde,
vrijblijvende informatie (niet zijnde offertes, contracten, etc.)? (# uren/week per inkoper)
232
Hoeveel inkopers zijn er? (#)
Hoeveel tijd steekt een inkoper in het zoeken naar nieuwe (tot dan toe onbekende)
leveranciers, producten, etc.? (# uren/week per inkoper)
Hoe is de verdeling van het aantal leveranciers over de landen, waarin deze leveranciers zich
bevinden? (procentuele verdeling)
Welk deel van het inkoopvolume leent zich ervoor om in te spelen op valuta- en
belastingkansen? (%)
Welk deel van het inkoopvolume zou geen last (vwb samenwerking, cultuur, tijd, valuta, taal)
hebben van het werken met een buitenlandse leverancier? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kent een algemene, universele specificatie? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kent een stabiele specificatie? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kent een technologisch gehalte? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kent een technologisch stabiel gehalte? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume is de kwaliteit goed in de hand te houden? (%)
Welk deel van het inkoopvolume is (bedrijfs-)kritisch? (%)
Welk deel van het inkoopvolume fluctueert sterk qua benodigde hoeveelheid? (%)
E-sourcing voorwaarden
Is vastgelegd wie in welke inkoopsituatie mogen/moeten e-sourcen?
Hebben die medewerkers toegang tot het WWW?
Hebben die medewerkers de beschikking over een browser?
Is bij hen bekend welke sourcing catalog services gebruikt mogen/moeten worden?
Is vastgelegd wie de 'operational sourcer' is?
Zijn bovengenoemde medewerkers getraind in de genoemde sourcing catalog services?
Is vastgelegd voor welke inkooppakketten e-sourcen mag/moet?
Is vastgelegd hoe gehandeld moet worden indien er een leverancier, product of dienst met e-
sourcing gevonden is?
Zijn er prestatie-indicatoren gedefinieerd, waarmee de gerealiseerde effecten kunnen worden
gemeten?
E-tendering effecten
Hoeveel aanbestedingen worden op jaarbasis doorlopen? (#)
Hoeveel bewerkingstijd kost een 'gemiddelde' aanbesteding? (dagen)
Hoeveel leveranciers worden bij een gemiddelde aanbesteding betrokken? (#)
Hoe wordt contact onderhouden met zo'n leverancier? (procentuele tijdsverdeling over
persoonlijk (telefoon, vergaderingen, etc.) en niet-persoonlijk (email, fax, etc.))
Hoe vaak wordt gemiddeld met zo'n leverancier vergaderd? (#)
Hoe lang duur zo'n vergadering gemiddeld? (uren)
233
In welke mate worden leveranciers tijdens een aanbesteding gelijktijdig van dezelfde
informatie voorzien? (1-10)
Hoe gefundeerd worden besluiten tijdens de aanbesteding genomen? (1-10)
Hoe objectief vindt de beoordeling plaats? (1-10)
Hoeveel tijd gaat er gemiddeld zitten in het herstel van fouten tijdens een aanbesteding?
(uren)
Hoe vaak treden er procedure-fouten op in een aanbesteding (van inkopende organisatie of
leverancier)? (# per aanbesteding)
Hoe netjes en gedetailleerd wordt er bij een aanbesteding een aanbestedingsdossier
opgebouwd? (1-10)
Hoe lang duurt een aanbesteding (qua doorlooptijd)? (weken)
Bij welk deel van de aanbestedingen zijn voor het versturen van het RFP de selectie- en
gunningscriteria al rond? (%)
In welke mate wordt de planning en realisatie van aanbestedingen aan de markt
gecommuniceerd, zodat de markt daarmee rekening kan houden? (laag, hoog)
Welk deel van het inkoopvolume wordt aanbesteed (en bestaat dus de wil om tot een contract
te komen)? (%)
Welk deel van het inkoopvolume moet 100% objectief worden aanbesteed? (%)
Welk deel van het inkoopvolume moet Europees worden aanbesteed? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume geldt dat offertes van leveranciers onderling goed
vergelijkbaar moeten zijn? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume moet er een net en gedetailleerd aanbestedingsdossier
worden opgebouwd? (%)
Welk deel van het inkoopvolume moet sneller (qua doorlooptijd) worden aanbesteed? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume is het aanbesteden tijdkritisch en mag dus niet uitlopen
in de tijd? (%)
Hoe professioneel is de inkoopfunctie van de organisatie voor wat betreft het aanbesteden?
(1-10)
E-tendering voorwaarden
Is vastgelegd (bijvoorbeeld in het inkoopjaarplan) bij welke aanbestedingen van e-tendering
gebruikt mag/moet worden gemaakt?
Is er een procedure die bepaald wanneer een aanbesteding met e-tendering plaats mag/moet
vinden?
Is er een procedure die (potentiele en bestaande) leveranciers op de hoogte brengt van het feit
dat zij mee mogen/moeten doen met e-tenderen?
Is er een training waarmee (potentiele en bestaande) leveranciers worden getraind in e-
tenderen?
Is bekend welke medewerkers gaan werken met e-tenderen?
234
Zijn deze medewerkers getraind?
Is er een e-tendering system of service klaar voor gebruik?
Is vastgelegd op welke wijze aanbestedingen doorlopen moeten worden met het e-tendering
system?
Zijn inkopers geïnformeerd over de punten die zij moeten adresseren tijdens de tactische
inkoop leidend tot raamcontracten, die later met e-tendering leiden tot NOK's of
bestellingen?
Zijn de eventueel benodigde interfaces gebruiksklaar?
Zijn er prestatie-indicatoren gedefinieerd, waarmee de gerealiseerde effecten kunnen worden
gemeten?
E-reverse auctioning effecten
Welk deel van het inkoopvolume wordt ingekocht op markten, waar prijzen, capaciteiten
(overcapaciteit), voorraden (overschot) e.d. sterk fluctueren? (%)
Hoeveel inkooppakketten betreft dit? (#)
Hoeveel aanbestedingen per jaar betreft dit? (#)
Hoeveel van deze aanbestedingen hebben een omvang van meer dan 50.000 Euro/jaar? (#)
Hoeveel van deze aanbestedingen hebben een omvang van meer dan 400.000 Euro/jaar? (#)
Voor welk deel van het inkoopvolume resp. de aanbestedingen geldt dat prijs uiteindelijk (na
andere criteria) de winnende leverancier bepaalt, die een contract 'krijgt'? (%,%)
Hoeveel doorlooptijd kosten de prijsonderhandelingen met de overgebleven leveranciers?
(uren)
Hoeveel leveranciers nemen in het algemeen deel aan de prijsonderhandelingen? (#)
Hoeveel gesprekken worden met elke leverancier gemiddeld gevoerd in het kader van
prijsonderhandelingen? (#)
Hoe lang duurt zo'n gesprek gemiddeld? (uren)
Hoeveel bestellingen vinden feitelijk plaats onder raamcontracten? (#)
Hoeveel geld wordt op jaarbasis feitelijk uitgegeven onder raamcontracten? (Euro/jaar)
Hoeveel van die bestellingen worden uiteindelijk geplaatst op basis van prijs? (#)
Hoeveel doorlooptijd kosten de prijsonderhandelingen bij deze bestellingen, met de
leveranciers die een raamcontract hebben? (uren)
Hoeveel leveranciers nemen in het algemeen deel aan de prijsonderhandelingen?( #)
Hoeveel gesprekken worden met elke leverancier gemiddeld gevoerd in het kader van
prijsonderhandelingen? (#)
Hoe lang duurt zo'n gesprek gemiddeld? (uren)
Welk deel van het inkoopvolume is afgedekt met raamcontracten? (Euro/jaar)
Hoeveel bestellingen zouden onder deze raamcontracten plaats kunnen (moeten) vinden? (#)
235
Hoe hoog is de interne klanttevredenheid over de inkoopdienstverlening inzake het gebruik
van raamcontracten? (1-10)
Voor welk deel van het inkoopvolume bestaat de wens om meer markttransparantie (d.i. de
ware marktprijs te kennen)? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume bestaat de wens om meer competitie? (tactisch en
operationeel) (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume zijn er voldoende leveranciers in de markt? (%)
Voor welk deel van het inkoopvolume geldt dat leveranciersrelaties niet verstoord mogen
worden? (%)
In hoeverre worden nu aanbestedingen, die uiteindelijk door de prijs worden bepaald,
gecommuniceerd aan de markt, zodat deze er rekening mee kan houden? (niet, weinig, soms,
altijd, ...)
Voor welk deel van het inkoopvolume heeft de organisatie meer macht dan de leveranciers?
(%)
Welk deel van het inkoopvolume kent een hoge standaardisatiegraad? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kent geen contractuele verplichtingen? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kent voldoende potentiële leveranciers? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kent geen of beperkte kwaliteitsrisico's? (%)
Hoe professioneel is de inkoopfunctie van de organisatie voor wat betreft het (uiteindelijk)
onderhandelen over prijs? (1-10)
E-reverse auctioning voorwaarden
Is vastgelegd (bijvoorbeeld in het inkoopjaarplan) bij welke aanbestedingen van e-reverse
auctioning gebruikt mag/moet worden gemaakt?
Is er een procedure die bepaald wanneer een e-reverse auctioning mag/moet plaatsvinden?
Is er een procedure die (potentiele en bestaande) leveranciers op de hoogte brengt van het feit
dat zij mee mogen/moeten doen met e-reverse auctionen?
Is er een training waarmee (potentiele en bestaande) leveranciers worden getraind in e-
reverse auctionen?
Is vastgelegd wie in welke fase (contractering/nadere contractering) e-reverse auctioning
mag/moet toepassen?
Is vastgelegd wie de 'operational auctioneer' is?
Zijn deze medewerkers getraind?
Is er een e-reverse auction system of service klaar voor gebruik?
Zijn inkopers geinformeerd over de punten die zij moeten adresseren tijdens de tactische
inkoop leidend tot raamcontracten, die later met e-reverse auctions leiden tot NOK's of
bestellingen?
Is er een checklist beschikbaar, die aangeeft wat gereed moet zijn voordat een e-reverse
auction wordt opgestart?
236
Is er een beschrijving beschikbaar, die aangeeft hoe e-reverse auctions worden toegepast?
(verlengingsregels, veilingtypes, etc.)
Is bekend wie formeel vaststelt dat er een e-reverse auction (op een bepaalde wijze) wordt
uitgevoerd?
Zijn de eventueel benodigde interfaces gebruiksklaar?
Zijn er prestatie-indicatoren gedefinieerd, waarmee de gerealiseerde effecten kunnen worden
gemeten?
E-ordering effecten
Welk deel van het inkoopvolume is contractueel afgedekt in afroepcontracten? (%)
Welk deel van het inkoopvolume kan contractueel worden gevangen in afroepcontracten?
(%)
Welk deel van het inkoopvolume wordt feitelijk besteld binnen afroepcontracten? (%)
Hoeveel bestellingen worden er jaarlijks geplaatst binnen afroepcontracten? (#)
Hoeveel bewerkingstijd kost het proces van aanvraag tot bestelling? (uren)
Hoeveel doorlooptijd kost dit proces? (dagen)
Hoeveel facturen worden er jaarlijks ontvangen? (#)
Hoeveel bewerkingstijd kost het proces van factuur tot betaling? (uren)
Hoeveel doorlooptijd kost dit proces? (dagen)
Hoeveel voorraadkosten worden er gemaakt voor producten en diensten, die met een
afroepcontract bestelbaar zijn? (Euro/jaar)
Welk deel van de afroepcontracten is bij de gebruikers bekend? (%)
Hoe hoog is de interne klanttevredenheid over de wijze waarop de status van aanvragen en
bestellingen kan worden bijgehouden? (1-10)
In welke mate is gedetailleerde inkoop(management)informatie aanwezig over het gehele
inkoopvolume? (1-10)
Welk deel van het inkoopvolume is facilitair van aard? (%)
Hoeveel tijd besteedt de inkoopafdeling aan verwerving? (uren/week)
Hoe goed is de kennis over markten, leveranciers, prijzen, producten bij klanten? (1-10)
Hoe hoog is de interne klanttevredenheid over de wijze waarop het bestellen voor producten
en diensten wordt ondersteund? (1-10)
In welke mate heeft het operationele inkoopproces last van fouten die tijdens dat proces
worden gemaakt? (beperkt, redelijk veel, veel, ...)
Hoe professioneel is de inkoopfunctie van de organisatie voor wat betreft het operationele
inkoopproces (1-10)
E-ordering voorwaarden
Is er een ordering catalog system of service gebruiksklaar?
Is vastgesteld wie er gebruik mogen maken van het ordering catalog system?
237
Kunnen deze medewerkers gebruik maken van het ordering catalog system?
Zijn deze medewerkers getraind?
Is vastgesteld wat met e-ordering besteld kan worden voor wat betreft producten en diensten?
Kunnen deze producten en diensten besteld worden? (Staan deze in het ordering catalog
system?)
Kunnen elektronisch bestellingen, bevestigingen en facturen worden verstuurd/ontvangen?
Is vastgesteld hoe producten en diensten besteld moeten worden die niet in het ordering
catalog system staan?
Is bekend met welke systemen het ordering catalog system welke gegevens moet uitwisselen?
Is deze gegevensuitwisseling ook gerealiseerd? Werkt het?
Zijn voor de intensieve gegevensuitwisselingen met andere systemen interfaces operationeel?
Zijn functies aangepast c.q. gecreëerd en ingevuld voor business rules, workflows, content
management, functioneel en technisch beheer?
Zijn deze functies bemensd met getrainde medewerkers?
Zijn inkopers geinformeerd over de punten die zij moeten adresseren tijdens de tactische
inkoop leidend tot afroepcontracten, die in het ordering catalog system komen?
Is geregeld dat bestaande en nieuwe afroepcontracten aan de content manager worden
gecommuniceerd?
Is het operationele inkoopproces in detail beschreven? (aanvraagprocedures,
goedkeuringsprocedures, bestelprocedures, ontvangstprocedures, allen eventueel
pakketspecifiek)
Is het operationele inkoopproces in het ordering catalog system verwerkt?
Zijn er prestatie-indicatoren gedefinieerd, waarmee de gerealiseerde effecten kunnen worden
gemeten?
Purchase intelligence effecten
Welk percentage van de geplande inkoopdoelstellingen wordt elk jaar netjes en aantoonbaar
gehaald? (%)
Hoeveel tijd kost het voordat (strategische en tactische) inkoopbeslissingen en daarop
gebaseerde acties worden genomen? (dagen, weken, maanden)
In welke mate worden dergelijke inkoopbeslissingen en daarop gebaseerde acties met interne
informatie (betreffende de eigen organisatie) onderbouwd? (1-10)
In welke mate worden dergelijke inkoopbeslissingen en daarop gebaseerde acties met
omgevingsinformatie onderbouwd? (1-10)
In welke mate wordt bijgehouden of inkoopbeslissingen en daaruit voortvloeiende acties tot
de gewenste resultaten leiden? (1-10)
238
Purchase intelligence voorwaarden
Zijn inkoopdoelstellingen SMART geformuleerd?
Zijn -op basis van de inkoopdoelstellingen- prestatie-indicatoren en streefwaarden
gedefinieerd?
Is bij elke prestatie-indicator in het purchasing intelligence systeem aangegeven hoe de
realisatiewaarde exact wordt gemeten?
Is in het purchasing intelligence systeem geregisteerd welke inkoopgegevens in welk systeem
liggen opgeslagen?
Is er een purchasing intelligence systeem gebruiksklaar, waar prestatie-indicatoren en
streefwaarden instaan en die realisatiewaarden meet?
Kan het purchasing intelligence systeem de uitgezette acties registreren?
Zijn de benodigde bronsystemen aanwezig en op orde?
Zijn de interfaces operationeel tussen het purchasing intelligence systeem en de systemen,
waar de benodigde gegevens liggen opgeslagen?
Is er een aanspreekpunt voor vragen die ontstaan n.a.v. purchasing intelligence
(realisatiewaarde en voorgestelde actie(s))?
Zijn er prestatie-indicatoren gedefinieerd, waarmee de gerealiseerde effecten kunnen worden
gemeten?
239
Over de auteur
Jeroen Harink (1965) is geboren in Albergen, een rustig dorp in Twente. Na het V.W.O. te
hebben doorlopen, is hij in 1984 wiskunde gaan studeren aan de Rijksuniversiteit Groningen.
In 1988 studeerde hij af en begon hij vervolgens aan een tweejarige postdoctorale opleiding
aan de Technische Universiteit Eindhoven. Tijdens deze opleiding heeft hij zich
gespecialiseerd in inkoop en logistiek. In 1990 is hij vervolgens bij PTT Research in dienst
getreden. Bij PTT Research heeft hij aan diverse, logistiek-georiënteerde projecten gewerkt.
Na ruim drie jaar bij PTT Research te hebben gewerkt, is hij overgestapt naar PTT Telecom.
Bij PTT Telecom heeft hij verschillende functies bekleed, eveneens op het gebied van inkoop
en logistiek.
Met bovengenoemde praktijkervaring is Jeroen Harink in 1997 begonnen als senior consultant
bij Coopers & Lybrand. Door overnames en fusies heeft hij vervolgens gewerkt bij
PricewaterhouseCoopers en IBM. Sinds 1 januari 2003 werkt hij als director bij Significant,
een onafhankelijke adviesgroep die eerst onderdeel was van PricewaterhouseCoopers en IBM.
Parallel aan zijn werk als consultant, is Jeroen Harink in 1998 bij de Universiteit Twente
begonnen aan een promotie-onderzoek op het gebied van e-procurement. Naast dit
proefschrift heeft hij over dit onderwerp diverse artikelen geschreven en presentaties gegeven.
Ook is hij auteur van diverse boeken, waaronder de bestseller `Excelling with e-procurement'.
Jeroen Harink is getrouwd, heeft een mooie dochter Isabelle- en een tweede is op komst...
240